Anlamına Göre Cümleler Nelerdir? Türleri, Özellikleri ve Örnekleri

“Bugün hava soğuk.”, “Bugün hava soğuk değil.”, “Bugün hava soğuk mu?” ve “Ne kadar soğuk bir gün!” cümleleri aynı konu etrafında kurulmuştur. Buna rağmen verdikleri anlam aynı değildir. İlkinde bir durumun varlığı bildirilir, ikincisinde bu durum olumsuzlanır, üçüncüsünde soru yöneltilir, sonuncusunda ise güçlü bir duygu öne çıkar.

Cümlelerin taşıdıkları bu özelliklere göre incelenmesi anlamına göre cümleler konusunu oluşturur. Ancak bir cümlenin anlam özelliğini belirlemek için yalnızca “-ma/-me” ekine, soru sözcüğüne ya da cümlenin sonundaki noktalama işaretine bakmak yeterli değildir.

Özellikle olumlu ve olumsuz cümlelerde görünüş ile anlam farklılaşabilir:

Seni anlamıyor değilim.

Cümle biçimce olumsuz görünse de “Seni anlıyorum.” anlamını verir. Bu nedenle anlamca olumludur.

Demek ki bu konuda ilk bakılması gereken şey bir ek ya da işaret değil, cümlenin verdiği asıl yargıdır.

İçindekiler

1. Anlamına Göre Cümleler Nedir?
2. Anlamına Göre Cümleler Nelerdir?
3. Olumlu Cümle Nedir?
4. Olumsuz Cümle Nedir?
5. Olumlu ve Olumsuz Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
6. Soru Cümlesi Nedir?
7. Ünlem Cümlesi Nedir?
8. Anlamına Göre Cümle Nasıl Bulunur?
9. Anlamına Göre Cümle Örnekleri
10. Anlamına Göre Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
11. Anlamına Göre Cümleler Mini Test

1. Anlamına Göre Cümleler Nedir?

Cümleler; yüklemin türüne, yüklemin yerine, yapısına ve taşıdıkları anlam özelliklerine göre farklı biçimlerde sınıflandırılır. Bu sınıflandırmaların bütünü cümle türleri konusu içinde ele alınır.

Anlamına göre cümleler, cümlede bildirilen yargının gerçekleşip gerçekleşmemesi, soru anlamı taşıması veya güçlü bir duygu ve seslenme bildirmesi gibi özellikler dikkate alınarak incelenen cümlelerdir.

Örneğin:

Ece ödevini tamamladı.

“Tamamlama” eylemi gerçekleşmiştir. Cümle anlamca olumludur.

Ece ödevini tamamlamadı.

“Tamamlama” eylemi gerçekleşmemiştir. Cümle anlamca olumsuzdur.

Ece ödevini tamamladı mı?

Cümlede soru anlamı vardır.

Ece, ne güzel bir ödev hazırlamış!

Cümlede beğeni ve şaşırma öne çıkmaktadır.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Soru ve ünlem özelliği, olumlu-olumsuz ayrımını her zaman ortadan kaldırmaz.

Örneğin:

Beni aradın mı?

olumlu bir yargı üzerinden kurulmuş soru cümlesiyken,

Beni aramadın mı?

olumsuz bir yargı üzerinden kurulmuş soru cümlesidir.

Bu nedenle anlam özelliklerini değerlendirirken cümlenin bütününe bakmak gerekir. MEB materyallerinde de soru cümlelerinin olumlu veya olumsuz olabileceği belirtilmektedir.

2. Anlamına Göre Cümleler Nelerdir?

Anlam özellikleri incelenirken özellikle olumlu cümle, olumsuz cümle, soru cümlesi ve ünlem cümlesi üzerinde durulur. OGM materyallerinde de olumlu, olumsuz ve soru cümleleri bu kapsamda ele alınmakta; olumlu ve olumsuz cümlelerde biçim-anlam ayrımına ayrıca dikkat çekilmektedir.

Bu tablo konunun genel çerçevesini verir. Fakat gerçek sorularda sınıflandırma her zaman bu kadar açık olmayabilir.

Örneğin:

Ne aradı ne de mesaj gönderdi.

Cümlede “-ma/-me” olumsuzluk eki bulunmadığı hâlde verilen anlam:

Aramadı ve mesaj göndermedi.

şeklindedir.

Dolayısıyla cümlenin anlamını belirlerken yalnızca yüklemin biçimine değil, ortaya çıkan son anlama bakılmalıdır.

3. Olumlu Cümle Nedir?

Bir eylemin gerçekleştiğini ya da gerçekleşeceğini; isim cümlelerinde ise söz konusu durumun veya kavramın mevcut olduğunu bildiren cümlelere olumlu cümle denir. OGM’nin konu anlatımında da olumlu cümle bu ölçütler üzerinden tanımlanmaktadır.

Kerem kapıyı açtı.

Açma eylemi gerçekleşmiştir.

Bahçede büyük bir çınar ağacı var.

Çınar ağacının varlığı bildirilmektedir.

Yarın erkenden yola çıkacağız.

Eylem henüz gerçekleşmemiştir ancak gerçekleşeceği bildirilmektedir. Bu nedenle cümle olumludur.

Olumlu cümle konusunda sık yapılan hatalardan biri, anlatılan olayın iyi veya kötü olmasına göre karar vermektir.

Fırtına köydeki bazı ağaçları devirdi.

Ortada istenmeyen bir olay vardır. Buna rağmen “devirme” eylemi gerçekleştiği için cümle dil bilgisi bakımından olumludur.

Başka bir ifadeyle burada “olumlu” sözcüğü iyi, güzel veya sevindirici anlamında kullanılmaz.

Ayrıntılı örnekler ve biçimce olumsuz olduğu hâlde olumlu anlam taşıyan yapılar [olumlu cümle] konusunda ayrıca incelenir.

4. Olumsuz Cümle Nedir?

Bir eylemin veya yargının gerçekleşmediğini ya da gerçekleşmeyeceğini bildiren cümlelere olumsuz cümle denir. İsim cümlelerinde bir durumun veya varlığın mevcut olmadığı da olumsuzluk yoluyla bildirilebilir.

Fiil cümlelerinde olumsuzluk çoğunlukla -ma/-me ekiyle sağlanır:

Mert bugün okula gelmedi.

Gelme eylemi gerçekleşmemiştir.

İsim cümlelerinde değil sözcüğü olumsuzluk oluşturabilir:

Bu oda yeterince geniş değil.

Bir varlığın bulunmadığı ise yok sözcüğüyle bildirilebilir:

Dolapta ekmek yok.

Ancak olumsuz anlam yalnızca açık bir olumsuzluk eki veya sözcüğüyle kurulmaz.

Ne beni aradı ne de eve uğradı.

Yüklemler olumlu biçimde görünmesine rağmen “ne…ne” yapısı:

Beni aramadı ve eve uğramadı.

anlamını verir.

MEB materyallerinde de “ne…ne” ile kurulan bu tür cümleler biçimce olumlu, anlamca olumsuz yapılara örnek olarak kullanılmaktadır.

Olumsuzluğun farklı kuruluş biçimleri [olumsuz cümle] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.

5. Olumlu ve Olumsuz Cümle Nasıl Ayırt Edilir?

Olumlu ve olumsuz cümleyi ayırırken önce yüklemin bildirdiği yargının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılmalıdır.

Karşılaştıralım:

Ayşe pencereyi açtı.
→ Açma gerçekleşti.
→ Olumlu

Ayşe pencereyi açmadı.
→ Açma gerçekleşmedi.
→ Olumsuz

İsim cümlelerinde de benzer bir mantık vardır:

Bu kitap benim.
→ Durumun varlığı bildiriliyor.
→ Olumlu

Bu kitap benim değil.
→ Durum olumsuzlanıyor.
→ Olumsuz

Asıl dikkat edilmesi gereken örnekler ise cümlenin biçimiyle anlamının farklılaştığı yapılardır.

5.1. Biçim ile Anlam Her Zaman Aynı mıdır?

Hayır.

Seni anlamıyor değilim.

Cümlede iki olumsuzluk unsuru vardır. Fakat cümlenin verdiği anlam:

Seni anlıyorum.

şeklindedir.

Bu nedenle cümle biçimce olumsuz, anlamca olumludur.

Tersine bakalım:

Ne ders çalıştı ne kitap okudu.

Yüklemlerde olumsuzluk eki yoktur. Buna rağmen cümlenin anlamı:

Ders çalışmadı ve kitap okumadı.

şeklindedir.

Bu cümle biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur.

Bu ayrım yalnızca teorik bir ayrıntı değildir. MEB’in soru ve çalışma materyallerinde “biçimce olumlu, anlamca olumsuz” ve “biçimce olumsuz, anlamca olumlu” yapılar doğrudan soru konusu yapılmaktadır.

Bu nedenle soruda özellikle “anlamca” sözcüğü kullanılmışsa yüklemin dış görünüşüyle yetinmemek gerekir.

6. Soru Cümlesi Nedir?

Bir konuda bilgi edinmek, bir durumu öğrenmek veya karşıdaki kişiden cevap almak amacıyla soru anlamı taşıyan cümlelere soru cümlesi denir.

Türkçede soru anlamı farklı yollarla kurulabilir.

Soru ekiyle:

Yarın bizimle gelecek misin?

Soru zamiriyle:

Bu kitabı kim getirdi?

Soru sıfatıyla:

Hangi kitabı aldın?

Soru zarfıyla:

Toplantı ne zaman başlayacak?

Soru anlamının kurulmasında kullanılan mı, mi, mu, mü biçimlerinin yazımı ve görevleri soru eki “mi” konusunda ayrıntılı olarak incelenir.

6.1. Soru Sözcüğü Bulunan Her Cümle Soru Cümlesi midir?

Hayır.

Bir cümlede “kim, ne, nasıl, neden, nerede, ne zaman” gibi soru sözcüklerinin bulunması, o cümleyi tek başına soru cümlesi yapmaz.

Karşılaştıralım:

Neden gelmedi?

Bir neden öğrenilmek istenmektedir. Cümle soru cümlesidir.

Neden gelmediğini bilmiyorum.

Burada “neden” sözcüğü bulunmasına rağmen karşıdaki kişiye yöneltilmiş bir soru yoktur. Cümlenin temel yargısı “bilmiyorum”dur.

Bu nedenle ikinci cümle soru cümlesi değildir.

6.2. Gerçek Soru ve Sözde Soru

Bazı soru cümlelerinde gerçekten cevap beklenir:

Otobüs saat kaçta kalkacak?

Bu bir gerçek soru cümlesidir.

Bazılarında ise soru biçimi kullanıldığı hâlde asıl amaç cevap almak değildir:

İnsan arkadaşını böyle yalnız bırakır mı?

Burada anlatılmak istenen:

İnsan arkadaşını böyle yalnız bırakmamalıdır.

düşüncesidir.

Bu tür cümleler sözde soru cümlesi olarak adlandırılır. MEB materyallerinde de yanıt gerektiren sorular “gerçek soru”, yanıt gerektirmeyenler ise “sözde soru” olarak ayrılmaktadır.

Sözde soruların farklı anlamları ve örnekleri [soru cümlesi] konusunda ayrıntılı biçimde ele alınır.

7. Ünlem Cümlesi Nedir?

Sevinç, şaşırma, korku, üzüntü, öfke, heyecan, beğeni, acıma veya seslenme gibi güçlü duygu ve ifadeler taşıyan cümlelere ünlem cümlesi denir.

Ne güzel bir manzara!
→ Beğeni

Eyvah, otobüsü kaçırdık!
→ Telaş ve üzüntü

Hey, buraya bak!
→ Seslenme

Vay canına, bunu gerçekten sen mi yaptın!
→ Şaşırma

Ünlem cümlesini belirlerken yalnızca noktalama işaretine değil, cümlenin taşıdığı duyguya ve söyleyiş özelliğine bakılmalıdır.

7.1. Ünlem Cümlesi ile Ünlem İşareti Aynı Şey midir?

Hayır.

Ünlem cümlesi cümlenin anlam ve söyleyiş özelliğiyle ilgilidir. **Ünlem işareti (!) ** ise bir noktalama işaretidir.

Bu nedenle bir cümleyi:

“Sonunda ünlem işareti var, o hâlde ünlem cümlesidir.”

mantığıyla değerlendirmek yerine önce cümlenin taşıdığı anlama bakmak gerekir.

Ünlem cümlelerinin farklı kullanım ve örnekleri [ünlem cümlesi] konusunda ayrıca incelenir.

8. Anlamına Göre Cümle Nasıl Bulunur?

Bir cümlenin anlam özelliğini belirlerken ek veya işaret avına çıkmak yerine belirli bir sırayla ilerlemek daha güvenlidir.

8.1. Temel Yargıyı Belirleyin

Önce cümlenin ne söylediğini bulun.

Bunun için yüklem önemlidir; çünkü temel yargı yüklem çevresinde kurulur.

Çocuklar bahçede oynuyor.

Temel yargı “oynuyor” sözcüğündedir.

8.2. Yargının Gerçekleşip Gerçekleşmediğine Bakın

Çocuklar bahçede oynuyor.

Oynama gerçekleşiyor.

→ Olumlu

Çocuklar bahçede oynamıyor.

Oynama gerçekleşmiyor.

→ Olumsuz

Ancak burada yalnızca “-ma/-me” aramayın. Cümlenin verdiği son anlamı da kontrol edin.

8.3. Soru Anlamını Kontrol Edin

Cümlede gerçekten bir soru mu yöneltiliyor?

Çocuklar nerede oynuyor?

→ Soru anlamı var.

Çocukların nerede oynadığını bilmiyorum.

→ “Nerede” bulunmasına rağmen cümlenin temel yargısı soru değildir.

8.4. Güçlü Duygu veya Seslenme Olup Olmadığına Bakın

Ne güzel oynuyorlar!

Cümlede güçlü bir beğeni vardır.

→ Ünlem özelliği taşır.

8.5. Son Anlamı Kontrol Edin

Özellikle olumlu ve olumsuz cümlelerde son bir anlam kontrolü yapılmalıdır.

Çalışmıyor değil.

Biçimce iki olumsuzluk görülür.

Fakat:

Çalışıyor.

anlamına geldiği için cümle anlamca olumludur.

Pratik çözüm sırası şöyle düşünülebilir:

Temel yargıyı bul → gerçekleşme durumuna bak → soru anlamını kontrol et → duygu veya seslenmeyi değerlendir → cümlenin son anlamına karar ver.

9. Anlamına Göre Cümle Örnekleri

Konuyu yalnızca tanımlarla değil, farklı yapıdaki cümleleri karşılaştırarak öğrenmek daha kolaydır.

Tablodaki “Mert dosyayı hazırladı mı?” ile “Mert dosyayı hazırlamadı mı?” örnekleri önemli bir noktayı gösterir: Bir cümle soru özelliği taşırken aynı zamanda olumlu veya olumsuz bir yargı üzerine kurulabilir.

10. Anlamına Göre Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar

Anlamına göre cümle sorularında yapılan yanlışların önemli bir bölümü tanımı bilmemekten değil, cümleyi yalnızca görünüşüne göre değerlendirmekten kaynaklanır.

10.1. Olumsuzluk Görünce Cümleyi Doğrudan Anlamca Olumsuz Sanmak

Onu tanımıyor değilim.

İlk bakışta olumsuz görünür. Fakat:

Onu tanıyorum.

anlamına gelir.

Cümle anlamca olumludur.

10.2. Kötü Bir Olayı Anlatan Cümleyi Olumsuz Sanmak

Şiddetli yağmur ekinlere zarar verdi.

İstenmeyen bir olay anlatılmaktadır fakat “zarar verme” gerçekleşmiştir.

Cümle dil bilgisi bakımından olumludur.

Şiddetli yağmur ekinlere zarar vermedi.

Bu kez zarar verme gerçekleşmemiştir.

Cümle olumsuzdur.

10.3. Soru Sözcüğü Bulunan Her Cümleyi Soru Cümlesi Sanmak

Toplantının neden ertelendiğini öğrendim.

“Neden” bir soru sözcüğüdür ancak cümlenin temel yargısı “öğrendim”dir. Karşıdaki kişiye doğrudan soru yöneltilmemektedir.

10.4. Soru Biçimini Yalnızca Gerçek Soru Sanmak

Bunca emeği kim görmezden gelebilir?

Burada konuşan kişi bir isim öğrenmek istememektedir. Verilen asıl düşünce:

Kimse bu emeği görmezden gelemez.

şeklindedir.

Bu nedenle soru biçiminin ardındaki anlam da kontrol edilmelidir.

10.5. Ünlem Cümlesi ile Ünlem İşaretini Karıştırmak

Ünlem cümlesi güçlü duygu veya seslenme bildiren bir cümledir. Ünlem işareti ise yazıda kullanılan bir noktalama işaretidir.

Dolayısıyla cümlenin türüne yalnızca sonundaki işarete bakılarak karar verilmemelidir.

11. Anlamına Göre Cümleler Mini Test

1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi anlamca olumludur?

A) Bu sabah kimse beni aramadı.
B) Dolapta hiç ekmek yok.
C) Bu konuyu bilmiyor değilim.
D) Ne bizi gördü ne selam verdi.
E) Bugün toplantıya katılmayacak.

Cevap: C

Açıklama: “Bilmiyor değilim.” ifadesi “biliyorum” anlamını verir. Cümle biçimce olumsuz görünmesine rağmen anlamca olumludur.

2. Aşağıdaki cümlelerden hangisi biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur?

A) Yarın erkenden yola çıkacağız.
B) Bu kitabı henüz okumadım.
C) Seni dinlemiyor değilim.
D) Ne ödevini yaptı ne kitabını okudu.
E) Odada hiç kimse yoktu.

Cevap: D

Açıklama: “Yaptı” ve “okudu” yüklemlerinde olumsuzluk eki yoktur. Ancak “ne…ne” yapısı cümleye “ödevini yapmadı ve kitabını okumadı” anlamı kazandırmıştır.

3. Aşağıdakilerden hangisi soru sözcüğü içermesine rağmen soru cümlesi değildir?

A) Bu kitabı kim getirdi?
B) Yarın nereye gideceğiz?
C) Toplantı neden ertelendi?
D) Onun neden gelmediğini bilmiyorum.
E) Eve ne zaman döneceksin?

Cevap: D

Açıklama: “Neden” sözcüğü bulunmasına rağmen karşıdaki kişiye soru yöneltilmemektedir. Cümlenin temel yargısı “bilmiyorum”dur.

4. Aşağıdakilerden hangisi sözde soru cümlesine örnektir?

A) Saat kaçta geleceksin?
B) Bu kitabı nereden aldın?
C) İnsan arkadaşını böyle yarı yolda bırakır mı?
D) Otobüs hangi duraktan kalkıyor?
E) Sınav ne zaman başlayacak?

Cevap: C

Açıklama: Cümlede gerçek bir cevap beklenmemektedir. “İnsan arkadaşını böyle yarı yolda bırakmamalıdır.” düşüncesi soru biçimiyle vurgulanmıştır.

5. Aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

A) Kötü bir olay anlatan her cümle olumsuzdur.
B) “-ma/-me” bulunan her cümle anlamca olumsuzdur.
C) Soru sözcüğü bulunan her cümle soru cümlesidir.
D) Ünlem cümlesi yalnızca ünlem işaretine bakılarak belirlenir.
E) Cümlenin anlam özelliğini belirlerken biçimin yanında verilen son anlam da dikkate alınmalıdır.

Cevap: E

Açıklama: Bir cümlenin anlam özelliği yalnızca ek, soru sözcüğü veya noktalama işareti üzerinden belirlenemez. Özellikle biçimce ve anlamca farklılık gösteren yapılarda cümlenin verdiği son anlam dikkate alınmalıdır.

Anlamına göre cümleleri doğru ayırmanın en güvenilir yolu, cümlede belirli bir ek veya işaret aramak yerine yargının ne söylediğini anlamaktır. Özellikle biçim ile anlamın farklılaştığı örneklerde bu yaklaşım, ezbere dayalı sınıflandırmadan çok daha güvenli sonuç verir.

Kaynaklar

OGM Materyal – Anlamlarına Göre Cümleler
OGM Materyal – Anlamlarına Göre Cümleler

MEB – Türkçe Çalışma Materyali
MEB – Türkçe Çalışma Materyali