Düzeltme işareti, Türkçede bazı ünlülerin üzerine konulan ve kelimelerin doğru yazılmasını, söylenmesini veya birbirinden ayırt edilmesini sağlayan işarettir. Halk arasında şapka işareti olarak da bilinir. Â, î ve û harflerinde görülen bu işaret, kimi zaman kelimenin anlamını değiştirir, kimi zaman da bir ünsüzün ince okunacağını belirtir. Örneğin “hala” ile “hâlâ” aynı anlama gelmez. Türkçedeki Noktalama İşaretleri arasında gösterilen bu işaretin kullanımı, Türk Dil Kurumunun belirlediği yazım kurallarına dayanır.
İçindekiler
- Düzeltme İşareti Nedir?
- Düzeltme İşareti Nerelerde Kullanılır?
2.1. Anlamları ve Söylenişleri Farklı Kelimelerde
2.2. İnce Okunan Ünsüzlerden Sonra
2.3. Nispet Ekinde - Düzeltme İşareti Olan Kelimeler
- Şapka İşareti Kelimelerin Anlamını Nasıl Değiştirir?
- Nispet İ’si Nasıl Ayırt Edilir?
- Şapka İşareti Kaldırıldı mı?
1. Düzeltme İşareti Nedir?
Bir kelimede â, î veya û harfini gördüğümüzde, o ünlünün üzerinde düzeltme işareti bulunduğunu anlarız. Bu işaret, yazıda küçük bir şapka biçiminde görünür.
Türkçede üç harfle birlikte kullanılır:
- Â / â: Şapkalı a
- Î / î: Şapkalı i
- Û / û: Şapkalı u
Bu harfler Türk alfabesinde ayrı harfler olarak sayılmaz. Düzeltme işareti, mevcut ünlülerin üzerinde kullanılır.
Ancak her uzun söylenen ünlünün üzerine şapka konulmaz. İşaretin kullanılması, kelimenin kökenine, anlamına ve Türk Dil Kurumunun belirlediği kurallara bağlıdır.
Örneğin kâğıt kelimesindeki â ile millî kelimesindeki î farklı nedenlerle kullanılır. Birincisinde ince okunan ünsüzün belirtilmesi, ikincisinde ise nispet ekinin gösterilmesi söz konusudur.
2. Düzeltme İşareti Nerelerde Kullanılır?
Türk Dil Kurumunun Yazım Kuralları kapsamında açıkladığı üç temel kullanım bulunmaktadır. Bunlardan ilki anlamları farklı kelimelerin ayrılması, ikincisi bazı ünsüzlerin ince okunuşunun gösterilmesi, üçüncüsü ise nispet ekinin belirtilmesidir.
2.1. Anlamları ve Söylenişleri Farklı Kelimelerde
Yazılışları aynı olabilecek ancak anlamları ve söylenişleri farklı olan bazı kelimeler, uzun okunan ünlülerin üzerine konulan şapka sayesinde birbirinden ayrılır.
Hala – hâlâ
Halam yarın bize gelecek.
Buradaki “hala”, babanın kız kardeşini belirtir.
Hâlâ seni bekliyorum.
İkinci cümledeki “hâlâ” ise “henüz, şimdiye kadar” anlamındadır.
Adet – âdet
Kutuda on adet kalem bulunuyor.
Bu cümlede sayı bildirilmektedir.
Misafire kahve ikram etmek eski bir âdettir.
Burada ise gelenek ve alışkanlık anlamı vardır.
Alem – âlem
Alem, direğin tepesine yerleştirildi.
Bu kullanımda kelime, bayrak anlamındadır.
Gök bilimciler âlemin sırlarını araştırıyor.
İkinci cümlede “âlem”, evren anlamında kullanılmıştır.
Bu örneklerde şapkanın bulunup bulunmaması, kelimenin hangi anlamda kullanıldığını belirlemeye yardımcı olur.
2.2. İnce Okunan Ünsüzlerden Sonra
Arapça ve Farsçadan Türkçeye geçmiş bazı kelimelerde g ve k ünsüzleri ince okunur. Bu ünsüzlerden sonra gelen a ve u harflerinin üzerine düzeltme işareti konur.
Örnekler:
- kâğıt
- dükkân
- hikâye
- dergâh
- karargâh
- mahkûm
- sükûn
- sükût
Öğretmen, öğrencilerden kısa bir hikâye yazmalarını istedi.
Mahkûm, cezasının kalan bölümünü tamamladı.
Bu kelimelerde şapka, önceki ünsüzün ince söylenişini göstermeye yardımcı olur.
Benzer bir kullanım, kişi ve yer adlarında ince okunan l ünsüzünden sonra gelen a ve u harflerinde görülür.
Lâle, Halûk, Nalân, Balâ, Elâzığ
Özellikle özel adlarda kullanılan işaretlerin kaldırılması doğru değildir. Kelimenin yazılışı, güncel yazım kurallarına göre korunmalıdır.
2.3. Nispet Ekinde
Nispet eki, bir sözcüğe ilgili olma veya ait olma anlamı kazandırabilir. Bu ekin belirtme durumu ve iyelik ekiyle karışmasını önlemek için î kullanılır.
Örneğin:
- askerî okul
- dinî bilgiler
- ilmî araştırma
- millî bayram
- resmî kurum
Öğrenciler millî bayram törenine hazırlandı.
Başvuru için resmî belge istendi.
Nispet eki alan kelimelere başka ekler getirildiğinde şapka korunur.
millî → millîlik → millîleştirmek
resmî → resmîlik → resmîleştirmek
Dolayısıyla bir kelimeye yeni ekler getirilmesi, nispet î’sinin kaldırılmasını gerektirmez.
3. Düzeltme İşareti Olan Kelimeler
Şapkalı kelimeler günlük konuşmalarda, ders kitaplarında, edebî metinlerde ve resmî yazışmalarda karşımıza çıkar. Bunların bir bölümünde anlam ayrımı yapılırken bir bölümünde ince söyleyiş veya nispet eki gösterilir.
Aşağıdaki tabloda â, î ve û harflerini içeren yaygın örnekler bulunmaktadır.
| Şapkalı harf | Kelime örnekleri |
|---|---|
| â | âdet, âlem, âşık, hâl, hâlâ, kâğıt, dükkân, hikâye, rüzgâr, dergâh, karargâh |
| î | askerî, dinî, ilmî, millî, resmî |
| û | mahkûm, sükûn, sükût, şûra |
Bu örneklerin tamamında işaretin aynı nedenle kullanıldığını düşünmemek gerekir.
Örneğin “âdet” kelimesinde anlam ayrımı söz konusuyken “dükkân” kelimesinde ince okunan ünsüzün belirtilmesi amaçlanır. “Resmî” kelimesindeki î ise nispet ekiyle ilgilidir.
Bir kelimenin şapkalı yazılıp yazılmadığı konusunda tereddüt edildiğinde, başka kelimelerle benzerliğine bakmak yerine güncel TDK sözlüğünden doğrulama yapılmalıdır.
4. Şapka İşareti Kelimelerin Anlamını Nasıl Değiştirir?
Türkçede bazı kelimeler yalnızca üzerlerindeki işaret bakımından farklı görünür. Ancak bu küçük fark, kelimenin anlamını bütünüyle değiştirebilir.
| İşaretsiz kelime | Anlamı | İşaretli kelime | Anlamı |
|---|---|---|---|
| hala | Babanın kız kardeşi | hâlâ | Henüz, şimdiye kadar |
| adet | Sayı, tane | âdet | Gelenek, alışkanlık |
| alem | Bayrak | âlem | Dünya, evren |
| hal | Sebze ve meyvelerin topluca satıldığı yer | hâl | Durum, vaziyet |
| aşık | Eklem kemiği | âşık | Tutkun, vurgun |
| şura | Şu yer | şûra | Danışma kurulu |
Örneğin şu iki cümleye bakalım:
Bu hâle nasıl geldik?
Sabah erkenden hale gittik.
İlk cümlede bir durumdan söz edilirken ikinci cümlede sebze ve meyvelerin satıldığı yer anlatılmaktadır.
Benzer şekilde:
Hâlâ karar vermedi.
Halası ona bir kitap aldı.
İki cümlede de birbirine benzeyen kelimeler bulunmasına rağmen anlamları farklıdır.
Bu tür örneklerde sözcüğün doğru yazılışını öğrenmek, yalnızca yazım yanlışlarını önlemekle kalmaz; cümlenin doğru anlaşılmasını da sağlar.
5. Nispet Î’si Nasıl Ayırt Edilir?
Nispet î’si, özellikle belirtme durumu ve iyelik ekiyle karıştırılabilen kelimelerde önem taşır.
Askeri – askerî
Türk askeri sınırda görev yapıyor.
Bu cümlede “askeri”, asker sözcüğünün iyelik eki almış biçimidir.
Askerî okulun öğrencileri törene katıldı.
İkinci cümledeki “askerî” ise askerlikle ilgili anlamındadır.
Resmi – resmî
Atatürk’ün resmi duvarda asılıydı.
Buradaki “resmi”, resim sözcüğünün iyelik eki almış biçimidir.
Resmî açıklama öğleden sonra yapıldı.
Bu cümlede “resmî”, resmiyetle ilgili anlamını taşır.
Dini – dinî
İslam dini hakkında araştırma yaptı.
Burada “dini”, din sözcüğünün iyelik eki almış biçimidir.
Dinî bayramlarda aile büyüklerini ziyaret ederiz.
İkinci cümlede ise nispet eki kullanılmıştır.
Bu örneklerden anlaşılacağı üzere, nispet î’sini ayırt ederken kelimenin cümledeki görevine ve anlamına bakmak gerekir.
6. Şapka İşareti Kaldırıldı mı?
Hayır, şapka işareti kaldırılmadı. Türk Dil Kurumu, bu konudaki resmî açıklamasında düzeltme işaretinin hiçbir zaman kaldırılmadığını belirtmektedir.
Bununla birlikte işaretin kullanımı zaman içinde çeşitli düzenlemelere konu olmuştur. Geçmişte şapkalı yazılan bazı kelimelerin günümüzde farklı yazılması, işaretin tamamen kaldırıldığı anlamına gelmez.
Bugün de hâlâ, âdet, kâğıt, hikâye, mahkûm, millî ve resmî gibi kelimelerde kullanılmaya devam etmektedir.
Dolayısıyla şapkanın artık gereksiz olduğu düşüncesi doğru değildir. Kelimelerin yazılışında esas alınması gereken kaynak, Türk Dil Kurumunun güncel Yazım Kılavuzu ve sözlüğüdür.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu (TDK) – Düzeltme İşareti
Türk Dil Kurumu (TDK) – Düzeltme İşareti Kaldırıldı mı?
Türk Dil Kurumu (TDK) – Yazım Kılavuzu