“Akşam hava serinledi.” ile “Akşam hava serindi.” cümleleri ilk bakışta birbirine oldukça benzer. İkisinde de havanın akşamki durumu anlatılır. Ancak yüklemlere baktığımızda önemli bir fark ortaya çıkar:
- Akşam hava serinledi.
- Akşam hava serindi.
İlk cümlenin yüklemi “serinledi” sözcüğüdür. “Serinlemek” bir fiildir ve çekimlenerek yüklem olmuştur. Bu nedenle cümle fiil cümlesidir. İkinci cümlenin yüklemi ise “serindi” sözcüğüdür. Buradaki “serin” isim soylu bir sözcüktür ve ek fiil yardımıyla yüklem olmuştur. Bu cümle de isim cümlesidir.
Yüklemine göre cümleleri ayırmanın temel mantığı budur: Önce yüklem bulunur, ardından yüklemin türü belirlenir. Yüklem çekimli bir fiilse fiil cümlesi; isim veya isim soylu bir unsurdan oluşuyorsa isim cümlesidir.
Bu sınıflandırma, kaynaklarda “yüklemin türüne göre cümleler” adıyla da karşımıza çıkar. Cümle Türleri yalnızca bu ölçüte göre belirlenmez; cümleler yüklemin yerine, anlamına ve yapısına göre de farklı biçimlerde sınıflandırılabilir.
İçindekiler
- Yüklemine Göre Cümleler Nedir?
- Yüklemine Göre Cümle Türleri Nelerdir?
- Bir Cümlenin İsim mi Fiil Cümlesi mi Olduğu Nasıl Bulunur?
- İsim Cümlelerinde Ek Fiilin Görevi
- Yüklemin Türünü Belirlerken Neye Bakılır?
- Yüklemin Türü ile Yüklemin Yeri Aynı Şey midir?
- Yüklemine Göre Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
- Yüklemine Göre Cümleleri Birlikte Çözümleyelim
1. Yüklemine Göre Cümleler Nedir?
Yüklemine göre cümleler, yüklemin türüne bakılarak sınıflandırılan cümlelerdir. Bu sınıflandırmada cümlenin yükleminin çekimli bir fiil mi yoksa isim veya isim soylu bir unsur mu olduğu belirlenir.
Türkçede yüklemin türüne göre cümleler ikiye ayrılır:
- Fiil cümlesi
- İsim cümlesi
Temel ayrım şöyledir:
| Yüklemin özelliği | Cümlenin türü |
|---|---|
| Yüklem çekimli bir fiildir. | Fiil cümlesi |
| Yüklem isim veya isim soylu bir unsurdur. | İsim cümlesi |
Örneğin:
Çocuk topu arkadaşına attı.
Yüklem: attı
“Atmak” bir fiildir ve çekimlenerek yüklem olmuştur. Bu nedenle cümle fiil cümlesidir.
Çocuğun elindeki top yeniydi.
Yüklem: yeniydi
“Yeni” isim soylu bir sözcüktür ve ek fiil yardımıyla yüklem olmuştur. Bu nedenle cümle isim cümlesidir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, cümlenin konusu veya uzunluğu değil yüklemin türüdür. Bu ayrımı doğru yapabilmek için öncelikle Yüklem doğru belirlenmelidir. Yüklem yanlış bulunursa yüklemin türüne göre yapılacak sınıflandırma da yanlış olur.
2. Yüklemine Göre Cümle Türleri Nelerdir?
Yüklemine göre cümleler, isim cümlesi ve fiil cümlesi olmak üzere iki temel gruba ayrılır.
Bu iki tür arasındaki farkı anlamanın en kolay yolu, benzer anlam taşıyan iki cümleyi karşılaştırmaktır:
Yolcular otobüsü bekliyordu.
Yüklem: bekliyordu → çekimli fiil → fiil cümlesi
Yolcular oldukça sabırsızdı.
Yüklem: oldukça sabırsızdı → isim soylu yüklem → isim cümlesi
Her iki cümlede de bir durum anlatılmasına rağmen yüklemlerin türleri farklıdır.
2.1. Fiil Cümlesi
Yüklemi çekimli bir fiil olan cümleye fiil cümlesi denir.
Otobüs duraktan biraz önce ayrıldı.
Yüklem: ayrıldı
“Ayrılmak” bir fiildir. Geçmiş zamanla çekimlenerek cümlenin yüklemi olmuştur.
Cümlenin türü: Fiil cümlesi
Bir başka örnek:
Bahçedeki çiçekler birkaç gün içinde solmuş.
Yüklem: solmuş
“Solmak” fiili çekimlenerek yüklem olduğu için bu cümle de fiil cümlesidir.
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Cümlede fiilden türemiş bir sözcüğün bulunması, o cümleyi kendiliğinden fiil cümlesi yapmaz.
Örneğin:
Koşarak eve gelen çocuk çok yorgundu.
Cümlede “koşarak” ve “gelen” fiilden türemiş sözcüklerdir. Fakat cümlenin yüklemi bunlardan biri değildir.
Yüklem: çok yorgundu
Yüklemin temel unsuru “yorgun” olduğundan cümle isim cümlesidir.
Fiil cümlesinin farklı kullanımları ve daha ayrıntılı çözümlemeler [Fiil Cümlesi] konusunda ayrıca ele alınabilir.
2.2. İsim Cümlesi
Yüklemi isim veya isim soylu bir unsur olan cümleye isim cümlesi denir. İsim soylu sözcükler ek fiil yardımıyla yüklem olabilir.
Bu mahallenin en eski binası okuldur.
Yüklem: okuldur
“Okul” bir isimdir ve yüklem görevinde kullanılmıştır.
Cümlenin türü: İsim cümlesi
Başka bir örnek:
Dün akşam sokaklar oldukça sakindi.
Yüklem: oldukça sakindi
Yüklemin temel unsuru “sakin” sözcüğüdür. Çekimli bir fiil olmadığı için cümle isim cümlesidir.
İsim cümlelerinde yüklem yalnızca isimlerden oluşmaz. İsim soylu farklı sözcükler de yüklem görevini üstlenebilir. Bu yapıların ayrıntıları ve daha kapsamlı örnekleri [İsim Cümlesi] konusunda ayrıca incelenmelidir.
3. Bir Cümlenin İsim mi Fiil Cümlesi mi Olduğu Nasıl Bulunur?
Yüklemine göre cümleleri doğru sınıflandırmak için önce cümlenin yüklemi bulunmalı, ardından bu yüklemin türü belirlenmelidir. Üç aşamalı bir yol izlemek yeterlidir.
1. Cümlenin yüklemini bulun.
2. Yüklemin çekimli fiil mi, isim veya isim soylu bir unsur mu olduğunu belirleyin.
3. Çekimli fiilse fiil cümlesi, isim soyluysa isim cümlesi olduğuna karar verin.
Bunu iki benzer cümlede uygulayalım:
Sporcular antrenmandan sonra dinlendi.
Yüklem: dinlendi
“Dinlenmek” bir fiildir.
Sonuç: Fiil cümlesi
Şimdi yüklemi değiştirelim:
Sporcular antrenmandan sonra yorgundu.
Yüklem: yorgundu
“Yorgun” isim soylu bir sözcüktür ve ek fiil yardımıyla yüklem olmuştur.
Sonuç: İsim cümlesi
Cümlenin Cümlenin Ögeleri bakımından tam çözümlemesini yapmak başka bir işlemdir. Yüklemin türüne göre sınıflandırmada ise öncelikle yüklemi doğru bulmak ve onun türünü belirlemek gerekir.
Cümlede başka fiiller varsa ne olur?
Özellikle fiilimsilerin bulunduğu cümlelerde yalnızca fiil kökenli sözcükleri aramak yanlış sonuca götürebilir.
Sabah erkenden kalkıp okula giden öğrenci uykuluydu.
Bu cümlede:
- “kalkıp”
- “giden”
fiil kökenli yapılardır.
Fakat yüklem:
uykuluydu
sözcüğüdür.
“Uykulu” isim soylu olduğu için cümle isim cümlesidir.
Buradan çıkarılacak kural oldukça açıktır:
Bir cümlenin isim veya fiil cümlesi olduğuna cümledeki herhangi bir fiile değil, yükleme bakılarak karar verilir.
4. İsim Cümlelerinde Ek Fiilin Görevi
İsim cümlelerini doğru belirleyebilmek için ek fiilin görevini bilmek önemlidir.
Şu cümleye bakalım:
Öğretmen sınıftaydı.
Yüklem: sınıftaydı
Burada çekimli bir asıl fiil yoktur. İsim soylu yapı ek fiil yardımıyla yüklem görevini üstlenmiştir. Bu nedenle cümle isim cümlesidir.
Benzer şekilde:
Bugün hava güzeldi.
Yüklem: güzeldi
“Güzel” isim soylu bir sözcüktür. Ek fiil yardımıyla yüklem olmuştur.
Cümlenin türü: İsim cümlesi
Bir başka örnek:
Bu çanta benimdir.
Yüklem: benimdir
Yüklem çekimli bir asıl fiilden oluşmadığı için bu cümle de isim cümlesidir.
Ancak isim cümlesi bulurken yalnızca “-dır/-dir” gibi ekleri aramak doğru değildir.
Bu kitap benim.
Yüklem: benim
Cümlede açıkça “-dır” bulunmamasına rağmen yüklem isim soyludur.
Cümlenin türü: İsim cümlesi
Bu nedenle isim cümlesini belirlemenin güvenilir yolu belirli bir eki aramak değil, yüklemin türünü incelemektir.
5. Yüklemin Türünü Belirlerken Neye Bakılır?
Bir sözcüğün geçmişte hangi kökten türediğine bakarak cümlenin türüne karar verilmez. Önemli olan yüklemin cümledeki biçimi ve sözcük türüdür.
Şu iki cümleyi karşılaştıralım:
Çocuk arkadaşına yaklaştı.
Yüklem: yaklaştı
“Yaklaşmak” çekimli bir fiildir.
Sonuç: Fiil cümlesi
Çocuğun arkadaşına karşı tavrı oldukça yakındı.
Yüklem: oldukça yakındı
Buradaki “yakın” çekimli bir fiil değildir; isim soylu bir unsur olarak yüklem görevindedir.
Sonuç: İsim cümlesi
Fiil olup olmadığını kontrol ederken “-mak/-mek” mastar eki bazen yardımcı olabilir:
bekledi → beklemek
koşuyor → koşmak
Her iki yüklem de çekimli fiildir.
Ancak “-mak/-mek getirilebiliyor mu?” kontrolü tek başına ezberlenmiş bir formüle dönüştürülmemelidir. Özellikle fiilimsilerin bulunduğu cümlelerde bu yöntem öğrenciyi yanıltabilir.
Asıl soru her zaman şudur:
Cümlenin yüklemi nedir ve bu yüklem hangi türdedir?
6. Yüklemin Türü ile Yüklemin Yeri Aynı Şey midir?
Hayır. Yüklemin türü ile yüklemin cümledeki yeri iki ayrı sınıflandırma ölçütüdür.
Bunu aynı yüklemi kullanan iki cümlede açıkça görebiliriz:
Çocuklar bahçede oynuyor.
Yüklem: oynuyor
“Oynamak” bir fiildir. Bu nedenle cümle yüklemin türüne göre fiil cümlesidir.
Yüklem cümlenin sonunda bulunduğu için aynı cümle yüklemin yerine göre kurallı cümledir.
Şimdi sözcüklerin yerini değiştirelim:
Bahçede oynuyor çocuklar.
Yüklem yine oynuyor sözcüğüdür.
Dolayısıyla yüklemin türüne göre yine fiil cümlesidir. Ancak yüklem sonda bulunmadığı için yüklemin yerine göre devrik cümledir.
| Cümle | Yüklemin türüne göre | Yüklemin yerine göre |
|---|---|---|
| Çocuklar bahçede oynuyor. | Fiil cümlesi | Kurallı cümle |
| Bahçede oynuyor çocuklar. | Fiil cümlesi | Devrik cümle |
Bu karşılaştırma iki kavram arasındaki farkı gösterir:
Yüklemin türü → isim cümlesi / fiil cümlesi
Yüklemin yeri → kurallı cümle / devrik cümle / ilgili diğer yapılar
Yüklemin cümledeki konumuna dayanan sınıflandırma [Yüklemin Yerine Göre Cümleler] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
Aynı şekilde [Yapısına Göre Cümleler] ve [Anlamına Göre Cümleler] de farklı ölçütlere dayanır. Bu nedenle tek bir cümle aynı anda yüklemin türüne, yerine, yapısına ve anlamına göre ayrı ayrı sınıflandırılabilir.
7. Yüklemine Göre Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
Yüklemin türüne göre cümleleri belirlerken yapılan yanlışların çoğu, isim ve fiil cümlesinin tanımını bilmemekten değil yanlış sözcüğe bakmaktan kaynaklanır.
Cümlede fiilimsi varsa cümle mutlaka fiil cümlesi değildir
Pencereden dışarı bakan çocuk kardeşimdi.
“Bakan” sözcüğü fiilden türemiştir ancak cümlenin yüklemi değildir.
Yüklem: kardeşimdi
“Kardeş” bir isimdir.
Sonuç: İsim cümlesi
Bu nedenle özellikle Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil bulunan cümlelerde fiilden türemiş her sözcük yüklem sanılmamalıdır.
Yüklemin sonda olmaması türünü değiştirmez
Çok güzeldi dün izlediğimiz film.
Yüklem: çok güzeldi
Yüklem cümlenin sonunda bulunmasa da isim soylu bir unsurdan oluşmuştur.
Sonuç: İsim cümlesi
Yüklemin yeri değiştiğinde cümlenin isim veya fiil cümlesi olması değil, yüklemin yerine göre sınıflandırılması etkilenir.
“-dır/-dir” görmeden isim cümlesi olamayacağını düşünmek yanlıştır
En sevdiğim mevsim bahar.
Yüklem: bahar
Yüklemde açıkça “-dır” bulunmamasına rağmen “bahar” bir isimdir.
Sonuç: İsim cümlesi
Cümledeki ilk fiil kökenli sözcüğe bakılmaz
Koşarak durağa yetişen adam otobüse bindi.
“Koşarak” ve “yetişen” fiil kökenli sözcüklerdir. Ancak yüklem:
bindi
sözcüğüdür.
“Binmek” çekimli bir fiil olduğundan cümle fiil cümlesidir.
Fiilimsi yüklem konusunda dikkatli olunmalıdır
Fiil kök veya gövdesinden türemiş olması, bir sözcüğün mutlaka çekimli fiil olduğu anlamına gelmez. Fiilimsiler cümlede isim, sıfat veya zarf görevleri üstlenebilir.
Bu nedenle:
“Fiilden türemiş sözcük gördüm → fiil cümlesidir.”
biçimindeki çıkarım yanlıştır.
Belirleyici olan yine yüklemin türüdür.
Yüklemin türü ile cümlenin anlamı karıştırılmamalıdır
Bugün hava soğuk değil.
Yüklem: soğuk değil
Cümle anlam bakımından olumsuzdur. Yüklemin türüne göre ise isim cümlesidir.
Dolayısıyla:
olumlu / olumsuz
ile
isim cümlesi / fiil cümlesi
aynı sınıflandırmanın parçaları değildir.
Cümlenin anlamına dayalı ayrımlar [Anlamına Göre Cümleler] konusunda ayrıca incelenir.
8. Yüklemine Göre Cümleleri Birlikte Çözümleyelim
Şimdi yöntemi kolaydan daha dikkat gerektiren örneklere doğru uygulayalım.
“Tren istasyona birkaç dakika önce ulaştı.”
Yüklem: ulaştı
“Ulaşmak” çekimli bir fiildir.
Cümlenin türü: Fiil cümlesi
“Sokağın sonundaki büyük bina belediyeydi.”
Yüklem: belediyeydi
“Belediye” bir isimdir ve ek fiil yardımıyla yüklem olmuştur.
Cümlenin türü: İsim cümlesi
“Çocuklar zil çalınca hızla sınıfa koştu.”
Yüklem: koştu
“Koşmak” çekimli bir fiildir.
Cümlenin türü: Fiil cümlesi
“Çalınca” sözcüğünün fiil kökenli olması sonucu değiştirmez; cümlenin yüklemi “koştu”dur.
“Sabaha kadar açık kalan dükkân burasıydı.”
Yüklem: burasıydı
“Burası” isim soylu bir unsurdur.
Cümlenin türü: İsim cümlesi
“Yağmur başlayınca parktaki insanlar evlerine döndüler.”
Yüklem: döndüler
“Dönmek” çekimli bir fiildir.
Cümlenin türü: Fiil cümlesi
“Başlayınca” zarf-fiildir; cümlenin yüklemi değildir.
“Masadaki anahtar benim.”
Yüklem: benim
Yüklem isim soyludur. Açıkça görülen bir “-dır” ekinin bulunmaması sonucu değiştirmez.
Cümlenin türü: İsim cümlesi
“Sahilde yürüyen insanlar oldukça neşeliydi.”
Yüklem: oldukça neşeliydi
“Yürüyen” sıfat-fiildir ve yüklem değildir. Yüklemin temel unsuru “neşeli”dir.
Cümlenin türü: İsim cümlesi
“Akşam olunca bütün ışıkları kapattık.”
Yüklem: kapattık
“Olunca” zarf-fiildir. Cümlenin asıl yargısını taşıyan “kapattık” ise çekimli bir fiildir.
Cümlenin türü: Fiil cümlesi
Bütün bu örneklerde çözüm yolu değişmez:
Önce yüklemi bul → yüklemin türünü belirle → cümlenin türüne karar ver.
Yüklem çekimli fiilse fiil cümlesi, isim veya isim soylu bir unsurdan oluşuyorsa isim cümlesidir.
Cümlede fiilimsi bulunması, yüklemin cümlenin sonunda bulunmaması ya da cümlenin olumlu veya olumsuz olması bu temel ayrımı değiştirmez. Bunlar Cümle Türleri içerisinde kullanılan başka sınıflandırma ölçütleriyle ilgilidir.
Kısa Kural
Yüklem → çekimli fiil → fiil cümlesi
Yüklem → isim veya isim soylu unsur → isim cümlesi
Bir soruda kararsız kaldığınızda önce “Bu cümlenin yüklemi hangisi?” sorusuna dönmek, çoğu zaman doğru sınıflandırmaya ulaşmayı sağlar.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı (MEB/ÖRGM) – Türkçe Eğitim Materyali
Millî Eğitim Bakanlığı (MEB/ÖRGM) – Türkçe Öğretim Materyalleri