Birine “Yarın bizimle gelecek misin?” dediğimizde gerçekten bir cevap bekleriz. Peki “Seni böyle bir günde yalnız bırakır mıyım?” cümlesinde de durum aynı mıdır? İki cümle de soru biçimindedir; ancak ikincisinde amaç yeni bir bilgi öğrenmekten çok “Seni yalnız bırakmam.” düşüncesini güçlü biçimde anlatmaktır.
Üstelik bir cümlede kim, ne, neden, nasıl gibi soru sözcüklerinin veya mı/mi/mu/mü soru ekinin bulunması, o cümlenin her zaman soru olduğu anlamına gelmez. Soru cümlesini doğru belirlemek için kullanılan sözcüklerin yanında cümlenin taşıdığı anlama ve soru biçiminin hangi amaçla kullanıldığına da bakmak gerekir.
İçindekiler
- Soru Cümlesi Nedir?
- Soru Cümlesi Nasıl Kurulur?
- Soru Cümlesi Örnekleri
- Asıl (Gerçek) Soru Cümlesi Nedir?
- Sözde Soru Cümlesi Nedir?
- Gerçek Soru ile Sözde Soru Nasıl Ayırt Edilir?
- Soru Sözcüğü Bulunan Her Cümle Soru Cümlesi midir?
- Soru Eki Bulunan Her Cümle Soru Cümlesi midir?
- Soru Cümlesi Olumlu veya Olumsuz Olabilir mi?
- Bir Cümlenin Soru Cümlesi Olduğu Nasıl Anlaşılır?
- En Çok Karıştırılan Durumlar
- Kendinizi Deneyin: Hangileri Soru Cümlesi?
1. Soru Cümlesi Nedir?
Soru cümlesi; bir bilgi edinmek, bilinmeyen bir noktayı öğrenmek, bir düşünceyi onaylatmak veya kimi durumlarda duygu ve düşünceyi soru yoluyla daha etkili anlatmak amacıyla kullanılan cümledir.
En basit iki örneği karşılaştıralım:
Mert eve geldi.
Bu cümlede bir bilgi verilmektedir.
Mert eve geldi mi?
İkinci cümlede ise Mert’in eve gelip gelmediği sorulmaktadır.
Soru anlamı her zaman mı/mi/mu/mü ile kurulmaz:
Kapıyı kim açtı?
Toplantı ne zaman başlayacak?
Hangi otobüse bineceğiz?
Buraya neden geldiniz?
Bu cümlelerin hiçbirinde mı/mi/mu/mü bulunmadığı hâlde soru anlamı vardır.
Soru cümlesi, Anlamına Göre Cümleler içerisinde değerlendirilen yapılardan biridir. Ancak bir cümleyi doğru sınıflandırmak için yalnızca biçimsel işaretlere değil, cümlenin taşıdığı yargıya da bakmak gerekir.
2. Soru Cümlesi Nasıl Kurulur?
Türkçede soru anlamı tek bir yolla oluşturulmaz. mı/mi/mu/mü soru eki kullanılabileceği gibi soru zamirleri, soru sıfatları ve soru zarflarıyla da soru kurulabilir. Konuşma dilinde ise bağlam ve tonlama da soru anlamının oluşmasında etkili olabilir.
2.1. mı/mi/mu/mü ile Kurulan Soru Cümleleri
Soru oluşturmanın en yaygın yollarından biri mı/mi/mu/mü kullanmaktır.
Sen de bizimle gelecek misin?
Ödevini tamamladın mı?
Bu kitabı daha önce okudun mu?
Beni gerçekten duymuyor musun?
Bu örneklerde soru anlamı mı/mi/mu/mü ile sağlanmıştır.
Soru ekinin yazımı, ünlü uyumuna göre aldığı biçimler ve kendisinden sonra gelen eklerin yazılışı ayrı bir konudur. Bu ayrıntılar Soru Eki “mi” başlığında ele alınır.
2.2. Soru Zamirleriyle Kurulan Soru Cümleleri
Bir varlığın veya kişinin adı doğrudan söylenmeyip soru yoluyla öğrenilmek isteniyorsa soru zamirleri kullanılabilir.
Kapıyı kim açtı?
Bunlardan hangisini seçtin?
Masadakilerden kaçı sana ait?
İlk cümlede kişinin, ikinci cümlede seçilen varlığın, üçüncü cümlede ise sayı bilgisinin öğrenilmesi amaçlanmaktadır.
2.3. Soru Sıfatlarıyla Kurulan Soru Cümleleri
Soru sözcüğü bir ismi soru yoluyla belirtiyorsa soru sıfatı görevindedir.
Hangi kitabı aldın?
Kaç öğrenci yarışmaya katıldı?
Nasıl bir ev arıyorsunuz?
“Hangi” sözcüğü kitap, “kaç” sözcüğü öğrenci, “nasıl” sözcüğü ise ev ismini soru yoluyla belirtmektedir.
2.4. Soru Zarflarıyla Kurulan Soru Cümleleri
Bir eylemin nedenini, zamanını veya nasıl gerçekleştiğini öğrenmek amacıyla soru zarflarından yararlanılabilir.
Buraya neden geldiniz?
Eve ne zaman döneceksin?
Bu soruyu nasıl çözdün?
Bu cümlelerde sırasıyla gelmenin nedeni, dönmenin zamanı ve çözme eyleminin nasıl gerçekleştiği sorulmaktadır.
2.5. Tonlamayla Kurulan Soru Cümleleri
Özellikle konuşma dilinde, özel bir soru sözcüğü kullanılmadan tonlamayla da soru anlamı oluşturulabilir.
Toplantı yarın?
Sen de bizimle?
Bu tür kullanımlarda bağlam ve söyleyiş önem kazanır. Bu da soru cümlesini belirlerken yalnızca belirli bir ek veya sözcük aramanın neden yeterli olmadığını gösterir.
| Soru oluşturma yolu | Örnek |
|---|---|
| Soru eki | Bu akşam gelecek misin? |
| Soru zamiri | Kapıyı kim açtı? |
| Soru sıfatı | Hangi kitabı seçtin? |
| Soru zarfı | Buraya neden geldin? |
| Tonlama | Toplantı yarın? |
3. Soru Cümlesi Örnekleri
Soru cümleleri yalnızca “evet” veya “hayır” cevabı alınabilecek yapılardan oluşmaz. Kişi, zaman, yer, neden, miktar, seçim veya bir olayın gerçekleşip gerçekleşmediği de sorulabilir.
Bugün okula gidecek misin?
Bir eylemin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği soruluyor.
Bu resmi kim çizdi?
Resmi çizen kişinin kim olduğu öğrenilmek isteniyor.
Hangi otobüse binmeliyiz?
Birden fazla seçenek arasından uygun olan soruluyor.
Toplantı ne zaman başlayacak?
Zaman bilgisi isteniyor.
Neden bu kadar erken geldin?
Bir davranışın nedeni soruluyor.
3.1. 10 Tane Soru Cümlesi
Farklı kuruluş biçimlerini gösteren 10 soru cümlesi şöyledir:
- Yarın bizimle gelecek misin?
- Bu kitabı sana kim verdi?
- Hangi filmi izlemek istiyorsun?
- Toplantı saat kaçta başlayacak?
- Buraya neden geldiniz?
- Tatilde nereye gideceksiniz?
- Bu soruyu nasıl çözdün?
- Kaç kişi yarışmaya katıldı?
- Anahtarları nereye bıraktın?
- Bu haberi daha önce duymuş muydun?
Örneklerin bazılarında soru eki, bazılarında ise soru anlamı taşıyan sözcükler kullanılmıştır. Bu nedenle bir cümleyi soru cümlesi yapan tek unsur mı/mi/mu/mü değildir.
4. Asıl (Gerçek) Soru Cümlesi Nedir?
Konuşanın bilmediği bir bilgiyi öğrenmek amacıyla sorduğu ve karşı taraftan gerçekten cevap beklediği sorular asıl (gerçek) soru olarak değerlendirilir.
Otobüs saat kaçta kalkacak?
Bu soruyu soran kişi otobüsün kalkış saatini öğrenmek istemektedir. Karşı taraftan “Saat 14.30’da.” gibi bir cevap beklenebilir.
Bu kitabı kim yazdı?
Burada yazarın kim olduğu öğrenilmek istenmektedir.
Yarın bizimle gelecek misin?
Bu soruya ise “Evet.” veya “Hayır.” şeklinde cevap verilebilir.
Gerçek sorunun ayırt edici özelliği yalnızca soru eki veya soru sözcüğü taşıması değil, bir bilgiyi öğrenmeye yönelik olması ve cevap beklenmesidir.
5. Sözde Soru Cümlesi Nedir?
Sözde soru, soru biçimi veya soru sözcüğü taşımasına rağmen gerçek bir cevap almak amacıyla kullanılmayan yapıdır. Bu tür kullanımlarda soru; bir düşünceyi güçlendirmek, bir duyguyu aktarmak, onaylatmak, yakınmak ya da karşıdaki kişiyi düşündürmek gibi farklı işlevler üstlenebilir.
Örneğin:
Seni böyle bir günde yalnız bırakır mıyım?
Konuşan kişinin asıl anlatmak istediği:
Seni böyle bir günde yalnız bırakmam.
yargısı olabilir.
Benzer şekilde:
Bu kadar güzel bir manzara unutulur mu?
sorusu çoğu bağlamda gerçek bir cevap beklemekten çok:
Bu kadar güzel bir manzara unutulmaz.
düşüncesini güçlü biçimde dile getirir.
Başka örnekler de farklı anlam özellikleri gösterebilir:
Ben sana bunu kaç kere söylemedim?
→ yakınma
İnsan arkadaşını böyle bir günde yalnız bırakır mı?
→ kınama / güçlü olumsuz yargı
Bu başarıyla gurur duyulmaz mı?
→ onaylatma
Böyle bir fırsat hiç kaçırılır mı?
→ güçlü yargı
Burada bağlam önemlidir. Aynı soru kalıbı farklı bir konuşma ortamında gerçekten cevap beklemek amacıyla da kullanılabilir.
6. Gerçek Soru ile Sözde Soru Nasıl Ayırt Edilir?
Gerçek ve sözde soruların ikisi de soru biçiminde kurulabilir. Aralarındaki temel fark kullanım amacında ortaya çıkar.
| Özellik | Gerçek soru | Sözde soru |
|---|---|---|
| Gerçek bir cevap beklenir mi? | Evet | Hayır |
| Temel amaç | Bilgi edinmek | Düşünce veya duyguyu etkili anlatmak |
| Bilinmeyen bir bilgi | Öğrenilmek istenir | Asıl amaç bilgi edinmek değildir |
| Örnek | Otobüs kaçta kalkacak? | Böyle bir fırsat kaçırılır mı? |
Şu iki kullanımı karşılaştıralım:
Bu kitabı okudun mu?
Konuşan gerçekten kitabın okunup okunmadığını öğrenmek istiyorsa bu gerçek sorudur.
Sen hiç verdiğin sözden döner misin?
Cümle “Sen sözünden dönmezsin.” düşüncesini vurgulamak için söylenmişse sözde soru özelliği taşır.
Dolayısıyla soru kalıbını görmek tek başına yeterli değildir; bağlam ve iletişim amacı da değerlendirilmelidir.
7. Soru Sözcüğü Bulunan Her Cümle Soru Cümlesi midir?
Hayır. Bir cümlede kim, ne, neden, nasıl, ne zaman gibi soru sözcüklerinin bulunması, o cümlenin bütünüyle soru olduğu anlamına gelmez.
Karşılaştıralım:
Yarışmayı kim kazandı?
Bu cümlede yarışmayı kazanan kişinin kim olduğu öğrenilmek istenmektedir.
Yarışmayı kimin kazandığını öğrendim.
İkinci cümlede “kimin” bulunmasına rağmen karşı tarafa yöneltilmiş bir soru yoktur. Cümlenin temel Yüklem‘i “öğrendim”dir ve konuşan bir bilgi vermektedir.
Benzer bir ayrım:
Toplantı neden ertelendi?
→ soru cümlesi
Toplantının neden ertelendiğini bilmiyorum.
→ soru cümlesi değil
Bu örnekler, soru sözcüğünün varlığını tek başına ölçüt kabul etmenin neden yanlış sonuç verebileceğini gösterir.
8. Soru Eki Bulunan Her Cümle Soru Cümlesi midir?
Hayır. mı/mi/mu/mü bulunan her yapı da karşı tarafa yöneltilmiş bir soru oluşturmaz.
Örneğin:
Bahar geldi mi buralar canlanır.
Buradaki mi, bir cevap almak amacıyla kullanılmamıştır. Cümle:
Bahar geldiğinde buralar canlanır.
anlamına yakındır.
Benzer şekilde:
Akşam oldu mu herkes evine çekilir.
cümlesinde amaç “Akşam oldu mu?” diye bir soru yöneltmek değildir.
Bu nedenle soru ekini gördüğümüz anda cümleyi soru olarak sınıflandırmak yerine, ekin cümle içinde hangi işlevi üstlendiğini belirlemek gerekir.
9. Soru Cümlesi Olumlu veya Olumsuz Olabilir mi?
Evet. Bir cümlenin soru özelliği taşıması ile olumlu veya olumsuz olması farklı sınıflandırma ölçütleridir.
Ali bugün okula geldi mi?
→ olumlu soru
Ali bugün okula gelmedi mi?
→ olumsuz soru
Bir başka karşılaştırma:
Yarın toplantıya katılacak mısın?
→ olumlu soru
Yarın toplantıya katılmayacak mısın?
→ olumsuz soru
Dolayısıyla “soru” ile “olumlu/olumsuz” birbirinin alternatifi değildir. Bir cümle soru özelliği taşırken aynı zamanda yüklemde bildirilen yargıya göre olumlu veya olumsuz olabilir.
Bu ayrım Olumlu Cümle ve Olumsuz Cümle konularında ayrıntılı biçimde ele alınır.
10. Bir Cümlenin Soru Cümlesi Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Soru cümlesini belirlerken yalnızca soru işaretine veya belirli bir sözcüğe bakmak yerine şu sırayla ilerlemek daha güvenlidir:
1. Cümlenin temel yargısını belirleyin.
Cümle bir bilgi mi veriyor, yoksa bir soru mu yöneltiyor?
2. Soru anlamının nasıl oluşturulduğuna bakın.
mı/mi/mu/mü kullanılabilir; kim, ne, hangi, kaç, neden, nasıl, ne zaman gibi soru sözcüklerinden yararlanılabilir.
3. Bir bilginin öğrenilmek istenip istenmediğini kontrol edin.
Konuşan gerçekten cevap bekliyorsa gerçek soru söz konusu olabilir.
4. Cevap beklenmiyorsa cümlenin amacını değerlendirin.
Soru biçimi bir düşünceyi vurgulamak, onaylatmak, yakınmak veya başka bir duyguyu aktarmak amacıyla kullanılmışsa sözde soru olabilir.
5. Soru eki veya soru sözcüğünü tek başına ölçüt kabul etmeyin.
“Kimin geldiğini bilmiyorum.” örneğinde olduğu gibi soru sözcüğü bulunmasına rağmen cümlenin bütünü soru olmayabilir.
Kısacası soru cümlesini bulurken biçim + anlam + kullanım amacı birlikte değerlendirilmelidir.
11. En Çok Karıştırılan Durumlar
Soru cümlelerinde yapılan yanlışların önemli bir bölümü, tek bir biçimsel özelliğin kesin ölçüt kabul edilmesinden kaynaklanır.
“Kim, ne, neden, nasıl” varsa cümle mutlaka sorudur.
Yanlış. “Onun neden gelmediğini bilmiyorum.” soru cümlesi değildir.
“mı/mi/mu/mü” varsa cümle mutlaka sorudur.
Yanlış. “Akşam oldu mu sokaklar sessizleşir.” cümlesinde karşı tarafa gerçek bir soru yöneltilmez.
Soru biçimindeki her cümle cevap bekler.
Yanlış. Sözde sorular cevap beklemeden bir düşünceyi veya duyguyu aktarmak için kullanılabilir.
Soru cümlesi olumlu veya olumsuz olamaz.
Yanlış. “Geldi mi?” olumlu, “Gelmedi mi?” olumsuz soru olabilir.
Soru işareti gördüğümüz her yapı aynı tür sorudur.
Yanlış. Noktalama işareti tek başına gerçek soru–sözde soru ayrımını belirlemez; cümlenin anlamı ve kullanım amacı da değerlendirilmelidir.
12. Kendinizi Deneyin: Hangileri Soru Cümlesi?
Aşağıdaki cümleleri gerçek soru, sözde soru veya soru cümlesi değil şeklinde sınıflandırmayı deneyin.
1. Yarın kaçta geleceksin?
Cevap: Gerçek soru.
Açıklama: Geliş saatini öğrenmek amacıyla sorulmuş ve cevap beklenmektedir.
2. Onun neden gelmediğini bilmiyorum.
Cevap: Soru cümlesi değil.
Açıklama: “Neden” sözcüğü bulunmasına rağmen karşı tarafa yöneltilmiş bir soru yoktur. Cümlenin temel yargısı “bilmiyorum”dur.
3. Seni böyle bir günde yalnız bırakır mıyım?
Cevap: Sözde soru.
Açıklama: Bağlamda amaç cevap almak değil, “Seni yalnız bırakmam.” düşüncesini güçlü biçimde ifade etmektir.
4. Bahar geldi mi bahçe renklenir.
Cevap: Soru cümlesi değil.
Açıklama: Buradaki mi gerçek bir soru oluşturmaz; cümle “Bahar geldiğinde bahçe renklenir.” anlamındadır.
5. Bu kitabı kim yazmış?
Cevap: Gerçek soru.
Açıklama: Kitabın yazarının kim olduğu öğrenilmek istenmektedir.
Soru cümlesini doğru belirlemenin en güvenilir yolu yalnızca mı/mi veya kim, ne, nasıl gibi yapılara bakmak değildir. Cümlenin temel yargısını, taşıdığı soru anlamını ve kullanım amacını birlikte değerlendirmek gerekir. Böylece gerçek sorular, sözde sorular ve yalnızca soru sözcüğü ya da soru eki taşıyan diğer yapılar birbirinden daha kolay ayrılır.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Cümle Çeşitleri (Türleri)
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal