“Otobüs gelmedi.” cümlesinin olumsuz olduğunu anlamak kolaydır. Yüklemdeki -me olumsuzluk eki açıkça görülür. Peki “Ne otobüs geldi ne taksi geçti.” cümlesinde neden olumsuz bir anlam vardır? Sonuçta “geldi” ve “geçti” yüklemlerinin ikisi de biçim bakımından olumludur.
Olumsuz cümleyi doğru belirlemek için yalnızca -ma/-me ekini aramak yeterli değildir. “Değil” ve “yok” gibi sözcükler, olumsuzluk bildiren başka yapılar ve cümlenin bütününden çıkan anlam da dikkate alınmalıdır. Bu nedenle Anlamına Göre Cümleler incelenirken cümlenin hem biçimine hem de taşıdığı yargıya bakılır.
İçindekiler
- Olumsuz Cümle Nedir?
- Olumsuz Cümle Nasıl Kurulur?
- Olumsuz Cümle Örnekleri
- Fiil ve İsim Cümlelerinde Olumsuzluk
- Biçimce Olumlu, Anlamca Olumsuz Cümleler
- Biçimce Olumsuz, Anlamca Olumlu Cümleler
- Olumlu ve Olumsuz Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
- Bir Cümlenin Olumsuz Olduğu Nasıl Anlaşılır?
- En Çok Karıştırılan Durumlar
- Kendinizi Deneyin: Cümle Olumlu mu, Olumsuz mu?
1. Olumsuz Cümle Nedir?
Olumsuz cümle, yüklemde bildirilen işin, oluşun veya durumun gerçekleşmediğini ya da sözü edilen bir varlığın, özelliğin veya durumun bulunmadığını bildiren cümledir.
Örneğin:
Ece toplantıya katılmadı.
Bu cümlede “katılmak” eylemi gerçekleşmemiştir. Bu nedenle cümle olumsuzdur.
Bahçede kimse yok.
Bu örnekte ise bir eylemin gerçekleşmemesinden değil, sözü edilen kişilerin bahçede bulunmamasından söz edilmektedir. Cümle yine olumsuzdur.
Olumluluk ve olumsuzluk belirlenirken cümlenin anlattığı olayın iyi veya kötü olması ölçüt değildir. Önemli olan Yüklem tarafından bildirilen yargının gerçekleşip gerçekleşmediği ya da sözü edilen durumun var olup olmadığıdır.
Şu iki cümleyi karşılaştıralım:
Fırtınada üç ağaç devrildi. → Olumlu cümle
Fırtınada hiçbir ağaç devrilmedi. → Olumsuz cümle
Ağaçların devrilmesi istenmeyen bir olaydır. Buna rağmen ilk cümle dil bilgisi bakımından olumludur; çünkü “devrilme” gerçekleşmiştir.
Bu ayrım, olumsuz cümleyi doğru belirlemenin temelidir.
2. Olumsuz Cümle Nasıl Kurulur?
Türkçede olumsuzluk tek bir yolla sağlanmaz. Kullanılan yapı, özellikle yüklemin fiil veya isim olmasına göre değişebilir.
Fiillerde -ma/-me ve geniş zamanda -maz/-mez biçimleri öne çıkar. İsim cümlelerinde ise “değil” ve “yok” gibi sözcüklerle karşılaşılır. Bunun yanında -sız/-siz/-suz/-süz ekiyle türetilmiş sözcükler de biçimsel olumsuzluk oluşturabilir.
2.1. -ma/-me Olumsuzluk Ekiyle
Fiillerin olumsuz biçimleri çoğunlukla -ma/-me ekiyle oluşturulur.
Mert bugün okula gelmedi.
Bu kitabı henüz okumadım.
Yarın bizimle gelmeyecek.
Bu örneklerde gelme ve okuma eylemlerinin gerçekleşmediği veya gerçekleşmeyeceği bildirilmektedir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır:
Her -ma/-me, olumsuzluk eki değildir.
Örneğin:
Yüzme, vücuttaki birçok kası çalıştırır.
“Yüzme” sözcüğünün sonunda -me bulunmasına rağmen cümle olumsuz değildir. Buradaki ek yüklemi olumsuzlaştırmamaktadır.
Bu nedenle bir sözcükte yalnızca -ma/-me görülmesi, cümlenin olumsuz olduğuna karar vermek için yeterli değildir.
2.2. -maz/-mez ile
Geniş zamanın olumsuz biçiminde -maz/-mez kullanılır:
Bu otobüs pazar günleri çalışmaz.
Dedem kahvesine şeker koymaz.
Bu bitki kışın fazla büyümez.
Bu cümlelerde çalışmak, koymak ve büyümek eylemlerinin gerçekleşmediği bildirilmektedir.
2.3. “Değil” ile
Özellikle isim cümlelerinde olumsuzluk “değil” sözcüğüyle sağlanabilir:
Bu çanta benim değil.
Bugün hava sıcak değil.
Onun asıl amacı para değildi.
Bu örneklerde bir özellik, kimlik veya durum reddedilmektedir. Bu kullanım İsim Cümlesi konusunda da önemlidir.
2.4. “Yok” ile
Bir varlığın veya durumun bulunmadığını belirtmek için “yok” kullanılabilir:
Evde ekmek yok.
Bu konuda herhangi bir şüphem yok.
Sınıfta öğretmen yoktu.
“Değil” ve “yok” sözcüklerinin ikisi de olumsuzluk oluşturabilir ancak kullanım biçimleri aynı değildir. “Değil” çoğunlukla bir yargıyı veya niteliği reddederken “yok” bulunmama, mevcut olmama anlamını öne çıkarır.
2.5. -sız/-siz/-suz/-süz ile
-sız/-siz/-suz/-süz eki eklendiği sözcüğe yokluk veya eksiklik anlamı katar:
Bu yemek tuzsuz.
Yaptığı davranış saygısızdı.
Bu yol oldukça ıssız.
Burada önemli bir ayrıntı vardır: -sız/-siz/-suz/-süz, fiillerdeki -ma/-me ile aynı türde bir ek değildir; sözcük türeten bir yapım ekidir. Bununla birlikte MEB/OGM materyallerinde -sız/-siz biçimsel olumsuzluk göstergeleri arasında değerlendirilir.
3. Olumsuz Cümle Örnekleri
Olumsuz cümle örneklerini yalnızca -ma/-me eki taşıyan fiillerden seçmek konuyu eksik öğrenmeye neden olabilir. Olumsuzluk farklı yollarla kurulabildiği için farklı yapıdaki örnekleri birlikte görmek daha yararlıdır.
3.1. 10 Tane Olumsuz Cümle
1. Ayşe dün derse gelmedi.
“Gelmek” eylemi gerçekleşmemiştir.
2. Bu bilgisayar artık açılmıyor.
“Açılmak” eyleminin gerçekleşmediği bildirilmektedir.
3. Babam akşamları kahve içmez.
Geniş zamanda “içmek” eyleminin yapılmadığı belirtilmektedir.
4. Bu kalem benim değil.
Olumsuzluk “değil” sözcüğüyle sağlanmıştır.
5. Dolapta süt yok.
Sütün bulunmadığı bildirilmektedir.
6. Bu oda yeterince geniş değil.
Odanın geniş olduğu yargısı reddedilmektedir.
7. Mert soruların hiçbirini cevaplamadı.
Cevaplama eylemi gerçekleşmemiştir.
8. Otobüs bu durakta durmaz.
Durma eyleminin gerçekleşmediği bildirilmektedir.
9. Bugün dışarı çıkmayacağız.
Çıkma eyleminin gelecekte gerçekleşmeyeceği belirtilmiştir.
10. Toplantıda müdür yoktu.
Müdürün toplantıda bulunmadığı ifade edilmiştir.
Görüldüğü gibi olumsuz cümleler yalnızca tek bir ek veya sözcükle kurulmaz. Bu nedenle cümleyi değerlendirirken kullanılan olumsuzluk yapısıyla cümlenin taşıdığı anlam birlikte incelenmelidir.
4. Fiil ve İsim Cümlelerinde Olumsuzluk
Olumsuzluğu belirlemenin pratik yollarından biri önce yüklemin türüne bakmaktır. Çünkü Fiil Cümlesi ile İsim Cümlesi aynı biçimde olumsuzlaştırılmaz.
| Cümle | Yüklemin türü | Olumsuzluğu sağlayan yapı |
|---|---|---|
| Ali bugün okula gelmedi. | Fiil | -me |
| Bu makine kolay bozulmaz. | Fiil | -maz |
| Yarın toplantıya katılmayacağım. | Fiil | -ma |
| Hava bugün sıcak değil. | İsim | değil |
| Masada ekmek yok. | İsim | yok |
Fiil cümlelerinde eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır:
Çocuk kapıyı açtı. → Eylem gerçekleşti.
Çocuk kapıyı açmadı. → Eylem gerçekleşmedi.
İsim cümlelerinde ise bir niteliğin, durumun veya varlığın kabul edilip edilmediği önemlidir:
Oda aydınlık. → Özellik bildiriliyor.
Oda aydınlık değil. → Özellik reddediliyor.
Bahçede çocuklar var. → Varlık bildiriliyor.
Bahçede kimse yok. → Yokluk bildiriliyor.
Bu ayrım MEB/OGM’nin olumsuz cümle tanımıyla da örtüşür: fiil cümlelerinde eylemin gerçekleşmemesi veya gerçekleşmeyecek olması; isim cümlelerinde ise sözü edilen kavramın mevcut olmaması temel ölçüttür.
5. Biçimce Olumlu, Anlamca Olumsuz Cümleler
Olumsuz cümle konusunda en çok dikkat isteyen durumlardan biri biçim ile anlamın farklılaşmasıdır.
Bazı cümlelerde yüklem olumsuzluk bildiren bir ek veya sözcük taşımadığı hâlde cümlenin bütünü olumsuz bir yargı bildirir. Bu tür cümleler biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümleler olarak değerlendirilir. MEB/OGM kaynaklarında da bu ayrım açık biçimde yapılmaktadır.
Örneğin:
Ne Mert beni aradı ne Ece mesaj gönderdi.
Yüklemler:
aradı
gönderdi
biçim bakımından olumludur. Ancak cümlenin anlamı:
Mert beni aramadı, Ece de mesaj göndermedi.
şeklindedir.
Dolayısıyla cümle biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur.
Benzer biçimde:
Ne ders çalışıyor ne kitap okuyor.
“Çalışıyor” ve “okuyor” yüklemleri olumlu biçimdedir. Buna karşılık ne... ne... yapısı her iki eylemin de gerçekleşmediğini bildirir.
Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümle yalnızca ne... ne... yapısıyla ortaya çıkmaz. Bazı soru biçimli ifadeler de bağlama göre olumsuz bir yargı taşıyabilir:
İnsan en yakın arkadaşını böyle bir günde yalnız bırakır mı?
Burada konuşan kişi gerçek bir cevap beklemekten çok:
İnsan en yakın arkadaşını böyle bir günde yalnız bırakmaz.
yargısını ifade etmektedir.
Benzer şekilde:
Bu kadar emek bir anda çöpe atılır mı?
cümlesi bağlama göre:
Bu kadar emek bir anda çöpe atılmaz.
anlamını taşıyabilir.
Bu nedenle soru biçimindeki bir cümlede yalnızca soru işaretine veya soru ekine bakarak anlam yönünden karar verilmemelidir. Gerçek soru ile cevap beklemeyen sözde soru arasındaki ayrıntılar [Soru Cümlesi] konusunda ele alınır.
6. Biçimce Olumsuz, Anlamca Olumlu Cümleler
Biçim ile anlam arasındaki farklılık ters yönde de görülebilir. Bir cümlede olumsuzluk bildiren yapıların bulunması, cümlenin mutlaka olumsuz bir yargı taşıdığı anlamına gelmez.
Seni anlamıyor değilim.
Cümlede iki olumsuz yapı vardır. Ancak anlatılmak istenen:
Seni anlıyorum.
yargısıdır.
Başka bir örnek:
Bu filmin güzel tarafları yok değil.
Cümlenin anlamı:
Bu filmin güzel tarafları var.
şeklindedir.
MEB/OGM materyallerinde de biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olan cümleler ayrıca gösterilmektedir.
Bu nedenle olumsuzluk bildiren iki unsurun bulunduğu yapılarda cümlenin bütünü mutlaka değerlendirilmelidir.
Bu ayrımın diğer yönü Olumlu Cümle konusunda ayrıntılı olarak incelenebilir.
7. Olumlu ve Olumsuz Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
Olumlu ve olumsuz cümleleri ayırırken sorulması gereken ilk soru “Anlatılan olay iyi mi, kötü mü?” değildir. Asıl önemli olan, yüklemin bildirdiği yargının gerçekleşip gerçekleşmediğidir.
| Olumlu cümle | Olumsuz cümle |
|---|---|
| Ayşe bugün geldi. | Ayşe bugün gelmedi. |
| Çocuk süt içiyor. | Çocuk süt içmiyor. |
| Oda oldukça geniş. | Oda geniş değil. |
| Masada ekmek var. | Masada ekmek yok. |
| Yarın toplantıya katılacak. | Yarın toplantıya katılmayacak. |
Ancak her örnek bu kadar açık olmayabilir.
Adam bütün parasını kaybetti.
“Kaybetmek” olumsuz bir çağrışım oluşturur. Buna rağmen kaybetme eylemi gerçekleştiği için cümle dil bilgisi bakımından olumludur.
Adam parasını kaybetmedi.
Bu kez sevindirici bir durum anlatılıyor olabilir. Fakat kaybetme eyleminin gerçekleşmediği bildirildiği için cümle olumsuzdur.
Kısacası olumlu ve olumsuz cümle ayrımı olayın iyi veya kötü olmasına göre yapılmaz. Konunun diğer yönü Olumlu Cümle başlığında ayrıntılı olarak görülebilir.
8. Bir Cümlenin Olumsuz Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Bir cümlenin olumsuz olup olmadığını belirlerken şu sırayla ilerlemek daha güvenlidir:
Önce yüklemi bulun. Cümlenin temel yargısının hangi sözcük veya söz grubunda olduğunu belirleyin.
Yüklemin türüne bakın. Yüklem fiilse eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğine; isimse niteliğin, durumun veya varlığın bulunup bulunmadığına dikkat edin.
Olumsuzluk göstergelerini kontrol edin. -ma/-me, -maz/-mez, -sız/-siz/-suz/-süz, “değil” ve “yok” gibi yapılara bakın.
Gördüğünüz eke göre hemen karar vermeyin. “Yüzme insan sağlığı için yararlıdır.” örneğinde olduğu gibi her -ma/-me olumsuzluk oluşturmaz.
Son olarak cümlenin bütün anlamını kontrol edin. Özellikle ne... ne..., çift olumsuzluk ve sözde soru yapılarında biçim ile anlam aynı sonucu vermeyebilir.
Bu yöntem, olumsuz cümleyi yalnızca bir eki ezberleyerek değil, cümlenin taşıdığı yargıyı çözümleyerek bulmayı sağlar.
9. En Çok Karıştırılan Durumlar
Kötü bir olay anlatan her cümle olumsuz mudur?
Hayır.
Şiddetli rüzgâr çatıyı uçurdu.
İstenmeyen bir olay anlatılmaktadır ancak “uçurma” eylemi gerçekleşmiştir. Cümle dil bilgisi bakımından olumludur.
Her -ma/-me gördüğümüz cümle olumsuz mudur?
Hayır.
Kitap okuma alışkanlığı küçük yaşlarda kazanılmalıdır.
Buradaki “okuma” sözcüğünde görülen -ma, yüklemi olumsuzlaştırmamaktadır. Cümlenin yüklemi “kazanılmalıdır” sözüdür ve olumlu biçimdedir.
“Ne… ne…” bulunan cümleler neden olumsuz olabilir?
Çünkü ne... ne... bağlama yapısı, yüklemler olumlu biçimde kurulmuş olsa bile eylemlerin gerçekleşmediğini bildirebilir:
Ne telefon etti ne mesaj gönderdi.
Bu cümle:
Telefon etmedi, mesaj da göndermedi.
anlamını taşır.
İki olumsuzluk her zaman cümleyi daha olumsuz mu yapar?
Hayır.
Seni tanımıyor değilim.
cümlesi:
Seni tanıyorum.
anlamındadır.
Bu nedenle özellikle biçim-anlam ayrımı bulunan örneklerde yalnızca olumsuzluk bildiren ek ve sözcükleri saymak yeterli değildir.
10. Kendinizi Deneyin: Cümle Olumlu mu, Olumsuz mu?
Aşağıdaki cümleleri önce kendiniz değerlendirin, ardından cevap ve açıklamaları kontrol edin.
1. Mert dün toplantıya katılmadı.
Cevap: Olumsuz.
Açıklama: “Katılmak” eyleminin gerçekleşmediği -ma/-me olumsuzluk ekiyle bildirilmiştir.
2. Fırtınada bahçedeki iki ağaç devrildi.
Cevap: Olumlu.
Açıklama: İstenmeyen bir olay anlatılmasına rağmen “devrilme” gerçekleşmiştir. Bu nedenle cümle dil bilgisi bakımından olumludur.
3. Ne Ece beni aradı ne de Mert mesaj gönderdi.
Cevap: Biçimce olumlu, anlamca olumsuz.
Açıklama: “Aradı” ve “gönderdi” yüklemleri biçim bakımından olumludur. Ancak ne... ne... yapısı iki eylemin de gerçekleşmediğini bildirir.
4. Onun söylediklerini bilmiyor değilim.
Cevap: Biçimce olumsuz, anlamca olumlu.
Açıklama: İki olumsuz yapı bir araya gelerek “Onun söylediklerini biliyorum.” anlamını oluşturmuştur.
5. Dolapta hiç süt yok.
Cevap: Olumsuz.
Açıklama: “Yok” sözcüğü sütün bulunmadığını bildirmektedir.
Olumsuz cümleyi belirlemenin en güvenilir yolu tek başına bir ek veya sözcük aramak değil, yüklemin bildirdiği yargıyla cümlenin bütün anlamını birlikte değerlendirmektir. Böylece hem açık biçimde olumsuz olan cümleler hem de biçimiyle anlamı farklılaşan örnekler doğru biçimde ayırt edilebilir.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM, Türk Dili ve Edebiyatı 10, Kavram Öğretimi: Anlamlarına Göre Cümleler
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM, Türk Dili ve Edebiyatı: Cümle Çeşitleri