Fiilden İsim Yapım Ekleri: Ekler, Örnekler ve Nasıl Bulunur?

“Sevmek” bir eylemdir, “sevgi” ise bir duygunun adıdır. “Yazmak” bir eylemken “yazı” ortaya çıkan ürünün adını karşılar. “Silmek” fiilinden türeyen “silgi” ise doğrudan bir nesnenin adıdır.

Bu sözcükleri oluşumlarına ayırdığımızda aralarındaki ilişki daha açık görülür:

sev- + gi → sevgi
yaz- + ı → yazı
sil- + gi → silgi

Başlangıçta hareket, oluş veya durum bildiren birer fiil varken ek getirildikten sonra isim görevinde kullanılabilen yeni sözcükler ortaya çıkmıştır. İşte fiil kök veya gövdelerinden bu şekilde isim ya da isim soylu sözcükler türeten eklere fiilden isim yapım ekleri denir.

Fakat bu konuda yalnızca -gı/-gi, -ım/-im, -ı/-i gibi ekleri ezberlemek yeterli değildir. Çünkü aynı tür yapım eki bir sözcükte nesne adı oluştururken başka bir sözcükte duygu, durum, kişi veya özellik bildirebilir.

Bu nedenle fiilden isim yapım eklerini “hangi ek?” sorusuyla birlikte “hangi fiilden, nasıl bir sözcük türemiş?” sorusunu da sorarak incelemek gerekir.

İçindekiler

1. Fiilden İsim Yapım Eki Nedir?
2. Fiilden İsim Yapım Ekleri Nasıl Bulunur?
3. Fiilden İsim Yapım Ekleri Nelerdir?
4. -ı / -i / -u / -ü Eki
5. -ım / -im / -um / -üm Eki
6. -gı / -gi / -gu / -gü ve -kı / -ki / -ku / -kü Ekleri
7. -gın / -gin / -gun / -gün ve -kın / -kin / -kun / -kün Ekleri
8. -ak / -ek ve -ık / -ik / -uk / -ük Ekleri
9. -ıcı / -ici / -ucu / -ücü Eki
10. Diğer Fiilden İsim Yapım Ekleri
11. Fiilden İsim Yapım Ekleri Hangi Anlamlarda Sözcükler Türetir?
12. -ma / -me, -ış / -iş ve -mak / -mek Yapılarında Neye Dikkat Edilir?
13. Fiilden İsim Yapım Eki ile İsimden Fiil Yapım Eki Nasıl Ayırt Edilir?
14. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?
15. Fiilden İsim Yapım Eklerinde Sık Yapılan Hatalar
16. Sözcük Çözümleme Uygulaması
17. TYT Türkçe’de Fiilden İsim Yapım Ekleri
18. Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular

1. Fiilden İsim Yapım Eki Nedir?

Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim ya da isim soylu yeni sözcükler türeten yapım eklerine fiilden isim yapım ekleri denir.

Örneğin:

sev- + gi → sevgi

“Sev-” bir fiil köküdür. -gi eki getirildiğinde artık bir eylemi değil, bir duyguyu karşılayan “sevgi” ismi ortaya çıkar.

Benzer biçimde:

yaz- + ı → yazı

ölç- + üm → ölçüm

dur- + ak → durak

bil- + gin → bilgin

örneklerinde de:

fiil → isim / isim soylu sözcük

yönünde bir türetme gerçekleşmiştir.

Bu özellik, fiilden isim yapım eklerini Yapım Ekleri içindeki diğer gruplardan ayıran temel ölçüttür.

Burada önemli olan yalnızca sözcüğün sonunda belirli bir eki görmek değildir. Önce ekin geldiği kök veya gövdenin fiil, ortaya çıkan yeni sözcüğün ise isim ya da isim soylu olup olmadığı belirlenmelidir.

2. Fiilden İsim Yapım Ekleri Nasıl Bulunur?

Fiilden isim yapım ekini bulmanın en güvenilir yolu sözcüğü oluşum basamaklarına ayırmaktır.

Örneğin:

sevgilerimiz

sözcüğünü inceleyelim.

Önce türemiş sözcüğü bulalım:

sev- → sevgi

“Sev-” fiildir.

“Sevgi” ise bir duygunun adıdır.

Dolayısıyla:

sev- + gi → sevgi

-gi → fiilden isim yapım eki

Sözcüğün devamında:

sevgi → sevgiler → sevgilerimiz

aşamaları vardır.

Buradaki -ler ve -imiz yeni bir sözcük türetmez; mevcut ismi çekime sokar.

Bu nedenle bir sözcükte fiilden isim yapım eki ararken şu üç soruyu sorun:

1. Ekin geldiği kök veya gövde fiil mi?

2. Ek yeni bir sözcük türetmiş mi?

3. Ortaya çıkan sözcük isim veya isim soylu mu?

Üç sorunun cevabı da evetse fiilden isim yapım ekiyle karşı karşıyayız.

3. Fiilden İsim Yapım Ekleri Nelerdir?

Türkçede fiillerden isim ve isim soylu sözcükler türeten çok sayıda ek vardır. Bu nedenle bütün ekleri tek bir uzun listede ezberlemek yerine, sık karşılaşılan ekleri gerçek sözcükler üzerinde tanımak daha kullanışlıdır.

Başlıca örneklerden bazıları şöyledir:

Bu ekler, kaynaklarda fiilden isim türeten ekler arasında yaygın biçimde gösterilmektedir.

Ancak tabloyu bir ezber listesi gibi kullanmamak gerekir. Şimdi daha sık karşılaşılan eklerin sözcüklerde nasıl çalıştığına bakalım.

4. -ı / -i / -u / -ü Eki

Fiillerden isim türeten işlek eklerden biridir.

Örneğin:

yaz- + ı → yazı

gez- + i → gezi

doğ- + u → doğu

ölç- + ü → ölçü

kok- + u → koku

“Yazmak” bir eylemken “yazı” bir ürünün veya metnin adıdır.

Benzer biçimde:

ölçmek → ölçü

örneğinde eylemden bir kavram adı ortaya çıkmıştır.

Burada aynı ekin her sözcükte birebir aynı anlamı oluşturmadığına dikkat edilmelidir:

gezi → etkinlik/hareket adı

yazı → ürün

ölçü → kavram/değer

koku → duyuyla algılanan özellik

Dolayısıyla fiilden isim yapım eklerinin işlevini yalnızca ekin biçimine bakarak açıklamak yeterli değildir.

5. -ım / -im / -um / -üm Eki

Fiilden isim türetmede oldukça sık karşılaşılan eklerden biri de -ım/-im/-um/-üm ekidir.

Örneğin:

seç- + im → seçim

üret- + im → üretim

böl- + üm → bölüm

ölç- + üm → ölçüm

geç- + im → geçim

bak- + ım → bakım

Başlangıçtaki sözcükler eylem bildirir:

seçmek, üretmek, bölmek, ölçmek

Ek geldikten sonra ise isimler ortaya çıkar:

seçim, üretim, bölüm, ölçüm

Örneğin:

ölç- → ölçüm

“Ölçmek” bir eylemdir; “ölçüm” ise ölçme işi veya bu işlemin sonucuyla ilgili bir isimdir.

Bu ekin Türkiye Türkçesinde işlek bir fiilden isim yapım eki olduğu akademik çalışmalarda da belirtilmektedir.

6. -gı / -gi / -gu / -gü ve -kı / -ki / -ku / -kü Ekleri

Bu ek ailesi çok sayıda günlük sözcükte karşımıza çıkar.

Örneğin:

sev- + gi → sevgi

bil- + gi → bilgi

ver- + gi → vergi

gör- + gü → görgü

algıla- yapısının kökeninden bağımsız olarak “algı” gibi sözcükleri yüzeyden parçalamak yerine güncel çözümlemede dikkatli olmak gerekir.

Daha açık örnekler üzerinden devam edersek:

bas- + kı → baskı

at- + kı → atkı

iç- + ki → içki

Bu ekler farklı kavram türleri oluşturabilir.

Örneğin:

sevgi → duygu

bilgi → kavram

vergi → yükümlülük/ödeme adı

baskı → işlem veya sonuç

atkı → nesne

Bu çeşitlilik önemli bir noktayı gösterir:

Fiilden isim yapım eki, fiili yalnızca “eylemin adı” hâline getirmez; fiille ilişkili nesne, kavram, durum veya başka bir isim de oluşturabilir.

7. -gın / -gin / -gun / -gün ve -kın / -kin / -kun / -kün Ekleri

Bu eklerle fiillerden çoğunlukla özellik veya durum bildiren isim soylu sözcükler türetilebilir.

Örneğin:

dal- + gın → dalgın

kız- + gın → kızgın

dur- + gun → durgun

üz- + gün → üzgün

seç- + kin → seçkin

bit- + kin → bitkin

düş- + kün → düşkün

“Dalmak” bir eylemdir. “Dalgın” ise bir kişinin durumunu veya niteliğini anlatabilir.

Benzer biçimde:

üz- → üzgün

fiilinden bir durum/nitelik bildiren sözcük türemiştir.

Bu örnekler, “isim” kavramının yalnızca masa, kitap, kalem gibi varlık adlarından ibaret olmadığını da gösterir. Fiilden isim yapım ekleri isim soylu niteleme sözcükleri de oluşturabilir.

8. -ak / -ek ve -ık / -ik / -uk / -ük Ekleri

Bu ekler de fiillerden farklı anlamlarda isim veya isim soylu sözcükler oluşturabilir.

-ak / -ek

Örneğin:

dur- + ak → durak

yat- + ak → yatak

kaç- + ak → kaçak

ürk- + ek → ürkek

“Durmak” eyleminden “durak”, “yatmak” eyleminden “yatak” gibi yeni sözcükler oluşmuştur.

Ancak aynı ek:

ürk- → ürkek

örneğinde bir nesne adı değil, özellik bildiren bir sözcük oluşturmuştur.

-ık / -ik / -uk / -ük

Örneğin:

kır- + ık → kırık

kes- + ik → kesik

boz- + uk → bozuk

çürü- + k → çürük

Bu sözcüklerde de fiillerden isim soylu yeni sözcükler türetilmiştir.

Burada yine aynı sonuca ulaşırız:

Ekin adı aynı olsa bile türettiği sözcüğün anlamı değişebilir.

9. -ıcı / -ici / -ucu / -ücü Eki

Bu ek fiillerden işi yapan kişi, araç veya belirli bir özelliği taşıyan sözcükler türetebilir.

Örneğin:

al- + ıcı → alıcı

sat- + ıcı → satıcı

bin- + ici → binici

yüz- + ücü → yüzücü

dondur- + ucu → dondurucu

Örnekleri karşılaştırdığımızda önemli bir fark görürüz:

yüzücü → kişi

alıcı → kişi veya cihaz

dondurucu → araç/cihaz ya da nitelik bildiren kullanım

Dolayısıyla -ıcı/-ici/-ucu/-ücü ekini yalnızca “kişi adı yapan ek” şeklinde ezberlemek eksik olur.

Fiilden isim yapım eklerinde ekin işlevi sözcüğün gerçek kullanımına göre belirlenmelidir.

10. Diğer Fiilden İsim Yapım Ekleri

Türkçede fiilden isim türeten eklerin sayısı oldukça fazladır. Bunların tamamı günlük kullanımda aynı derecede işlek değildir.

Karşılaşılabilecek başka örneklerden bazıları şunlardır:

öğret- + men → öğretmen

seç- + men → seçmen

seç- + enek → seçenek

tut- + anak → tutanak

çök- + üntü → çöküntü

gez- + inti → gezinti

düşün- + ce → düşünce

bil- + mece → bilmece

aldat- + maca → aldatmaca

Rakip içeriklerin önemli bir kısmı bu noktada çok uzun ek listeleri sunuyor.

Fakat öğrenme açısından bütün az kullanılan ekleri arka arkaya sıralamak yerine, türeme ilişkisi açık örneklerde yöntemi kavramak daha değerlidir.

Çünkü öğrenci:

fiil → yeni isim

ilişkisini kurabildiğinde daha önce ezberlemediği bir sözcüğü de çözümleyebilir.

11. Fiilden İsim Yapım Ekleri Hangi Anlamlarda Sözcükler Türetir?

Fiilden isim yapım eklerinin en önemli özelliklerinden biri, çok farklı anlam alanlarında sözcükler oluşturabilmeleridir.

Örneğin:

sev- → sevgi

duygu adı oluşturmuştur.

sil- → silgi

araç/nesne adı oluşturmuştur.

öğret- → öğretmen

kişi adı oluşturmuştur.

dur- → durak

yer adı oluşturmuştur.

kır- → kırık

durum veya özellik bildiren bir sözcük oluşturmuştur.

ölç- → ölçüm

iş veya sonuçla ilgili bir kavram oluşturmuştur.

Bunu özetlersek:

Bu nedenle “fiilden isim yapım eki, fiilin adını yapar” tanımı tek başına yeterli değildir.

Bazı ekler hareketin adını oluşturabilir; bazıları ise o hareketle ilişkili bambaşka bir kavramın adını türetebilir.

12. -ma / -me, -ış / -iş ve -mak / -mek Yapılarında Neye Dikkat Edilir?

Bu bölüm özellikle önemlidir.

Bazı kaynaklarda -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş ve -mak/-mek yapıları fiilden isim yapım ekleri listelerinde gösterilir.

Ancak okul dil bilgisinde bu biçimler aynı zamanda Fiilimsiler konusu içinde:

isim fiil ekleri

olarak ele alınır.

Örneğin:

Yüzmek insanı rahatlatır.

“yüzmek” sözcüğü hareket adı olarak kullanılmış bir İsim Fiil‘dir.

Benzer şekilde:

Onun konuşması herkesi etkiledi.

“konuşma” fiilden türemiş bir isim-fiil yapısıdır.

Fakat bazı sözcükler zaman içinde kalıplaşarak doğrudan kalıcı isim hâline gelmiştir:

dolma

dondurma

çakmak

ekmek

Örneğin:

Çocuk dondurma yedi.

cümlesindeki “dondurma” artık bir eylemin adı değil, yiyecek adıdır.

Bu nedenle:

Bir sözcüğün yalnızca aldığı eke bakarak fiilimsi mi yoksa kalıcı isim mi olduğuna karar verilmez; cümledeki anlamı ve görevi de değerlendirilir.

Bu ayrım, fiilden isim yapım ekleriyle ilgili sorularda en fazla dikkat gerektiren noktalardan biridir.

13. Fiilden İsim Yapım Eki ile İsimden Fiil Yapım Eki Nasıl Ayırt Edilir?

İsimden fiil ve fiilden isim yapım eklerinin adları birbirine benzediği için sıkça karıştırılır.

Aslında farkı görmek için okun yönüne bakmak yeterlidir.

İsimden fiil

su → sula-

isim → fiil

-la = İsimden Fiil Yapım Ekleri grubunda

Fiilden isim

yaz- → yazı

fiil → isim

-ı = fiilden isim yapım eki

İki yapıyı yan yana gösterelim:

Dolayısıyla ekin adını ezberlemek yerine başlangıç ve sonuç sözcüklerinin türünü kontrol etmek çok daha güvenilir bir yöntemdir.

14. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?

Evet.

Üstelik türeme sırasında sözcüğün türü birden fazla kez değişebilir.

Örneğin:

bilgilendirme

sözcüğünü tek parça hâlinde değerlendirmek yerine türeme zincirini düşünelim:

bil- → bilgi → bilgilendir- → bilgilendirme

Burada fiilden isim, ardından isimden fiil ve yeniden isimleşmeye uzanan bir yapı söz konusudur.

Bu tür uzun sözcükler bize önemli bir kuralı gösterir:

Bir sözcüğün kökü ile son biçimi arasındaki türeme basamaklarını atlamamak gerekir.

Özellikle birden fazla yapım eki bulunan sözcüklerde doğrudan kökü ve son eki eşleştirmeye çalışmak yanlış sınıflandırmaya yol açabilir.

15. Fiilden İsim Yapım Eklerinde Sık Yapılan Hatalar

Sözcük isimse kökünün de isim olduğunu düşünmek

Yanlıştır.

Örneğin:

sevgi

isimdir ancak:

sev- + gi

biçiminde fiilden türemiştir.

Yalnızca son eke bakmak

Özellikle birden fazla yapım eki bulunan sözcüklerde bütün türeme zinciri incelenmelidir.

Aynı ekin her sözcükte aynı anlamı oluşturduğunu düşünmek

Örneğin fiilden isim yapım ekleri kişi, nesne, yer, durum, özellik veya soyut kavram adları oluşturabilir.

Fiilimsi ile kalıcı ismi karıştırmak

Yüzmek yararlıdır.

cümlesindeki “yüzmek” ile:

Çakmak masanın üzerinde.

cümlesindeki “çakmak” aynı şekilde değerlendirilmez.

İkinci örnekte sözcük kalıcı bir nesne adıdır.

Fiilin sonuna gelen her eki yapım eki sanmak

Fiiller zaman, kip ve kişi gibi çekim ekleri de alabilir.

Örneğin:

yazdı

sözcüğünde yeni bir isim türememiştir.

Buna karşılık:

yaz- + ı → yazı

örneğinde yeni bir sözcük oluşmuştur.

16. Sözcük Çözümleme Uygulaması

Şimdi konuyu gerçek sözcükler üzerinde uygulayalım.

Sevgiler

sev- + gi + ler

sev- → fiil kökü

-gi → fiilden isim yapım eki

-ler → çekim eki

Türeme:

sev- → sevgi → sevgiler

Ölçümler

ölç- + üm + ler

ölç- → fiil kökü

-üm → fiilden isim yapım eki

-ler → çekim eki

Türeme:

ölç- → ölçüm → ölçümler

Yazılarımız

yaz- + ı + lar + ımız

yaz- → fiil kökü

-ı → fiilden isim yapım eki

-lar → çekim eki

-ımız → çekim eki

Türeme:

yaz- → yazı → yazılar → yazılarımız

Dalgınlık

Bu örnek biraz daha dikkat gerektirir:

dal- → dalgın → dalgınlık

dal- + gın + lık

-gın → fiilden isim yapım eki

-lık → isimden isim yapım eki

Sözcükte iki farklı yapım eki grubu art arda kullanılmıştır.

Seçenekler

seç- → seçenek → seçenekler

seç- + enek + ler

-enek → fiilden isim yapım eki

-ler → çekim eki

Bu örneklerin tamamında uygulanabilecek ortak yöntem şudur:

Kökü belirle → türeme zincirini kur → her aşamada sözcük türünü kontrol et → yapım ve çekim eklerini ayır.

17. TYT Türkçe’de Fiilden İsim Yapım Ekleri

MEB’in TYT konu özetlerinde fiilden isim yapım ekleri, yapım eklerinin dört temel grubundan biri olarak gösterilmektedir.

Sınavda ise öğrencinin karşısına yalnızca “Fiilden isim yapım eki hangisidir?” biçiminde doğrudan bir soru çıkması gerekmez.

Konu şu beceriler üzerinden ölçülebilir:

• sözcüğün kökünü belirleme,
• isim ve fiil kökünü ayırma,
• yapım ekinin türünü bulma,
• yapım ve çekim eklerini ayırt etme,
• birden fazla yapım eki bulunan sözcüğü çözümleme,
• fiilimsi ile kalıcı ismi ayırma.

Örneğin:

“Yazarın düşünceleri okuyucuda derin bir iz bıraktı.”

cümlesindeki:

düşünce

sözcüğünü ele alalım.

Türeme ilişkisi:

düşün- → düşünce

Başlangıçta fiil vardır; ortaya çıkan sözcük ise bir kavramın adıdır.

Dolayısıyla fiilden isim türetme gerçekleşmiştir.

Sınavda ekin biçimini hatırlayamasanız bile fiil → isim yönünü fark etmek doğru çözüme ulaşmanızı kolaylaştırır.

18. Mini Test

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde fiilden isim yapım eki vardır?

A) Tuzlu
B) Sevgi
C) Evsiz
D) Kitapçı
E) Gözlük

Cevap: B

Açıklama: sev- + gi → sevgi yapısında fiil kökünden isim türetilmiştir.

2. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi -ım/-im/-um/-üm fiilden isim yapım ekiyle türetilmiştir?

A) Ölçüm
B) Evim
C) Kalemim
D) Kitabım
E) Masam

Cevap: A

Açıklama: ölç- + üm → ölçüm yapısında -üm, fiil kökünden yeni bir isim türetmiştir. Diğer seçeneklerde benzer görünen ekler iyelik görevi taşır.

3. Aşağıdakilerden hangisinde fiilden isim yapım ekiyle türetilmiş bir sözcük vardır?

A) susuz
B) balıkçı
C) durak
D) tuzlu
E) kitaplık

Cevap: C

Açıklama: dur- + ak → durak yapısında “dur-” fiilinden “durak” ismi türetilmiştir.

4. “Dalgınlık” sözcüğünde yapım eklerinin sırası hangisidir?

A) İsimden isim → isimden fiil
B) Fiilden isim → isimden isim
C) Fiilden fiil → fiilden isim
D) İsimden fiil → fiilden isim
E) Yalnızca bir yapım eki vardır.

Cevap: B

Açıklama: Sözcük dal- → dalgın → dalgınlık biçiminde türemiştir. -gın fiilden isim, -lık ise isimden isim yapım ekidir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde -mak/-mek alan sözcük kalıcı bir isim olarak kullanılmıştır?

A) Yüzmek bütün vücudu çalıştırır.
B) Erken kalkmak ona zor geliyor.
C) Kitap okumak insanı geliştirir.
D) Çakmak masanın üzerinde kaldı.
E) Düzenli yürümek sağlığa yararlıdır.

Cevap: D

Açıklama: “Çakmak” bu cümlede bir eylemin adı değil, ateş yakmaya yarayan nesnenin adıdır. Bu nedenle kalıcı isim olarak kullanılmıştır.

19. Sık Sorulan Sorular

Sonuç

Fiilden isim yapım eklerini öğrenmenin en güvenilir yolu, uzun bir ek listesini ezberlemek değil türemenin yönünü takip etmektir.

Örneğin:

sev- → sevgi

yaz- → yazı

ölç- → ölçüm

dur- → durak

öğret- → öğretmen

örneklerinde farklı ekler kullanılmasına rağmen ortak özellik aynıdır:

fiil → isim / isim soylu sözcük

Daha uzun sözcüklerde ise çözümlemeyi basamaklara ayırmak gerekir:

dal- → dalgın → dalgınlık

Böylece -gın ekinin fiilden isim, -lık ekinin ise isimden isim yapım eki olduğunu kolayca görebiliriz.

Bir sözcükte fiilden isim yapım eki ararken bu nedenle üç temel soruya dönün:

Başlangıçtaki kök veya gövde fiil mi?

Ek yeni bir sözcük türetmiş mi?

Ortaya çıkan sözcük isim veya isim soylu mu?

Bu üç koşul birlikte sağlanıyorsa fiilden isim yapım eki vardır.

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri: Yapım Ekleri