Fiil Cümlesi Nedir? Özellikleri ve Örnekleri

“Çocuklar bahçede oynuyor.” ile “Bahçe bugün çok güzeldi.” cümlelerinde birer yargı vardır; ancak bu yargılar aynı türde yüklemlerle kurulmamıştır.

İlk cümlenin yüklemi oynuyor, ikinci cümlenin yüklemi ise çok güzeldi söz grubudur. “Oynuyor” çekimli bir fiildir; “çok güzeldi” ise isim soylu bir yapıdır. Bu fark, cümlenin yüklemin türüne göre nasıl sınıflandırılacağını gösterir.

Fiil cümlesi, yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir. Yüklem bir iş, oluş veya durum bildirebilir; olumlu ya da olumsuz olabilir. Cümlede başka fiillerin veya fiilimsilerin bulunması ise tek başına cümle türünü belirlemez. Karar verirken bakılması gereken temel unsur Yüklem‘dir.

Bu sınıflandırma Yüklemine Göre Cümleler konusunun iki temel kolundan biridir. Diğer grupta, yüklemi isim veya isim soylu bir unsur olan İsim Cümlesi yer alır.

İçindekiler

1. Fiil Cümlesi Nedir?
2. Fiil Cümlesinin Özellikleri Nelerdir?
3. Bir Cümlenin Fiil Cümlesi Olduğu Nasıl Bulunur?
4. Fiil Cümlesinin Yüklemi Nasıl Olabilir?
5. Fiil Cümlesinde Yüklem Birden Fazla Sözcükten Oluşabilir mi?
6. Olumsuz Cümleler de Fiil Cümlesi Olabilir mi?
7. Cümlede Fiilimsi Bulunması Fiil Cümlesi Olduğunu Gösterir mi?
8. İsim Cümlesi ile Fiil Cümlesi Nasıl Ayırt Edilir?
9. Fiil Cümlesi ile Kurallı ve Devrik Cümle Aynı Şey midir?
10. Fiil Cümlelerinde En Çok Karıştırılan Durumlar
11. Fiil Cümlesi Örneklerini Birlikte Çözümleyelim

1. Fiil Cümlesi Nedir?

Fiil cümlesi, yüklemi çekimli bir fiilden oluşan cümledir. Başka bir ifadeyle cümlenin temel yargısını taşıyan yüklem fiilse sınıflandırma buna göre yapılır.

Örneğin:

Çocuklar bahçede oynuyor.

Yüklem → oynuyor

“oynuyor”, “oynamak” fiilinin çekimli biçimidir. Dolayısıyla yüklemin türü fiildir.

Aynı durumu farklı örneklerde de görebiliriz:

• Kuşlar sabah erkenden öter.
• Babam biraz önce eve geldi.
• Ağaçların yaprakları sonbaharda sarardı.
• Bebek sonunda uyudu.
• Yarın seni mutlaka arayacağım.

Bu örneklerde yüklemler farklı zamanları ve anlam özelliklerini taşısa da ortak noktaları çekimli fiil olmalarıdır.

Burada önemli olan, cümlede hareket çağrıştıran herhangi bir sözcük aramak değildir. Önce yüklem bulunmalı, ardından yüklemin türü belirlenmelidir.

2. Fiil Cümlesinin Özellikleri Nelerdir?

Bu cümle türünü doğru tanımak için birkaç temel özellik yeterlidir:

• Yüklem çekimli bir fiildir.
• Yüklem iş, oluş veya durum bildirebilir.
• Olumlu veya olumsuz çekimlenebilir.
• Yüklem tek sözcükten oluşabileceği gibi birden fazla sözcükten oluşan bir yapı da olabilir.
• Cümle kurallı veya devrik olabilir.
• Yüklemin fiil olması, cümlenin yapısına veya anlamına göre hangi grupta bulunduğunu tek başına belirlemez.
• Cümlede fiilimsi bulunması, yüklemin de fiil olduğu anlamına gelmez.

Şu iki örnek farkı belirginleştirir:

Yağmur sabaha kadar yağdı.

Yüklem → yağdı

“Yağdı” çekimli fiildir.

Hava sabaha kadar yağmurluydu.

Yüklem → yağmurluydu

Bu kez yargı isim soylu bir sözcükle kurulmuştur.

Cümleler anlam bakımından birbirine yakın görünse bile yüklemleri farklı türdedir. Bu nedenle sınıflandırmada anlamdan önce yüklemin dil bilgisel yapısına bakılır.

3. Bir Cümlenin Fiil Cümlesi Olduğu Nasıl Bulunur?

Bir cümlenin yüklem türünü belirlerken üç aşamalı bir kontrol kullanılabilir:

1. Yüklemi bulun.
Cümlenin temel yargısını taşıyan sözcüğü veya söz grubunu belirleyin.

2. Yüklemin türünü belirleyin.
Yüklem çekimli bir fiil mi, yoksa isim veya isim soylu bir unsur mu?

3. Yüklem çekimli fiilse sınıflandırmayı buna göre yapın.

Örneğin:

Öğrenciler soruları dikkatlice çözdü.

Yüklem → çözdü

“Çözdü”, “çözmek” fiilinin çekimli biçimidir.

Sonuç: Yüklem fiildir.

Bir başka örnek:

Kardeşim odasında sessizce çalışıyor.

Yüklem → çalışıyor

“Çalışıyor” çekimli fiildir. Dolayısıyla cümle yüklemin türüne göre fiil grubundadır.

Çekimli fiillerin kip ve kişi özellikleri Çekimli Fiil konusunda ayrıntılı olarak incelenir. Burada bütün çekim eklerini tek tek çözümlemeye gerek yoktur; yüklemin çekimli fiil olduğunu belirlemek yeterlidir.

Yüklemin mastar biçimini düşünmek de yardımcı olabilir:

geldi → gelmek
okuyor → okumak
bekleyecek → beklemek

Fakat -mak/-mek kontrolünü tek başına kesin bir ölçüt olarak kullanmamak gerekir. Çünkü fiilimsiler arasında yer alan isim-fiiller de bu ekleri alabilir. Son karar yüklemin cümledeki görevine ve türüne bakılarak verilmelidir.

4. Fiil Cümlesinin Yüklemi Nasıl Olabilir?

Fiil denildiğinde akla çoğu zaman bir hareket gelir. Oysa yüklem yalnızca yapılan bir işi değil; iş, oluş veya durum da bildirebilir.

İş Bildiren Yüklem

Öznenin gerçekleştirdiği bir işi anlatır:

Ayşe pencereyi açtı.

Yüklem → açtı

Öğrenci soruyu çözdü.

Yüklem → çözdü

Her iki örnekte de yargı, yapılan bir işi bildiren çekimli fiille kurulmuştur.

Oluş Bildiren Yüklem

Bir değişimin zaman içinde gerçekleştiğini gösterebilir:

Sonbaharda yapraklar sarardı.

Yüklem → sarardı

Meyveler birkaç günde olgunlaştı.

Yüklem → olgunlaştı

Burada belirgin bir hareketten çok değişim söz konusudur. Buna rağmen yüklemler çekimli fiildir.

Durum Bildiren Yüklem

Yüklem bir durumu da anlatabilir:

Bebek odasında uyuyor.

Yüklem → uyuyor

Çocuk bir süre burada bekledi.

Yüklem → bekledi

Dolayısıyla yüklemin mutlaka gözle görülebilen bir hareket bildirmesi gerekmez. Belirleyici ölçüt çekimli fiil olmasıdır.

5. Fiil Cümlesinde Yüklem Birden Fazla Sözcükten Oluşabilir mi?

Evet. Yüklemi mutlaka tek sözcük olarak aramak, özellikle birleşik yapılarda yanlış çözümlemeye yol açabilir.

Örneğin:

Arkadaşım taşınırken bize yardım etti.

Yüklem → yardım etti

“Yardım etmek” yardımcı fiille kurulmuş bir birleşik fiildir. Yargı iki sözcükle kurulmuş olsa da yüklem fiil niteliğindedir.

Bir başka örnek:

Sizin bu davranışınız beni mutlu etti.

Yüklem → mutlu etti

Burada da yüklem tek sözcüğe indirgenmemelidir.

Şimdi farklı bir yapıya bakalım:

İşler yolunda gitmeye başladı.

Yargıyı taşıyan yapı → gitmeye başladı

Burada “gitmeye” sözcüğünü tek başına yüklem kabul etmek doğru olmaz. Yapı bütünüyle değerlendirilmelidir.

Bu nedenle yüklemi belirlerken yalnızca son sözcüğe değil, yargıyı oluşturan bütün yapıya bakmak gerekir.

6. Olumsuz Cümleler de Fiil Cümlesi Olabilir mi?

Evet. Bir fiilin olumsuz çekimlenmesi onun sözcük türünü değiştirmez.

Karşılaştıralım:

Ali bugün okula geldi.

Yüklem → geldi

Ali bugün okula gelmedi.

Yüklem → gelmedi

İlk cümlede eylemin gerçekleştiği, ikinci cümlede gerçekleşmediği bildirilmektedir. Ancak her iki yüklem de çekimli fiildir.

Benzer örnekler:

• Bu sabah kahvaltı yapmadım.
• Otobüs henüz gelmedi.
• Öğretmen soruyu tekrar sormayacak.

Burada iki farklı sınıflandırma ölçütü vardır. “Ali bugün okula gelmedi.” cümlesi anlamına göre olumsuz, yüklemin türüne göre ise fiil grubundadır.

Bu ayrımın ayrıntıları [Anlamına Göre Cümleler] konusunda incelenebilir.

7. Cümlede Fiilimsi Bulunması Fiil Cümlesi Olduğunu Gösterir mi?

Hayır. Cümlede fiil kökünden türemiş bir sözcüğün bulunması, yüklemin türünü tek başına belirlemez.

Örneğin:

Bahçede koşan çocuk eve geldi.

“koşan” → Sıfat-Fiil

Yüklem → geldi

“Koşan” fiil kökenlidir ancak cümlenin yüklemi değildir. Temel yargıyı “geldi” taşıdığı için sınıflandırma bu sözcüğe göre yapılır.

Şimdi daha yanıltıcı bir örneğe bakalım:

Onun en sevdiği etkinlik kitap okumaktı.

Bu cümlede “okumak” sözcüğünün fiil kökünden gelmesi bizi yanıltmamalıdır. “Okumak” burada isim-fiildir; yüklem görevindeki kitap okumaktı yapısı çekimli bir asıl fiil değildir. Dolayısıyla yüklem isim niteliğindeki bir yapı üzerine kurulmuştur.

Bu yüzden:

“Cümlede fiil kökenli bir sözcük var mı?”

sorusundan önce:

“Cümlenin yüklemi hangisi ve bu yüklemin türü ne?”

sorusu sorulmalıdır.

Aynı dikkat Zarf-Fiil ve diğer fiilimsi türlerinin bulunduğu cümlelerde de gösterilmelidir.

8. İsim Cümlesi ile Fiil Cümlesi Nasıl Ayırt Edilir?

İki yapıyı ayırmanın en güvenilir yolu yüklemi bulup onun türünü belirlemektir.

Özellikle şu iki örnek ayrımı belirginleştirir:

Yapraklar sarardı.
Yüklem → sarardı
Çekimli fiildir.

Yapraklar sarıydı.
Yüklem → sarıydı
İsim soylu bir yüklemdir.

İki cümlenin anlamı birbirine yakın görünse de yüklemleri aynı türde değildir.

Bu nedenle cümlenin türüne sözcüğün köküne veya cümledeki başka fiil kökenli sözcüklere bakarak karar verilmez. Yüklemin cümlede kazandığı biçim ve görev esas alınır.

İsim soylu yüklemlerin nasıl kurulduğu ve ek fiilin buradaki rolü İsim Cümlesi konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.

9. Fiil Cümlesi ile Kurallı ve Devrik Cümle Aynı Şey midir?

Hayır. Bu kavramlar cümleyi farklı ölçütlere göre sınıflandırır.

Fiil cümlesi denildiğinde yüklemin türüne, kurallı veya devrik cümle denildiğinde ise yüklemin yerine bakılır.

Karşılaştıralım:

Çocuk hızla eve koştu.

Yüklem → koştu

Yüklem sonda olduğu için cümle kurallıdır. Aynı zamanda “koştu” çekimli bir fiildir.

Şimdi yüklemin yerini değiştirelim:

Hızla eve koştu çocuk.

Yüklem yine → koştu

Bu kez yüklem sonda değildir; dolayısıyla cümle devriktir. Ancak yüklemin türü değişmemiştir.

Kısacası aynı cümle:

yüklemin türüne göre → fiil

ve

yüklemin yerine göre → kurallı veya devrik

olarak sınıflandırılabilir.

Bu iki ölçütün ayrıntıları Yüklemin Yerine Göre Cümleler konusunda ele alınır. Benzer biçimde basit, birleşik, sıralı ve bağlı gibi adlandırmalar da cümlenin yapısına dayanır. Cümle Türleri incelenirken bu sınıflandırmaların birbirinin alternatifi olmadığı unutulmamalıdır.

10. Fiil Cümlelerinde En Çok Karıştırılan Durumlar

Yanlışların çoğu aynı noktada ortaya çıkar: Yüklem yerine cümledeki başka bir sözcüğe bakmak.

Cümlede fiil gördüğünüz anda karar vermeyin

Fiil kökenli bir sözcük yüklem olmayabilir.

Koşan çocuk düştü.

“koşan” → sıfat-fiil
“düştü” → yüklem

Cümlenin türünü belirleyen “koşan” değil, “düştü”dür.

Fiilimsiyi çekimli fiille karıştırmayın

Fiilimsiler fiil kök veya gövdelerinden türeseler de çekimli fiil değildir. Özellikle yüklem görevinde kullanıldıkları örneklerde bu ayrım önem kazanır.

Yüklemi tek sözcük olmak zorundaymış gibi düşünmeyin

Bize yardım etti.

Yüklem → yardım etti

Yüklemin tamamı birlikte değerlendirilmelidir.

Olumsuzluk yüklemin türünü değiştirmez

Gelmedi.

“Gelmedi” olumsuzdur ancak çekimli fiil olmayı sürdürür.

Kurallı ve devrik ayrımını yüklemin türüyle karıştırmayın

Kurallı ve devrik ifadeleri yüklemin yerini, isim ve fiil ayrımı ise yüklemin türünü gösterir.

Sözcüğün yalnızca köküne göre karar vermeyin

Fiil kökünden türemiş bir sözcük cümlede isim veya fiilimsi görevi kazanabilir. Bu nedenle sözcüğün kökeninden çok yüklem olarak kullanılan yapının son biçimine ve görevine bakılmalıdır.

Bütün bu durumlarda uygulanabilecek en güvenli yöntem aynıdır:

Önce yüklemi bul, sonra yüklemin türünü belirle.

11. Fiil Cümlesi Örneklerini Birlikte Çözümleyelim

Tanımı bilmek başlangıç için yeterlidir; asıl önemli olan farklı yapılardaki örneklerde aynı ölçütü uygulayabilmektir.

Örnek 1

Çocuklar okuldan çıktı.

Yüklem → çıktı

“Çıktı” çekimli fiildir.

Sonuç: Fiil cümlesi.

Örnek 2

Ağaçların yaprakları yavaş yavaş sarardı.

Yüklem → sarardı

Burada bir oluş bildirilmektedir. “Sarardı” çekimli fiildir.

Örnek 3

Kardeşim dün gece hiç uyumadı.

Yüklem → uyumadı

Fiil olumsuz çekimlenmiştir. Olumsuzluk yüklemin türünü değiştirmez.

Sonuç: Fiil cümlesi.

Örnek 4

Çocuk annesini görünce gülmeye başladı.

“görünce” → zarf-fiil

Yüklem → gülmeye başladı

Cümlede fiilimsi bulunmasına rağmen sınıflandırma ona göre yapılmaz. Yargıyı taşıyan yapı fiil niteliğindedir.

Örnek 5

Koşarak geldi yanıma küçük çocuk.

“koşarak” → zarf-fiil

Yüklem → geldi

“Geldi” çekimli fiildir ve cümlenin sonunda değildir.

Bu nedenle:

Yüklemin türüne göre → fiil
Yüklemin yerine göre → devrik

Örnek 6

Arkadaşım dün bize yardım etti.

Yüklem → yardım etti

Yardımcı fiille kurulmuş birleşik yapı yüklem görevindedir.

Sonuç: Fiil cümlesi.

Örnek 7

Bu eski ev yıllardır boştu.

Yüklem → boştu

Burada yüklem çekimli bir asıl fiil değil, isim soylu bir sözcüktür.

Sonuç: İsim cümlesi.

Bu karşıt örnek, fiil kökenli sözcük aramak yerine yüklemin türüne bakmanın neden önemli olduğunu gösterir.

Örnek 8

Ders bitince öğrenciler hızla sınıftan çıktı.

“bitince” → zarf-fiil

Yüklem → çıktı

Cümlede birden fazla fiil kökenli sözcük bulunmasına rağmen temel yargıyı “çıktı” taşır. Dolayısıyla sınıflandırmada bu yüklem esas alınır.

Örneklerin tamamında aynı yöntem işe yarar: Önce yüklem belirlenir, ardından yüklemin türüne bakılır. Cümlenin Ögeleri incelenirken de yüklemin doğru bulunması temel adımdır.

Kısa kural: Yüklem çekimli bir fiilse cümle, yüklemin türüne göre fiil cümlesidir. Fiilin olumsuz çekimlenmesi, cümlede fiilimsi bulunması, yüklemin birden fazla sözcükten oluşması veya yüklemin cümle sonunda bulunmaması bu ölçütü değiştirmez.

Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı – ÖRGM Türkçe Eğitim Materyali