Bir cümleyi etkili kılan şey, çok sayıda sözcük kullanılması değildir. Asıl önemli olan, kullanılan her sözcüğün anlatıma bir katkı sağlamasıdır. Cümledeki bir söz çıkarıldığında anlam değişmiyor, daralmıyor veya eksilmiyorsa o sözün gerekli olup olmadığı sorgulanabilir. Duruluk, anlatımın bu tür gereksiz unsurlardan arındırılmasıyla ilgili bir özelliktir.
Duru bir anlatımın mutlaka kısa olması gerekmez. Uzun bir cümlede her sözcük gerekli olabilir; birkaç kelimelik bir cümlede ise gereksiz bir kullanım bulunabilir. Bu nedenle değerlendirme yapılırken sözcük sayısına değil, sözcüklerin cümledeki işlevine bakılır.
[Anlatım Özellikleri] arasında yer alan bu nitelik; özellikle yalınlık, açıklık ve özlülükle karıştırılabilir. Bu kavramların yakınlaştığı noktalar olsa da her biri anlatımın farklı bir yönünü değerlendirir.
İçindekiler
- Duruluk Nedir?
- Duru Anlatım Nedir?
- Duruluğu Bozan Durumlar Nelerdir?
- Duruluk Nasıl Bulunur?
- Duruluk Örnekleri
- Duruluk ile Yalınlık Arasındaki Fark
- Duruluk ile Açıklık Arasındaki Fark
- Duruluk ile Özlülük Arasındaki Fark
- Paragrafta Duruluk Nasıl Anlaşılır?
- Duruluk Mini Test
1. Duruluk Nedir?
Duruluk, anlatımda gereksiz sözcük ve eklere yer verilmemesidir. Bir söz cümleden çıkarıldığında anlatılan düşüncede herhangi bir eksilme veya değişme meydana gelmiyorsa bu kullanım gereksiz olabilir.
Örneğin:
“Bu konuyu yeniden tekrar inceleyelim.”
“Yeniden” ve “tekrar” aynı anlamı karşılayan iki sözdür. İkisinin birlikte kullanılmasına gerek yoktur.
Cümle:
“Bu konuyu yeniden inceleyelim.”
biçiminde kurulduğunda anlatılmak istenen düşünce değişmez.
Buradaki temel ölçüt oldukça açıktır:
Duru olmak, az sözcük kullanmak değil; gereksiz sözcük kullanmamaktır.
Bu nedenle yalnızca cümlenin uzun veya kısa olmasına bakılarak karar verilemez.
2. Duru Anlatım Nedir?
Duru anlatım, düşüncenin gereksiz söz ve eklerden arındırılarak aktarılmasıdır. Böyle bir cümlede sözcükler yalnızca anlatımı uzatmak için değil, anlam veya görev bakımından katkıda bulunmak için yer alır.
Şu cümleyi inceleyelim:
“Toplantının tarihini önceden daha önce öğrenmiştik.”
“Önceden” ile “daha önce” aynı zaman ilişkisini karşılamaktadır. Bunlardan birinin çıkarılması anlamı bozmaz:
“Toplantının tarihini daha önce öğrenmiştik.”
İkinci cümlede gereksiz tekrar ortadan kaldırılmıştır.
Fakat bundan “Kısa olan her cümle durudur.” sonucu çıkarılmamalıdır.
Örneğin:
“Aldığı ürünü geri iade etti.”
oldukça kısa bir cümledir. Buna rağmen “iade etmek” geri vermek anlamını zaten taşıdığı için “geri” sözü gereksizdir:
“Aldığı ürünü iade etti.”
Demek ki asıl ölçü uzunluk değil, gerekliliktir.
3. Duruluğu Bozan Durumlar Nelerdir?
Bu anlatım özelliğini bozan kullanımların ortak noktası, cümlede ihtiyaç duyulmayan bir unsurun bulunmasıdır. Fazlalık bazen bir sözcükten, bazen aynı anlamı karşılayan sözlerin birlikte kullanılmasından, bazen de gereksiz bir ekten kaynaklanır.
3.1. Gereksiz Sözcük Kullanımı
Bir sözcük cümleden çıkarıldığı hâlde anlamda herhangi bir değişiklik meydana gelmiyorsa o sözcüğün gerekli olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Örneğin:
“Aynı soruyu yeniden tekrar sordu.”
cümlesinde “yeniden” ve “tekrar” aynı anlamı karşılar.
Daha uygun biçimi:
“Aynı soruyu yeniden sordu.”
Bununla birlikte her sözcük çıkarma işlemi doğru değildir:
“Sorunun temel nedenini ayrıntılı olarak açıkladı.”
cümlesinde kullanılan sözler farklı bilgiler taşımaktadır. Cümleyi yalnızca kısaltmak amacıyla sözcük çıkarmak, anlatılan düşüncenin bir bölümünü kaybettirebilir.
Gereksiz söz kullanımı bazı durumlarda gereksiz sözcük kullanımı biçiminde bir anlatım bozukluğuna da dönüşebilir.
Burada iki konunun sınırını iyi çizmek gerekir: Duru olma, anlatımın bir niteliğidir; gereksiz sözcük kullanımı ise bu niteliği bozabilen nedenlerden biridir.
3.2. Aynı Anlamı Karşılayan Sözlerin Birlikte Kullanılması
İki farklı sözcüğün aynı anlamı taşıması, ikisinin de aynı cümlede gerekli olduğu anlamına gelmez.
Örneğin:
“Bu projeyi birlikte ortaklaşa hazırladık.”
“Birlikte” ve “ortaklaşa” aynı düşünceyi yineler.
Cümlenin:
“Bu projeyi birlikte hazırladık.”
biçiminde kurulması yeterlidir.
Benzer şekilde:
“Sonucun yaklaşık olarak tahminen bir hafta içinde açıklanması bekleniyor.”
cümlesinde “yaklaşık olarak” ve “tahminen” aynı belirsizlik anlamını tekrar etmektedir.
Cümle:
“Sonucun tahminen bir hafta içinde açıklanması bekleniyor.”
biçiminde düzenlenebilir.
Burada amaç her cümleyi olabilecek en kısa biçime sokmak değildir. Önemli olan, aynı anlamı gereksiz yere tekrarlamamaktır.
3.3. Gereksiz Ek Kullanımı
Fazlalık yalnızca sözcüklerden kaynaklanmaz. Cümlede ihtiyaç duyulmayan bir ek de anlatımı olumsuz etkileyebilir.
Örneğin:
“Birçok öğrenciler etkinliğe katıldı.”
“Birçok” sözü zaten çokluk anlamı taşıdığı için ardından gelen isim bu yapıda tekil kullanılır:
“Birçok öğrenci etkinliğe katıldı.”
Bu nedenle bir cümle incelenirken yalnızca kelimelere değil, sözcüklere getirilen eklerin gerçekten gerekli olup olmadığına da bakılmalıdır.
4. Duruluk Nasıl Bulunur?
Bu tür sorularda tanımı bilmek tek başına yeterli değildir. Asıl önemli olan, anlatımdaki gereksiz unsuru fark edebilmektir.
Bunun için pratik bir yöntem kullanılabilir:
Şüpheli sözü belirle → cümleden çıkar → cümleyi yeniden oku → anlamın değişip değişmediğini kontrol et.
Bir örnek üzerinde uygulayalım:
“Geçmişte yaşadığımız eski anıları uzun süre konuştuk.”
Şüpheli sözcük:
eski
Şimdi bu sözcüğü çıkaralım:
“Geçmişte yaşadığımız anıları uzun süre konuştuk.”
Cümlenin temel anlamı değişmedi. “Geçmişte yaşadığımız anılar” ifadesi zaten geçmişe ait olma anlamını taşımaktadır. Bu nedenle “eski” sözcüğü burada yeni bir bilgi katmaz.
Bir cümleyi incelerken şu sorular yardımcı olur:
- Aynı anlam iki ayrı sözle mi verilmiş?
- Bir sözcüğün anlamı başka bir sözcüğün içinde zaten bulunuyor mu?
- Sözcüğü çıkardığımda cümlenin anlamı değişiyor mu?
- Kullanılan ek gerçekten gerekli mi?
- Cümlede yeni bir bilgi taşımayan ifade var mı?
Ancak bu yöntem mekanik biçimde uygulanmamalıdır.
Örneğin:
“Çocuk kırmızı kalemini masaya bıraktı.”
cümlesinden “kırmızı” çıkarıldığında:
“Çocuk kalemini masaya bıraktı.”
şeklinde dil bilgisi bakımından doğru bir cümle kalır. Fakat kalemin rengiyle ilgili bilgi kaybolur.
Dolayısıyla “kırmızı” gereksiz değildir.
Buradaki önemli ayrım şudur:
Bir sözcüğün cümleden çıkarılabilmesi ile gereksiz olması aynı şey değildir.
5. Duruluk Örnekleri
Konuyu kavramanın en kolay yollarından biri, cümledeki şüpheli unsurun anlatıma yeni bir anlam katıp katmadığını incelemektir.
| Cümle | Gereksiz Unsur | Duru Biçimi |
|---|---|---|
| Bu konuyu yeniden tekrar inceleyelim. | yeniden / tekrar | Bu konuyu yeniden inceleyelim. |
| Aldığı ürünü geri iade etti. | geri | Aldığı ürünü iade etti. |
| İki arkadaş birlikte beraber yürüyordu. | birlikte / beraber | İki arkadaş birlikte yürüyordu. |
| Sonuç yaklaşık olarak tahminen iki saatte belli olur. | yaklaşık olarak / tahminen | Sonuç tahminen iki saatte belli olur. |
| Birçok kitaplar rafta duruyordu. | -lar çoğul eki | Birçok kitap rafta duruyordu. |
Bu örneklerde gereksiz unsur kaldırıldığında cümlenin vermek istediği temel bilgi korunmaktadır.
Buna karşılık:
“Bahçedeki yaşlı ağaç dün gece devrildi.”
cümlesinden “yaşlı” sözcüğünü çıkarmak cümleyi kısaltır fakat aynı bilgiyi korumaz. Ağacın bir özelliğine ilişkin bilgi kaybolur.
Bu nedenle amaç cümleyi kısaltmak değil, gerçek fazlalığı belirlemektir.
6. Duruluk ile Yalınlık Arasındaki Fark
Duruluk ile yalınlık arasındaki fark, anlatım özelliklerinde en sık karıştırılan ayrımlardan biridir.
Her ikisi de anlatımın niteliğiyle ilgilidir ancak aynı şeyi ölçmez.
| Duruluk | Yalınlık |
|---|---|
| Gereksiz sözcük ve eklerin bulunmamasıyla ilgilidir. | Sade ve gösterişsiz söyleyişle ilgilidir. |
| Anlatımdaki fazlalığı sorgular. | Anlatımın süslü olup olmadığını sorgular. |
| “Bu söz gerekli mi?” sorusu öne çıkar. | “Söyleyiş gereğinden fazla süslü mü?” sorusu öne çıkar. |
| Gereksiz tekrarlar bu özelliği bozabilir. | Yoğun sanatlı söyleyiş yalınlığı bozabilir. |
Örneğin:
“Gecenin koyu örtüsü kentin yorgun omuzlarına ağır ağır seriliyordu.”
Bu cümle sanatlı ve mecazlı bir söyleyiş taşımaktadır. Ancak sırf sanatlı olduğu için cümlede gereksiz sözcük bulunduğu söylenemez.
Dolayısıyla bir anlatım duru olduğu hâlde yalın olmayabilir.
Ayrımı hatırlamak için şu iki soru yeterlidir:
Duruluk → Gereksiz söz var mı?
Yalınlık → Söyleyiş süslü ve gösterişli mi?
[Yalınlık] konusu, sade anlatımın özelliklerini ve bu iki kavram arasındaki ayrımı diğer yönden tamamlamaktadır.
7. Duruluk ile Açıklık Arasındaki Fark
Yakın görünen bir başka kavram [açıklık]’tır.
Aralarındaki temel ayrım şöyle özetlenebilir:
Duruluk → Gereksiz unsur var mı?
Açıklık → Anlam tek ve belirgin mi?
Bir cümlede gereksiz sözcük bulunmamasına rağmen anlamın kime veya neye yönelik olduğu belirsiz kalabilir.
Örneğin:
“Mert, kardeşine arkadaşından daha çok güveniyordu.”
Cümlede belirgin bir gereksiz sözcük yoktur. Buna karşılık karşılaştırmanın tam olarak kimler arasında yapıldığı bağlama göre farklı anlaşılabilir.
Bu nedenle birinde fazlalık, diğerinde ise anlam belirsizliği aranır.
8. Duruluk ile Özlülük Arasındaki Fark
[Özlülük], az söz kullanma düşüncesi nedeniyle bu konuyla karıştırılabilir. Oysa iki kavram aynı özelliği karşılamaz.
Duruluk, gereksiz söz ve eklerin bulunmamasıdır.
Özlülük, az sözle yoğun ve kapsamlı bir anlam aktarabilmektir.
Örneğin:
“Otobüs saat sekizde hareket etti.”
cümlesinde gereksiz bir unsur bulunmamaktadır. Bu nedenle anlatım durudur. Fakat cümlenin kısa olması, tek başına onu özlü bir söz hâline getirmez.
Kısacası gereksiz sözlerden kaçınmak başka, az sözle yoğun anlam kurmak başkadır.
9. Paragrafta Duruluk Nasıl Anlaşılır?
Bu özellik yalnızca tek tek cümlelerde aranmaz. Bir paragrafta aynı düşüncenin gereksiz ifadelerle yinelenmesi de anlatımı zayıflatabilir.
Örneğin:
Ece, sunumdan önce hazırladığı notları gözden geçirdi. Önemli gördüğü noktaları işaretledi. Daha sonra kullanacağı örnekleri tekrar bir kez daha kontrol etti.
Son cümledeki:
“tekrar bir kez daha”
ifadesinde aynı düşünce gereksiz biçimde yinelenmektedir.
Paragraf şöyle düzenlenebilir:
Ece, sunumdan önce hazırladığı notları gözden geçirdi. Önemli gördüğü noktaları işaretledi. Daha sonra kullanacağı örnekleri bir kez daha kontrol etti.
Paragraf Konuları içinde anlatım özelliklerini sorgulayan sorularda yalnızca tek tek kelimelere bakmak yeterli olmayabilir. Aynı düşüncenin paragraf boyunca farklı ifadelerle gereksiz yere tekrar edilip edilmediği de kontrol edilmelidir.
Temel soru yine aynıdır:
Bu söz veya ifade gerçekten gerekli mi?
10. Duruluk Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz bir kullanım vardır?
A) Sabah erkenden yola çıktık.
B) Çocuklar bahçede sessizce oynuyordu.
C) Bu sorunu birlikte beraber çözeceğiz.
D) Kitabın son bölümünü dün okudum.
E) Öğretmen soruyu tahtada açıkladı.
Cevap: C
Açıklama: “Birlikte” ve “beraber” aynı anlamı karşıladığı için bunlardan biri gereksizdir. “Bu sorunu birlikte çözeceğiz.” denmesi yeterlidir.
2. Aşağıdaki cümlelerden hangisi duru bir anlatıma sahiptir?
A) Sonucun yaklaşık tahminen yarın açıklanması bekleniyor.
B) Bu konuyu yeniden tekrar konuşacağız.
C) Aldığı kitabı geri iade etti.
D) Yarışmaya birçok öğrenci katıldı.
E) İki kardeş birlikte beraber eve döndü.
Cevap: D
Açıklama: D seçeneğinde gereksiz bir sözcük veya ek bulunmamaktadır. Diğer seçeneklerde aynı anlamı tekrarlayan ya da anlamı başka bir sözcükte zaten bulunan ifadeler vardır.
3. Duruluk ile yalınlık arasındaki farkı en doğru açıklayan seçenek hangisidir?
A) Birincisi yalnızca şiirde, ikincisi yalnızca düzyazıda görülür.
B) Biri sözcük sayısıyla, diğeri cümle sayısıyla ilgilidir.
C) Duruluk gereksiz unsurlardan arınmayı, yalınlık sade ve gösterişsiz söyleyişi ifade eder.
D) İkisi aynı anlatım özelliğinin farklı adlarıdır.
E) Biri yalnızca anlamla, diğeri yalnızca yazımla ilgilidir.
Cevap: C
Açıklama: İlkinde bir sözün gerekli olup olmadığına, yalınlıkta ise söyleyişin sade ve gösterişsiz olup olmadığına bakılır.
4. “Birçok öğrenciler kütüphanede çalışıyordu.” cümlesindeki sorun nasıl giderilebilir?
A) “Birçok” yerine “bazı” getirilerek
B) “Öğrenciler” sözcüğü tamamen çıkarılarak
C) “Kütüphanede” sözcüğü çıkarılarak
D) “Öğrenciler” sözcüğündeki çoğul eki kaldırılarak
E) “Çalışıyordu” yerine “çalıştı” getirilerek
Cevap: D
Açıklama: “Birçok” zaten çokluk bildirdiğinden ardından gelen isim bu yapıda tekil kullanılır: “Birçok öğrenci kütüphanede çalışıyordu.”
5. Bir cümlede duruluk aranırken aşağıdaki sorulardan hangisi öncelikle sorulmalıdır?
A) Cümlede benzetme yapılmış mı?
B) Söyleyiş sanatlı mı?
C) Düşünce özgün mü?
D) Sözcükler arasında ses uyumu var mı?
E) Anlamı değiştirmeden çıkarılabilecek gereksiz bir unsur var mı?
Cevap: E
Açıklama: Temel ölçüt, anlatımda gereksiz unsur bulunmamasıdır. Ancak bir sözcüğün yalnızca çıkarılabiliyor olması yeterli değildir; çıkarıldığında taşıdığı özel bir bilgi de kaybolmamalıdır.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, Türk Dili ve Edebiyatı
OGM – Türk Dili ve Edebiyatı 9