“Öğrenciler bahçede oynuyor.”
“Öğrenciler zil çalınca bahçeye çıktı.”
“Zil çaldı, öğrenciler bahçeye çıktı.”
“Zil çaldı ve öğrenciler bahçeye çıktı.”
Bu dört cümle birbirine yakın olayları anlatıyor; ancak kuruluşları aynı değil. İlkinde tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur. İkincisinde temel cümleye bağlı bir yan cümlecik bulunur. Üçüncü örnekte iki cümle virgülle sıralanmış, sonuncuda ise cümleler bir bağlaçla birbirine bağlanmıştır.
Yapısına göre cümleler belirlenirken cümlenin uzunluğuna veya kaç sözcükten oluştuğuna değil; yüklem sayısına, yan cümlecik bulunup bulunmadığına ve birden fazla cümle varsa bunların nasıl birbirine bağlandığına bakılır.
Türkçede yapısına göre cümleler basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümle olmak üzere dört ana grupta incelenir. Bu türleri doğru ayırt edebilmek için yalnızca tanımları ezberlemek yerine cümlenin nasıl kurulduğunu çözümlemek gerekir.
Bu sınıflandırma, Cümle Türleri konusunun temel başlıklarından biridir.
İçindekiler
- Yapısına Göre Cümleler Nedir?
- Bir Cümlenin Yapısı Neye Göre Belirlenir?
- Yapısına Göre Cümle Türleri Nelerdir?
- Basit Cümle Nasıl Anlaşılır?
- Birleşik Cümle Nasıl Anlaşılır?
- Sıralı Cümle Nasıl Anlaşılır?
- Bağlı Cümle Nasıl Anlaşılır?
- Basit, Birleşik, Sıralı ve Bağlı Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
- Yapısına Göre Cümle Nasıl Bulunur?
- Uzun Bir Cümle Mutlaka Birleşik Cümle midir?
- Fiilimsi Bulunan Cümleler Yapısına Göre Nasıl Değerlendirilir?
- Yapısına Göre Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
- Yapısına Göre Cümle Örneklerini Birlikte İnceleyelim
1. Yapısına Göre Cümleler Nedir?
Yapısına göre cümleler, yüklem sayısı, yan cümlecik bulunup bulunmaması ve birden fazla cümlenin birbirine bağlanma biçimi dikkate alınarak yapılan sınıflandırmadır.
Yapılarına göre cümleler dört ana gruba ayrılır:
- Basit cümle
- Birleşik cümle
- Sıralı cümle
- Bağlı cümle
Kısa örneklerle temel farkı görelim:
Çocuk odasında uyuyor.
→ Basit cümle
Çocuk eve gelince uyudu.
→ Birleşik cümle
Çocuk eve geldi, odasına geçti.
→ Sıralı cümle
Çocuk eve geldi ve odasına geçti.
→ Bağlı cümle
Son üç örnekte benzer olaylar anlatılmasına rağmen cümlelerin yapıları farklıdır. Çünkü yapı bakımından sınıflandırmada yalnızca anlam değil, cümlenin nasıl kurulduğu belirleyicidir.
Bu sınıflandırma yüklemin türüne göre yapılan ayrımla da karıştırılmamalıdır. Örneğin bir cümle yapısına göre basitken Yüklemine Göre Cümleler açısından fiil cümlesi olabilir.
2. Bir Cümlenin Yapısı Neye Göre Belirlenir?
Yapısına göre cümleleri belirlerken ilk olarak yüklem veya yüklemler bulunur. Ardından cümlede yan cümlecik olup olmadığına ve birden fazla yüklem varsa bunların hangi yolla birbirine bağlandığına bakılır.
Şu cümleyi inceleyelim:
Çocuk kapıyı açtı.
Yüklem → açtı
Tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur.
Şimdi cümleyi değiştirelim:
Çocuk eve gelince kapıyı açtı.
Temel cümlenin yüklemi → açtı
“Çocuk eve gelince” bölümü ise zarf-fiille kurulmuş bir yan cümleciktir.
Bir başka örnek:
Çocuk eve geldi, kapıyı açtı.
Yüklemler:
geldi
açtı
İki cümle virgülle birbirine bağlanmıştır.
Şimdi:
Çocuk eve geldi ve kapıyı açtı.
Yine iki yüklem vardır; ancak bu kez cümleler ve bağlacıyla ilişkilendirilmiştir.
Bu nedenle cümlenin yapısı incelenirken özellikle şu sorular sorulabilir:
- Cümlede kaç yüklem var?
- Yan cümlecik bulunuyor mu?
- Fiilimsi var mı ve yan cümlecik oluşturuyor mu?
- Birden fazla cümle nasıl birbirine bağlanmış?
- Virgül veya noktalı virgül cümleleri mi ayırıyor?
- Bağlaç iki ayrı cümleyi mi birbirine bağlıyor?
Bu incelemenin ilk adımlarından biri Yüklem‘i doğru belirlemektir.
3. Yapısına Göre Cümle Türleri Nelerdir?
Yapı bakımından cümleler basit, birleşik, sıralı ve bağlı olmak üzere dört temel grupta incelenir.
| Cümle türü | Temel özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Basit cümle | Tek yüklem vardır, yan cümlecik yoktur. | Çocuk uyudu. |
| Birleşik cümle | Tek temel yüklemle birlikte en az bir yan cümlecik bulunur. | Eve gelince uyudu. |
| Sıralı cümle | Birden fazla cümle virgül veya noktalı virgülle sıralanır. | Eve geldi, odasına geçti. |
| Bağlı cümle | Birden fazla cümle bağlaçla birbirine bağlanır. | Eve geldi ve odasına geçti. |
Bu tablo temel ayrımı gösterir. Ancak gerçek örneklerde yalnızca virgül, bağlaç veya fiilimsi aramak yeterli değildir. Bu unsurların cümlede hangi görevle kullanıldığı da kontrol edilmelidir.
Örneğin “ve” sözcüğünün bulunduğu her cümle bağlı değildir. “Ve” iki sözcüğü de birbirine bağlayabilir. Aynı şekilde her virgül sıralı cümle oluşturmaz.
4. Basit Cümle Nasıl Anlaşılır?
Basit cümle, tek yüklemi bulunan ve yan cümlecik içermeyen cümledir.
Çocuk bahçede oynuyor.
Yüklem → oynuyor
Tek yüklem vardır ve yan cümlecik bulunmaz.
Şimdi daha uzun bir örneğe bakalım:
Sabahın erken saatlerinde mahallenin dar sokakları oldukça sessizdi.
Yüklem → sessizdi
Cümle ilk örnekten çok daha uzundur; ancak yine tek yüklem vardır ve yan cümlecik bulunmaz.
Buradan önemli bir sonuca ulaşabiliriz:
Basit cümle, kısa cümle demek değildir.
Bir cümlede çok sayıda sözcük, tamlama ve cümle ögesi bulunabilir. Bunlar tek başına cümlenin yapısını değiştirmez.
Basit yapının özellikleri ve farklı örnekleri [Basit Cümle] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
5. Birleşik Cümle Nasıl Anlaşılır?
Birleşik cümle, bir temel cümle ile bu cümleye bağlı en az bir yan cümlecikten oluşur.
Örneğin:
Seni görünce çok sevindim.
Temel cümlenin yüklemi → sevindim
“Seni görünce” → yan cümlecik
Burada “görünce” sözcüğü zarf-fiildir ve yan cümleciğin kurulmasını sağlar.
Birleşik cümleler kendi içinde farklı biçimlerde kurulabilir. Okul dil bilgisi sınıflandırmasında başlıca:
- girişik birleşik cümle,
- şartlı birleşik cümle,
- ki’li birleşik cümle,
- iç içe birleşik cümle
türleriyle karşılaşılır.
Örneğin:
Ders bitince dışarı çıkacağız.
“Ders bitince” → yan cümlecik
“dışarı çıkacağız” → temel cümle
Bu örnek, fiilimsiyle kurulan girişik birleşik cümledir.
Birleşik yapıların alt türleri ve ayrıntılı örnekleri [Birleşik Cümle] konusunda incelenir.
6. Sıralı Cümle Nasıl Anlaşılır?
Birden fazla cümlenin virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlanmasıyla sıralı cümle oluşur.
Örneğin:
Kapı açıldı, çocuklar dışarı çıktı.
Yüklemler:
açıldı
çıktı
İki ayrı cümle virgülle birbirine bağlanmıştır.
Başka bir örnek:
Yağmur dindi, bulutlar dağıldı, güneş yeniden göründü.
Burada üç yüklem vardır:
dindi
dağıldı
göründü
Cümleler art arda sıralanmıştır.
Sıralı cümleler, cümlelerin ortak öge kullanıp kullanmamasına göre bağımlı sıralı ve bağımsız sıralı cümle olarak da incelenebilir.
Bu noktada parent yazının sınırını korumak önemlidir. Bağımlı ve bağımsız sıralı yapıların özellikleri, farkları ve örnekleri [Sıralı Cümle] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
7. Bağlı Cümle Nasıl Anlaşılır?
Birden fazla cümlenin bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla bağlı cümle oluşur.
Örneğin:
Kapı açıldı ve çocuklar dışarı çıktı.
Yüklemler:
açıldı
çıktı
Bu iki cümleyi birbirine bağlayan unsur ve bağlacıdır.
Başka örnekler:
Seni aradım ama telefonun kapalıydı.
Çok çalıştı fakat istediği sonucu alamadı.
Ya bizimle gel ya da evde bekle.
Sıralı ve bağlı cümle arasındaki farkı aynı örnek üzerinde görmek daha kolaydır:
Kapı açıldı, çocuklar dışarı çıktı.
→ Sıralı cümle
Kapı açıldı ve çocuklar dışarı çıktı.
→ Bağlı cümle
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır. Cümlede ve, ama, fakat, çünkü gibi bir bağlacın bulunması tek başına bağlı cümle oluşturmaz. Bağlacın iki ayrı cümleyi birbirine bağlaması gerekir.
Örneğin:
Ali ve Mehmet okula geldi.
“Ve” burada iki ayrı cümleyi değil, aynı yükleme bağlanan iki özneyi ilişkilendirmektedir. Tek yüklem vardır:
geldi
Bu nedenle cümle bağlı değildir.
Bağlı yapıların özellikleri ve farklı örnekleri [Bağlı Cümle] konusunda ayrıntılı olarak incelenir.
8. Basit, Birleşik, Sıralı ve Bağlı Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
Yapısına göre cümleleri ayırt etmenin en güvenilir yolu yalnızca belirli sözcük veya noktalama işaretlerini aramak değil, cümlenin kuruluşunu çözümlemektir.
| Kontrol | Basit | Birleşik | Sıralı | Bağlı |
|---|---|---|---|---|
| Yüklem | Tek | Tek temel yüklem | Birden fazla | Birden fazla |
| Yan cümlecik | Yok | Var | Temel ölçüt değil | Temel ölçüt değil |
| Bağlama biçimi | — | Yan cümlecik temel cümleye bağlıdır | Virgül / noktalı virgül | Bağlaç |
| Örnek | Çocuk geldi. | Çocuk gelince sevindim. | Çocuk geldi, kapıyı açtı. | Çocuk geldi ve kapıyı açtı. |
Şimdi birbirine çok benzeyen dört cümleyi karşılaştıralım:
Ayşe kitabı okudu.
Tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur. → Basit
Ayşe eve gelince kitabı okudu.
“Eve gelince” yan cümleciktir. → Birleşik
Ayşe eve geldi, kitabı okudu.
İki cümle virgülle sıralanmıştır. → Sıralı
Ayşe eve geldi ve kitabı okudu.
İki cümle “ve” bağlacıyla bağlanmıştır. → Bağlı
Aynı kişi ve benzer eylemler kullanılmasına rağmen yapı değişmiştir. Çünkü sınıflandırmayı anlatılan olaydan çok cümlelerin kuruluş ve bağlanma biçimi belirler.
9. Yapısına Göre Cümle Nasıl Bulunur?
Bir soruda cümlenin yapısı isteniyorsa aşağıdaki sıra kullanılabilir.
1. Yüklemi veya yüklemleri bulun
Önce çekimli yüklemleri belirleyin.
Çocuk koştu.
Yüklem → koştu
2. Yan cümlecik olup olmadığını kontrol edin
Çocuk annesini görünce koştu.
Temel yüklem → koştu
“annesini görünce” → yan cümlecik
Bu nedenle yapı basit değildir.
3. Birden fazla yüklem varsa cümlelerin nasıl bağlandığına bakın
Çocuk annesini gördü, ona doğru koştu.
İki yüklem vardır ve cümleler virgülle sıralanmıştır.
4. Cümleleri bağlayan bir bağlaç olup olmadığını kontrol edin
Çocuk annesini gördü ve ona doğru koştu.
İki cümle “ve” bağlacıyla birbirine bağlanmıştır.
5. Noktalama işaretlerini tek başına ölçüt kabul etmeyin
Ali, Mehmet ve Ayşe okula geldi.
Virgül ve “ve” bulunmasına rağmen tek yüklem vardır:
geldi
Bu nedenle yalnızca virgül gördüğümüz için sıralı, “ve” gördüğümüz için de bağlı cümle diyemeyiz.
Kısacası pratik kontrol sırası şöyledir:
Yüklemleri bul → yan cümleciği kontrol et → birden fazla cümle varsa nasıl bağlandıklarına bak.
10. Uzun Bir Cümle Mutlaka Birleşik Cümle midir?
Hayır. Bir cümlenin uzun olması, onun birleşik olduğu anlamına gelmez.
Örneğin:
Mahallenin en eski evinin geniş bahçesindeki rengârenk çiçekler ilkbaharda yeniden açtı.
Cümle oldukça uzundur. Buna rağmen yüklem:
açtı
Tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur. Bu nedenle cümle basittir.
Şimdi çok daha kısa bir örnek:
Gelince konuşuruz.
Temel yüklem → konuşuruz
“gelince” → yan cümlecik
Yalnızca iki sözcükten oluşmasına rağmen bu yapı birleşik cümledir.
Dolayısıyla cümlenin yapısını belirleyen unsur sözcük sayısı değildir.
Uzun cümle birleşik, kısa cümle basit olmak zorunda değildir.
Bir cümlenin çok sayıda Cümlenin Ögeleri içermesi de tek başına yapısını değiştirmez.
11. Fiilimsi Bulunan Cümleler Yapısına Göre Nasıl Değerlendirilir?
Fiilimsi bulunan cümleler, yapı konusunda en sık hata yapılan örnekler arasındadır.
MEB/OGM’nin okul dil bilgisi sınıflandırmasında yan cümleciği fiilimsiyle kurulan cümleler girişik birleşik cümle olarak değerlendirilir.
Örneğin:
Ders bitince eve gideceğim.
“bitince” → Zarf-Fiil
Temel yüklem → gideceğim
“Ders bitince” bölümü yan cümleciktir. Bu nedenle cümle girişik birleşik yapıdadır.
Başka bir örnek:
Bahçede oynayan çocuk kardeşimdir.
“oynayan” → Sıfat-Fiil
Temel yüklem → kardeşimdir
“Bahçede oynayan” bölümü fiilimsiyle kurulmuş yan cümleciktir.
Bir başka örnek:
Kitap okumayı çok seviyorum.
“okumayı” → İsim-Fiil
Temel yüklem → seviyorum
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Fiilimsi, çekimli fiil değildir ve tek başına cümlenin temel yüklemi gibi sayılmaz.
Bu nedenle “Cümlede iki fiil kökenli sözcük gördüm, demek ki iki yüklem var.” biçiminde bir yöntem kullanılmamalıdır.
Fiilimsilerin kendi özellikleri İsim-Fiil, Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil konularında ayrıntılı olarak incelenebilir.
12. Yapısına Göre Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
Yapısına göre cümleleri belirlerken yapılan hataların çoğu, pratik kuralların gereğinden fazla genelleştirilmesinden kaynaklanır.
Uzun cümleyi doğrudan birleşik kabul etmek
Bahçedeki büyük ağacın altında üç küçük çocuk sessizce oturuyordu.
Uzun bir cümledir; fakat tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur.
Her fiil kökenli sözcüğü yüklem saymak
Koşarak yanıma geldi.
“koşarak” → zarf-fiil
“geldi” → yüklem
“Koşarak” çekimli bir yüklem değildir.
Her virgüllü cümleyi sıralı sanmak
Ali, Ayşe ve Mehmet geldi.
Virgül vardır; ancak iki ayrı cümle sıralanmamıştır.
Her “ve” bulunan cümleyi bağlı kabul etmek
Kırmızı ve mavi kalemleri çantasına koydu.
“Ve” iki sözcüğü birbirine bağlamaktadır. Cümlede tek yüklem bulunduğu için bu örnek bağlı cümle değildir.
Sıralı ve bağlı cümleyi karıştırmak
Güneş battı, hava soğudu.
→ Sıralı
Güneş battı ve hava soğudu.
→ Bağlı
Aradaki fark iki cümlenin hangi yolla birbirine bağlandığıdır.
Cümlenin yapısıyla yüklemin türünü karıştırmak
Çocuk eve geldi.
“Geldi” çekimli fiil olduğu için bu cümle Fiil Cümlesi‘dir.
Aynı cümle yapısına göre ise basit cümledir.
Bunda bir çelişki yoktur. Çünkü “fiil cümlesi” yüklemin türünü, “basit cümle” ise cümlenin yapısını belirtir.
Benzer şekilde [Yüklemin Yerine Göre Cümleler] ve [Anlamına Göre Cümleler] de cümleyi farklı ölçütlere göre sınıflandırır.
13. Yapısına Göre Cümle Örneklerini Birlikte İnceleyelim
Tanımları bilmek önemlidir; ancak yapıyı gerçekten öğrenmenin en iyi yolu farklı cümleleri karşılaştırmaktır.
Örnek 1
Çocuk odasında uyuyor.
Yüklem → uyuyor
Tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur.
Basit cümle
Örnek 2
Köyün yüksek tepelerindeki eski taş evler kış aylarında tamamen sessizleşirdi.
Yüklem → sessizleşirdi
Cümle uzun olmasına rağmen tek yüklem vardır ve yan cümlecik bulunmaz.
Basit cümle
Örnek 3
Ders bitince arkadaşlarımla buluşacağım.
“bitince” → zarf-fiil
“buluşacağım” → temel yüklem
Fiilimsiyle kurulan yan cümlecik bulunduğu için:
Girişik birleşik cümle
Örnek 4
Hava güzel olursa sahile gideriz.
“güzel olursa” → şart bildiren yan cümlecik
“gideriz” → temel yüklem
Şartlı birleşik cümle
Örnek 5
Çocuk kitabını aldı, odasına geçti.
Yüklemler:
aldı
geçti
Cümleler virgülle sıralanmıştır.
Sıralı cümle
Örnek 6
Yağmur dindi ve çocuklar dışarı çıktı.
Yüklemler:
dindi
çıktı
İki cümle “ve” bağlacıyla birbirine bağlanmıştır.
Bağlı cümle
Örnek 7
Ali ve kardeşi erkenden uyudu.
“Ve” bulunmasına rağmen yalnızca bir yüklem vardır:
uyudu
Bağlaç iki cümleyi değil, iki özneyi birbirine bağlamıştır.
Basit cümle
Örnek 8
Kapıyı açtı, içeri girdi, çantasını masaya bıraktı.
Yüklemler:
açtı
girdi
bıraktı
Üç cümle virgüllerle birbirine bağlanmıştır.
Sıralı cümle
Bu örneklerin tamamında kullanılabilecek kısa kontrol yöntemi aynıdır:
Yüklemleri bul → yan cümlecik var mı kontrol et → birden fazla cümle varsa bunların nasıl bağlandığını belirle.
Böylece yapısına göre cümleleri yalnızca “virgül gördüm”, “ve gördüm” ya da “cümle uzun” gibi yüzeysel ipuçlarıyla değil, cümlenin kuruluşunu çözümleyerek ayırt edebilirsin.