“Bahçedeki ağaçlar büyüdü.” ve “Bahçedeki ağaçlar çok büyüktü.” cümleleri birbirine yakın görünse de yüklemlerinin türü bakımından aynı değildir. İlk cümlenin yüklemi “büyüdü” çekimli bir fiildir. İkinci cümlenin yüklemi “büyüktü” ise isim soylu bir sözcüğün ek fiille yüklem hâline gelmesiyle oluşmuştur. Bu nedenle iki cümle, yüklemlerinin türü bakımından farklı gruplarda değerlendirilir.
İsim cümlesi, yüklemi isim veya isim soylu bir unsur olan cümledir. Bu sınıflandırmayı yaparken cümlede herhangi bir fiilin bulunup bulunmadığına değil, yüklem görevindeki unsurun türüne bakılır. Yüklem çekimli bir asıl fiil değil de isim veya isim soylu bir unsur ise sınıflandırma buna göre yapılır
Bu ayrım Yüklemine Göre Cümleler konusunun temel noktalarından biridir. Ancak isim cümlesini doğru belirlemek için yalnızca tanımı bilmek yetmez. Özellikle ek fiil, “var/yok” yapıları ve fiilimsilerin bulunduğu cümleler ilk bakışta yanıltıcı olabilir.
İçindekiler
- İsim Cümlesi Nedir?
- İsim Cümlesinin Özellikleri Nelerdir?
- İsim Cümlesi Nasıl Bulunur?
- İsim Cümlesinde Yüklem Hangi Sözcüklerden Oluşabilir?
- Ek Fiilin İsim Cümlesindeki Görevi Nedir?
- İsim Cümlesinde “-dır/-dir” Olmak Zorunda mı?
- Olumsuz İsim Cümlesi Nasıl Kurulur?
- “Var” ve “Yok” ile Kurulan İsim Cümleleri
- İsim Cümlesi ile Fiil Cümlesi Nasıl Ayırt Edilir?
- İsim Cümlelerinde En Çok Karıştırılan Durumlar
- İsim Cümlesi Örnekleri
- İsim Cümlesi Çözerken Kısa Kontrol Yöntemi
1. İsim Cümlesi Nedir?
İsim cümlesi, yüklemi isim veya isim soylu bir unsur olan cümledir. İsim soylu unsurlar ek fiil yardımıyla yargı bildirerek cümlenin yüklemi olabilir.
Örneğin:
“Dedem emekli öğretmendi.”
Cümlenin yüklemi “emekli öğretmendi” söz grubudur. Yüklemin temel unsuru “öğretmen” ismidir ve ek fiilin geçmiş zaman biçimiyle yüklem olmuştur.
Bir başka örneğe bakalım:
“Sokaklar bugün oldukça sessiz.”
Yüklem “oldukça sessiz” söz grubudur. “Sessiz” çekimli bir asıl fiil değildir; isim soylu bir sözcüktür.
Buradaki temel ölçüt Yüklem görevindeki unsurun türüdür. Cümlede başka fiil kökenli sözcüklerin bulunması sınıflandırmayı tek başına değiştirmez.
2. İsim Cümlesinin Özellikleri Nelerdir?
Bu yapıların ayırt edilmesini kolaylaştıran başlıca özellikler şunlardır:
- Yüklem isim veya isim soylu bir unsur olabilir.
- İsim soylu unsurlar ek fiil yardımıyla yüklem olabilir.
- Ek fiil her zaman yüklem üzerinde açıkça görülmeyebilir.
- Sıfatlar, zamirler ve isim görevindeki bazı yapılar da yüklem olabilir.
- İsim cümleleri olumlu veya olumsuz kurulabilir.
- Yüklemin mutlaka cümlenin sonunda bulunması gerekmez.
- Cümlede fiilimsi bulunması, cümlenin mutlaka fiil cümlesi olduğu anlamına gelmez.
Örneğin:
“Bu bölgenin kışları oldukça serttir.”
Yüklem “oldukça serttir” söz grubudur. Yüklemin temel unsuru “sert” sözcüğüdür.
→ Yüklem isim soyludur.
Buna karşılık:
“Kardeşim sabah erkenden evden çıktı.”
Yüklem “çıktı” sözcüğüdür ve çekimli fiildir.
→ Fiil cümlesi
İki yapı arasındaki temel fark, yüklemin türünden kaynaklanır.
3. İsim Cümlesi Nasıl Bulunur?
Cümlenin türünü belirlemek için bütün sözcükleri tek tek incelemek gerekmez. İlk olarak yüklemi bulmak daha güvenilir ve hızlıdır.
Üç aşamada ilerleyebiliriz:
1. Cümlenin yüklemini bulun.
Cümlede yargıyı taşıyan sözcüğü veya söz grubunu belirleyin.
2. Yüklemin türünü inceleyin.
Yüklem çekimli bir asıl fiil mi, yoksa isim veya isim soylu bir unsur mu?
3. Sınıflandırmayı yapın.
Yüklem isim veya isim soyluysa türü belirlemiş olursunuz.
Örneğin:
“Bu ev geçen yıl oldukça eskiydi.”
Yüklem:
oldukça eskiydi
“Eskiydi” sözcüğü:
eski + idi
biçiminde düşünülebilir. “Eski” çekimli bir asıl fiil değildir; ek fiille yüklem olmuş isim soylu bir sözcüktür.
→ Yüklem isim soyludur.
Şimdi küçük bir değişiklik yapalım:
“Bu ev geçen yıl hızla eskidi.”
Yüklem:
eskidi
“Eskidi”, “eskimek” fiilinin çekimli biçimidir.
→ Fiil cümlesi
“Eskiydi” ile “eskidi” arasındaki küçük görünüş farkı, cümlenin türünü tamamen değiştirir. Bu nedenle yalnızca sözcüğün köküne değil, yüklemde aldığı son biçime ve görevine bakılmalıdır.
4. İsim Cümlesinde Yüklem Hangi Sözcüklerden Oluşabilir?
“İsim cümlesi” denildiğinde akla önce yüklemi doğrudan isim olan cümleler gelir. Ancak isim soylu başka unsurlar da yüklem görevinde kullanılabilir.
İsim yüklem olabilir
“Annem sınıf öğretmenidir.”
Yüklem: sınıf öğretmenidir
Yüklemin temel unsuru “öğretmen” ismidir.
Sıfat yüklem olabilir
“Deniz bu sabah çok sakindi.”
Yüklem: çok sakindi
“Sakin” isim soylu bir sözcüktür ve ek fiille yüklem olmuştur.
Zamir yüklem olabilir
“Bu eski fotoğraftaki çocuk bendim.”
Yüklem: bendim
Zamir, ek fiille birlikte yüklem görevindedir.
İsim-fiil grubu yüklem olabilir
“Onun en büyük hayali dünyayı gezmekti.”
Yüklem: dünyayı gezmekti
Buradaki “gezmek”, -mak isim-fiil ekiyle isim görevinde kullanılmış ve ek fiille birlikte yüklem olmuştur.
Bu örnek önemli bir ayrıntıyı gösterir: Fiilden türemiş veya fiilimsi olan bir sözcüğün bulunması, cümlenin mutlaka fiil cümlesi olduğu anlamına gelmez. Cümlenin türünü belirlemek için asıl yükleme bakılır.
Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil bulunan cümlelerde de aynı ilke geçerlidir.
5. Ek Fiilin İsim Cümlesindeki Görevi Nedir?
İsim ve isim soylu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmasında ek fiil önemli bir görev üstlenir.
Karşılaştıralım:
“O öğrencidir.”
“O öğrenciydi.”
“O öğrenciymiş.”
Bu üç cümlenin yüklemindeki temel sözcük “öğrenci” ismidir.
Yapıları sadeleştirerek şöyle gösterebiliriz:
öğrenci + dir → öğrencidir
öğrenci + idi → öğrenciydi
öğrenci + imiş → öğrenciymiş
Benzer durum isim soylu başka sözcüklerde de görülür:
“Hava güzeldi.”
Yüklem: güzeldi
“Güzel” isim soylu bir sözcüktür ve ek fiille yüklem olmuştur.
Ek fiilin bütün çekimlerini ezberlemekten önce yüklemin çekimli bir asıl fiil olup olmadığını belirlemek daha kullanışlıdır. Böylece yalnızca eke bakarak yanlış sonuca ulaşma riski azalır.
6. İsim Cümlesinde “-dır/-dir” Olmak Zorunda mı?
Hayır. İsim cümlesinin yükleminde “-dır/-dir” ekinin açıkça bulunması zorunlu değildir.
Şu iki cümleyi karşılaştıralım:
“Bu bina çok eskidir.”
“Bu bina çok eski.”
İlk cümlenin yüklemi “çok eskidir”, ikinci cümlenin yüklemi ise **“çok eski”**dir. Her ikisinde de yüklemin temel unsuru “eski” sözcüğüdür.
Bu nedenle:
“Bu bina çok eskidir.” → İsim cümlesi
“Bu bina çok eski.” → İsim cümlesi
Aynı durum:
“Bu kalem benim.”
cümlesinde de görülür.
Burada yüklem **“benim”**dir. Yüklem üzerinde açık bir “-dır” bulunmamasına rağmen cümle isim cümlesidir.
Bu yüzden yalnızca “-dır/-dir” ekini aramak güvenilir bir yöntem değildir. Ek görünmese bile isim veya isim soylu bir unsur yüklem görevinde bulunabilir.
Daha güvenilir soru şudur:
Yüklem çekimli bir asıl fiil mi, yoksa isim veya isim soylu bir unsur mu?
7. Olumsuz İsim Cümlesi Nasıl Kurulur?
İsim cümlelerinde olumsuzluk genellikle “değil” sözcüğüyle kurulur.
Örneğin:
“Bu oda karanlıktır.”
→ Olumlu isim cümlesi
“Bu oda karanlık değildir.”
→ Olumsuz isim cümlesi
Başka bir örnek:
“Bugünkü toplantı önemliydi.”
“Bugünkü toplantı önemli değildi.”
“Değil” sözcüğünün kullanılması, cümlenin isim cümlesi olma özelliğini değiştirmez.
Fiil cümlesinde ise farklı bir yapı görülebilir:
“Ali okula geldi.”
“Ali okula gelmedi.”
“Gelmedi” çekimli bir fiildir. Dolayısıyla ikinci örnek olumsuz olmasına rağmen fiil cümlesidir.
Burada iki farklı sınıflandırma ölçütü vardır. Cümlenin isim veya fiil cümlesi olması yüklemin türüyle, olumlu veya olumsuz olması ise anlamıyla ilgilidir. Bu ikinci sınıflandırma [Anlamına Göre Cümleler] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
8. “Var” ve “Yok” ile Kurulan İsim Cümleleri
“Var” ve “yok” sözcüklerinin yüklem olduğu yapılar sıkça karıştırılır. Bunun temel nedeni, öğrencinin yüklemde görünür bir fiil veya “-dır/-dir” eki aramasıdır.
“Masanın üzerinde iki kitap var.”
Yüklem:
var
→ İsim cümlesi
“Dolapta hiç ekmek yok.”
Yüklem:
yok
→ İsim cümlesi
Bu sözcükler ek fiille de kullanılabilir:
“Dün sınıfta birkaç öğrenci vardı.”
Yüklem: vardı
→ İsim cümlesi
“Evde kimse yokmuş.”
Yüklem: yokmuş
→ İsim cümlesi
Bu örnekler, isim cümlesini yalnızca yüklemde “-dır/-dir” arayarak belirlemenin neden yeterli olmadığını açıkça gösterir.
9. İsim Cümlesi ile Fiil Cümlesi Nasıl Ayırt Edilir?
Bu iki cümle türünü ayırırken temel ölçüt yüklemin türüdür.
Aşağıdaki örneklerde fark daha açık görülebilir:
| Cümle | Yüklem | Cümlenin Türü |
|---|---|---|
| Hava akşam aniden soğudu. | soğudu | Fiil cümlesi |
| Hava akşam oldukça soğuktu. | oldukça soğuktu | İsim cümlesi |
| Çocuk birden sessizleşti. | sessizleşti | Fiil cümlesi |
| Çocuk bütün gün sessizdi. | sessizdi | İsim cümlesi |
| Duvarın rengi sarardı. | sarardı | Fiil cümlesi |
| Duvarın rengi sarıydı. | sarıydı | İsim cümlesi |
Özellikle şu ikili öğreticidir:
“Çocuk sessizleşti.”
“sessiz” sözcüğü isim soylu olsa da -leş yapım ekiyle fiilleşmiştir:
sessiz → sessizleşmek → sessizleşti
“sessizleşti” çekimli bir fiildir.
→ Fiil cümlesi
Buna karşılık:
“Çocuk sessizdi.”
“sessiz” isim soylu bir sözcüktür ve ek fiille yüklem olmuştur.
→ İsim cümlesi
Dolayısıyla yalnızca sözcüğün köküne bakmak yeterli değildir. Yüklemin cümlede aldığı son biçim ve görev önemlidir.
Bu iki cümle türünün genel ayrımı Yüklemine Göre Cümleler konusunda, çekimli fiilin yüklem olduğu yapıların ayrıntıları ise Fiil Cümlesi başlığında incelenebilir.
10. İsim Cümlelerinde En Çok Karıştırılan Durumlar
İsim cümlesinin tanımı oldukça kısa olsa da bazı cümlelerde doğru sınıflandırmaya ulaşmak için yüklemi dikkatle incelemek gerekir.
Cümlede fiilimsi varsa cümle fiil cümlesi midir?
Hayır.
Fiilimsiler fiilden türeseler de çekimli fiil değildir.
Örneğin:
“Bahçede arkadaşlarıyla koşan çocuk benim kardeşimdi.”
Cümlede “koşan” sıfat-fiili vardır. Ancak yüklem:
benim kardeşimdi
Burada yargıyı isim soylu bir yapı taşır. Dolayısıyla cümlenin içinde fiilimsi bulunması, yüklemin türünü değiştirmez.
Fiil kökünden gelen her yapı fiil cümlesi oluşturur mu?
Hayır. Sözcüğün kökünden çok, yüklemde kazandığı görev önemlidir.
“Onun en büyük isteği dünyayı gezmekti.”
Yüklem:
dünyayı gezmekti
“Gezmek” burada isim-fiil görevindedir ve ek fiille yüklem olmuştur.
Buna karşılık:
“Yıllarca dünyayı gezdi.”
cümlesinin yüklemi “gezdi” sözcüğüdür. Bu kez çekimli bir fiil bulunduğu için sınıflandırma değişir.
“-mak/-mek” yöntemi tek başına yeterli midir?
Bir yüklemin fiil olup olmadığını kontrol ederken mastar biçimini düşünmek yardımcı olabilir:
geldi → gelmek
koşuyor → koşmak
Ancak bu yöntem tek başına kesin ölçüt olarak kullanılmamalıdır. Çünkü -mak/-mek aynı zamanda isim-fiil ekidir.
Örneğin:
“En sevdiği etkinlik kitap okumaktı.”
Yüklem:
kitap okumaktı
“Okumak” burada çekimli fiil değil, isim-fiildir.
→ İsim cümlesi
Bu nedenle yüklemin yalnızca biçimine değil, cümledeki görevine ve çekimli fiil olup olmadığına bakmak gerekir.
Yüklem cümlenin sonunda değilse isim cümlesi olabilir mi?
Evet.
“Çok güzeldi dün akşam izlediğimiz manzara.”
Yüklem:
çok güzeldi
Yüklemin temel unsuru “güzel” sözcüğüdür. Yüklemin cümle sonunda bulunmaması, onun türünü değiştirmez.
Burada yüklemin türü ile yüklemin yeri birbirine karıştırılmamalıdır. Yüklemin konumuna göre yapılan sınıflandırma [Yüklemin Yerine Göre Cümleler] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
11. İsim Cümlesi Örnekleri
İsim cümlesi örneklerini yalnızca sıralamak yerine yüklemleriyle birlikte incelemek, yapının neden bu şekilde sınıflandırıldığını anlamayı kolaylaştırır. Aşağıdaki örneklerde önce yüklem belirlenmiş, ardından yüklemin türü incelenmiştir.
Örnek 1
“Bugün hava çok güzel.”
Yüklem: çok güzel
Yüklemin temel unsuru “güzel” sözcüğüdür ve çekimli bir asıl fiil değildir.
Örnek 2
“Ablam başarılı bir mimardır.”
Yüklem: başarılı bir mimardır
Yüklemin temel unsuru “mimar” ismidir. Ek fiil yardımıyla yargı bildirmektedir.
Örnek 3
“Bu masadaki kırmızı defter benim.”
Yüklem: benim
Burada isim soylu bir unsur doğrudan yüklem görevindedir. Yüklemde açıkça “-dır” bulunmaması sınıflandırmayı değiştirmez.
Örnek 4
“Dün yollar oldukça sakindi.”
Yüklem: oldukça sakindi
“Sakin” isim soylu bir sözcüktür ve ek fiille yüklem olmuştur.
Örnek 5
“Bu karar bizim için uygun değildir.”
Yüklem: uygun değildir
Yargının temelinde “uygun” sözcüğü vardır. “Değil” kullanılarak olumsuzluk sağlanmıştır.
Örnek 6
“Çantamda yedek bir kalem var.”
Yüklem: var
“Var” burada cümlenin yargısını taşıyan unsurdur; çekimli bir asıl fiil değildir.
Örnek 7
“Dün evde hiç kimse yoktu.”
Yüklem: yoktu
“Yok” sözcüğü ek fiilin geçmiş zaman biçimiyle yüklem görevindedir.
Örnek 8
“Çocukların en büyük isteği denizde yüzmekti.”
Yüklem: denizde yüzmekti
“Yüzmek” burada isim-fiil görevindedir ve ek fiille birlikte yüklem olmuştur. Sözcüğün fiilden türemesi, onu bu kullanımda çekimli fiil yapmaz.
Örnek 9
“Sokakta oynayan çocuklar çok neşeliydi.”
Yüklem: çok neşeliydi
Cümledeki “oynayan” sözcüğü sıfat-fiildir ancak yüklem değildir. Yargıyı taşıyan “çok neşeliydi” isim soylu bir yapıdır.
Örnek 10
“Bu sabah erkenden yola çıkan kişi bendim.”
Yüklem: bendim
“Çıkan” sözcüğü sıfat-fiildir ve başka bir öge içinde görev yapmaktadır. Cümlenin asıl yargısını ise “bendim” yüklemi taşır.
Bu örneklerde belirleyici olan, cümlede fiil kökenli bir sözcüğün bulunup bulunmaması değildir. Asıl ölçüt yüklemin türüdür. Bu nedenle çözümlemeye cümlede fiil arayarak değil, önce Cümlenin Ögeleri içinde temel unsur olan yüklemi belirleyerek başlamak daha güvenlidir.
12. İsim Cümlesi Çözerken Kısa Kontrol Yöntemi
Sınıflandırmadan emin değilseniz şu üç soruyu sırayla sorun:
1. Cümlenin yüklemi nedir?
Önce yargıyı taşıyan sözcüğü veya söz grubunu belirleyin.
2. Bu yüklem çekimli bir asıl fiil midir?
Evetse cümle yüklemin türüne göre fiil cümlesidir.
3. Yüklem isim veya isim soylu bir unsur mudur?
Evetse yüklemin türüne göre sınıflandırmayı tamamlayabilirsiniz.
Kısa kural:
Önce yüklemi bul, sonra yüklemin türünü belirle. Yüklem isim veya isim soyluysa cümle isim cümlesidir.
Bir cümlenin isim cümlesi olması, onun aynı zamanda olumlu ya da olumsuz; kurallı ya da devrik; basit ya da birleşik olarak sınıflandırılmasına engel değildir. Çünkü bunların her biri cümleyi farklı bir ölçüte göre ele alır. Cümle Türleri konusu bu sınıflandırmaların birbirleriyle ilişkisini topluca görmeyi sağlar.