İsimden Fiil Yapım Ekleri: Ekler, Örnekler ve Nasıl Bulunur?

“Su”, “temiz” ve “güzel” sözcüklerinin ortak bir özelliği vardır: Tek başlarına bir eylem bildirmezler. Ancak uygun bir yapım eki aldıklarında durum değişir:

su + la- → sula-
temiz + le- → temizle-
güzel + leş- → güzelleş-

Artık elimizde bir varlığı ya da niteliği karşılayan sözcükler değil; eylem bildiren fiiller vardır. “Su” ile “sulamak”, “temiz” ile “temizlemek” arasında anlam ilişkisi sürse de ek, sözcüğün hem anlamında hem de türünde değişiklik meydana getirmiştir.

İsim kök veya gövdelerinden bu şekilde yeni fiiller türeten eklere isimden fiil yapım ekleri denir.

Bu konuyu öğrenirken -la/-le, -laş/-leş, -lan/-len gibi ekleri ezberlemek tek başına yeterli değildir. Çünkü sınavda asıl mesele, gördüğümüz ekin adını söylemekten çok fiilin hangi sözcükten ve hangi aşamalardan geçerek türediğini görebilmektir.

Bu yazıda isimden fiil yapım eklerini; en sık kullanılan ekler, eklerin sözcüğe kazandırdığı anlamlar, ses değişmeleri ve adım adım sözcük çözümlemeleri üzerinden inceleyeceğiz.

İçindekiler

1. İsimden Fiil Yapım Eki Nedir?
2. İsimden Fiil Yapım Ekleri Nasıl Bulunur?
3. İsimden Fiil Yapım Ekleri Nelerdir?
4. -la / -le Eki
5. -laş / -leş Eki
6. -lan / -len Eki
7. -al / -el ve -l Ekleri
8. -a / -e ve -ar / -er Ekleri
9. -sa / -se ve -msa / -mse Ekleri
10. Diğer İsimden Fiil Yapım Ekleri
11. İsimden Fiil Yapım Ekleri Fiile Hangi Anlamları Katar?
12. İsimden Fiil Yapım Eklerinde Ses Değişmeleri
13. İsimden Fiil Yapım Eki ile Diğer Yapım Ekleri Nasıl Ayırt Edilir?
14. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?
15. İsimden Fiil Yapım Eklerinde Sık Yapılan Hatalar
16. Sözcük Çözümleme Uygulaması
17. TYT Türkçe’de İsimden Fiil Yapım Ekleri
18. Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular

1. İsimden Fiil Yapım Eki Nedir?

İsim veya isim soylu kök ve gövdelere gelerek bunlardan yeni fiiller türeten yapım eklerine isimden fiil yapım ekleri denir.

Örneğin:

su + la- → sula-

“Su” bir isimdir. -la yapım eki eklendiğinde ise “su vermek” anlamındaki “sulamak” fiilinin gövdesi ortaya çıkar.

Başka örneklere bakalım:

taş + la- → taşla-

dar + al- → daral-

güzel + leş- → güzelleş-

ev + len- → evlen-

önem + se- → önemse-

Bu örneklerin ortak özelliği:

isim / isim soylu sözcük → fiil

dönüşümünün gerçekleşmesidir.

MEB materyallerinde de isimden fiil yapım ekleri, isim kök veya gövdelerine gelerek bunlardan fiil meydana getiren ekler olarak tanımlanmaktadır.

İsimden fiil yapım ekleri, Yapım Ekleri başlığı altında incelenen dört temel yapım eki grubundan biridir.

2. İsimden Fiil Yapım Ekleri Nasıl Bulunur?

İsimden fiil yapım ekini bulurken yalnızca “Bu ek -la mı, -leş mi?” diye bakmak yeterli değildir.

Asıl kontrol edilmesi gereken türeme yönüdür.

Bunun için üç soruyu kullanabiliriz:

1. Sözcüğün kökü veya ekin geldiği gövde isim ya da isim soylu mu?

2. Ek geldikten sonra yeni bir sözcük oluşmuş mu?

3. Ortaya çıkan yeni sözcük fiil mi?

Örneğin:

temizledi

sözcüğünü inceleyelim.

Önce fiilin gövdesine ulaşalım:

temiz → temizle-

“Temiz” isim soylu bir sözcüktür.

-le eki geldikten sonra:

temizle-

fiili oluşmuştur.

Dolayısıyla:

-le → isimden fiil yapım eki

Fakat sözcük burada bitmez:

temiz + le + di

-di, “temizlemek” fiilini yeni bir sözcüğe dönüştürmez; fiile geçmiş zaman özelliği kazandıran bir [çekim ekidir].

Bu nedenle -di yapım eki değildir.

Bir sözcükte isimden fiil yapım eki ararken şu kısa yolu kullanabiliriz:

Kökü veya gövdeyi belirle → başlangıçtaki sözcüğün türünü bul → eki ayır → oluşan yeni sözcüğün fiil olup olmadığını kontrol et.

3. İsimden Fiil Yapım Ekleri Nelerdir?

Türkçede isimlerden fiil türeten farklı yapım ekleri vardır. Bunların bazıları oldukça işlek, bazıları ise belirli sözcüklerde karşımıza çıkar.

MEB materyallerinde kan → kana-, öz → özümse-, dar → daral- gibi örnekler isimden fiil türetme kapsamında gösterilmektedir.

Sık karşılaşılan bazı isimden fiil yapım ekleri ve örnekleri şöyledir:

Bu tablo başlangıç için yararlıdır; ancak bütün isimden fiil yapım eklerini yalnızca bir liste hâlinde ezberlemek yerine, bunların gerçek sözcüklerde nasıl çalıştığını görmek daha önemlidir.

4. -la / -le Eki

Türkçede isimlerden fiil türetmenin en belirgin yollarından biri -la/-le ekidir.

Örneğin:

su + la- → sula-

taş + la- → taşla-

göz + le- → gözle-

süs + le- → süsle-

özet + le- → özetle-

Her örnekte başlangıçta bir isim veya isim soylu sözcük vardır. Ek geldikten sonra ise bir eylem ortaya çıkar.

Örneğin:

göz → gözle-

“Göz” bir organ adıdır.

“Gözlemek” ise bakmak, izlemek anlamında kullanılan bir fiildir.

Dolayısıyla -le yalnızca sözcüğün sonuna eklenmiş bir ses grubu değildir; isimden yeni bir fiil türetmiştir.

Bu ek farklı sözcüklerde farklı anlam ilişkileri oluşturabilir:

sula- → su vermek

taşla- → taş kullanarak bir eylem gerçekleştirmek

gözle- → göz aracılığıyla izlemek

süsle- → süs eklemek

Bu nedenle -la/-le için tek bir Türkçe karşılık ezberlemek yerine, kökle türemiş fiil arasındaki anlam ilişkisini görmek gerekir.

5. -laş / -leş Eki

-laş/-leş eki çoğu kullanımda bir duruma geçme, bir niteliği kazanma veya karşılıklı bir ilişki oluşturma anlamı taşıyan fiiller türetir.

Örneğin:

güzel + leş- → güzelleş-

taş + laş- → taşlaş-

çocuk + laş- → çocuklaş-

dert + leş- → dertleş-

“Güzel” bir nitelik bildirirken:

güzelleşmek

o niteliği kazanma veya o niteliğin artması yönünde bir değişimi anlatır.

Benzer şekilde:

taş → taşlaş-

bir şeyin taş niteliği kazanması veya taşa benzer duruma gelmesini ifade edebilir.

Fakat bütün -laş/-leş örnekleri yalnızca “bir hâle gelmek” biçiminde açıklanamaz.

Örneğin:

dertleşmek

iki veya daha fazla kişinin dertlerini birbirine anlatmasını ifade eder.

Dolayısıyla yine ekin gerçek sözcükte oluşturduğu anlam dikkate alınmalıdır.

6. -lan / -len Eki

İsimlerden fiil türeten işlek yapılardan biri de -lan/-len ekidir.

Örneğin:

ev + len- → evlen-

yaş + lan- → yaşlan-

ses + len- → seslen-

güneş + len- → güneşlen-

Bu fiillerde kök ile ortaya çıkan eylem arasında anlam ilişkisi korunur:

yaş → yaşlan-

güneş → güneşlen-

ses → seslen-

Ancak ekin her sözcükte tam olarak aynı anlamı oluşturduğunu söylemek mümkün değildir.

“Yaşlanmak” bir duruma geçişi, “güneşlenmek” güneşten yararlanmayı, “seslenmek” ise birine sesle hitap etmeyi ifade eder.

Bu nedenle isimden fiil yapım eklerinde yalnızca biçim değil, işlev önemlidir.

7. -al / -el ve -l Ekleri

Bazı isim veya isim soylu sözcüklerden -al/-el ve -l ekleriyle fiiller türetilir.

Örneğin:

dar + al- → daral-

az + al- → azal-

çok + al- → çoğal-

düz + el- → düzel-

Bu sözcüklerde çoğunlukla bir niteliğin değişmesi veya yeni bir duruma geçiş söz konusudur.

Örneğin:

dar → daral-

Bir şeyin daha dar hâle gelmesini ifade eder.

az → azal-

Bir miktarın daha az duruma gelmesini anlatır.

-l ile türeyen yapılara ise:

doğru + l- → doğrul-

örneği verilebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, türemiş sözcüğün yüzeydeki biçimine bakarak kökü yanlış belirlememektir.

8. -a / -e ve -ar / -er Ekleri

Bazı isimlerden -a/-e ekiyle de fiil türetilebilir.

Örneğin:

kan + a- → kana-

boş + a- → boşa-

Bu ek, -la/-le kadar çok sayıda yeni sözcükte kullanılabilen işlek bir ek değildir; daha sınırlı örneklerde görülür.

Benzer şekilde -ar/-er ekiyle türemiş fiiller de vardır:

mor + ar- → morar-

Bu tür örneklerde ses değişmeleri çözümlemeyi biraz zorlaştırabilir.

Örneğin yüzeyde yalnızca “morar-” biçimini gördüğümüzde kökü ve eki ayrı ayrı düşünmek gerekir:

mor + ar- → morar-

Dolayısıyla isimden fiil yapım eklerini bulurken sözcüğün bugünkü görünüşünün yanında türeme ilişkisini de dikkate almak gerekir.

9. -sa / -se ve -msa / -mse Ekleri

-sa/-se bazı isim veya isim soylu sözcüklerden fiil türetebilir:

önem + se- → önemse-

garip + se- → garipse-

Burada özellikle önemli bir ayrım vardır.

-sa/-se biçimini gördüğümüz her yerde isimden fiil yapım eki bulunduğunu söyleyemeyiz. Çünkü aynı ses dizisi farklı dil bilgisel görevlerde de karşımıza çıkabilir.

Örneğin:

Önemsemedi.

sözcüğündeki yapı:

önem → önemse-

şeklinde bir türetmedir.

Buna karşılık bir fiilde koşul anlamı sağlayan -sa/-se farklı bir görev üstlenir.

Bu nedenle ekin biçimine değil, sözcükteki görevine bakmak gerekir.

Benzer biçimde:

öz + ümse- → özümse-

az + ımsa- → azımsa-

gibi örneklerde -msa/-mse ailesinin farklı görünümleriyle karşılaşabiliriz.

10. Diğer İsimden Fiil Yapım Ekleri

İsimden fiil türetme yukarıdaki eklerle sınırlı değildir.

Daha sınırlı sözcük gruplarında görülen başka yapılar da vardır.

Örneğin:

horul + da- → horulda-

fış + kır- → fışkır-

gibi türetmeler dil bilgisi kaynaklarında isimden fiil yapım ekleri arasında gösterilebilmektedir. Rakip içeriklerde de -da/-de, -kır, -ık/-ik gibi daha sınırlı örnekler uzun listeler hâlinde verilmektedir.

Ancak burada önemli bir yöntem farkı uygulayalım:

Bir eki listede görmek, karşılaştığımız her benzer ses dizisini aynı ek olarak çözümlememiz gerektiği anlamına gelmez.

Özellikle kökü günümüz Türkçesinde kolayca fark edilmeyen sözcüklerde, yalnızca görünüşe dayanarak ek ayırmak hatalı sonuçlara götürebilir.

Bu nedenle okul ve TYT düzeyinde önce sula-, güzelleş-, yaşlan-, daral-, önemse- gibi türeme ilişkisi açık örnekleri sağlam biçimde öğrenmek daha yararlıdır.

11. İsimden Fiil Yapım Ekleri Fiile Hangi Anlamları Katar?

İsimden fiil yapım eklerinin önemli özelliklerinden biri, isimlerin ifade ettiği varlık, özellik veya kavramları eyleme dönüştürmeleridir.

Fakat bütün ekler aynı anlam ilişkisini kurmaz.

Karşılaştıralım:

su → sula-

Bir şeyi suyla buluşturma eylemi ortaya çıkar.

güzel → güzelleş-

Bir niteliği kazanma veya o nitelikte artış meydana gelmesi anlatılır.

yaş → yaşlan-

Bir duruma geçiş söz konusudur.

önem → önemse-

Bir şeyi önemli görme, ona değer verme anlamı oluşur.

Bu nedenle isimden fiil yapım eklerini yalnızca:

“İsmin sonuna gelir, fiil yapar.”

şeklinde öğrenmek konunun yarısını anlamaktır.

Daha doğru soru şudur:

Bu isim, aldığı ekle nasıl bir eyleme dönüşmüş?

Bu soru özellikle birbirine benzeyen yapıları ayırt etmeyi kolaylaştırır.

12. İsimden Fiil Yapım Eklerinde Ses Değişmeleri

Bir yapım eki sözcüğe eklendiğinde ses uyumları veya başka [ses olayları] nedeniyle sözcüğün görünüşü değişebilir.

MEB, Türkçede eklerin [büyük ünlü uyumuna] bağlı olarak farklı biçimler alabildiğini belirtmektedir.

Örneğin:

-la / -le

aynı ekin iki biçimidir:

su + la- → sula-

göz + le- → gözle-

Benzer biçimde:

-laş / -leş

taş + laş- → taşlaş-

güzel + leş- → güzelleş-

Ancak bazı sözcüklerde kökün görünüşünde de değişiklik olabilir:

çok + al- → çoğal-

Burada sözcüğü yalnızca yüzeyde görünen “çoğal-” biçimine göre parçalamaya çalışmak kökü belirlemeyi zorlaştırabilir.

Bu nedenle ses değişmesine uğramış sözcüklerde önce türemiş fiille anlam ilişkisi bulunan kökü düşünmek gerekir.

13. İsimden Fiil Yapım Eki ile Diğer Yapım Ekleri Nasıl Ayırt Edilir?

Bir yapım ekinin hangi gruba girdiğini belirlemek için yalnızca ekin kendisini bilmek yetmez.

Başlangıç ve sonuç sözcüklerinin türlerine bakmak gerekir.

Örneğin:

göz + lük → gözlük

isim → isim

Bu nedenle -lük:

İsimden İsim Yapım Ekleri grubundadır.

Şimdi:

göz + le- → gözle-

isim → fiil

Bu nedenle -le:

isimden fiil yapım ekidir.

Başka bir örnek:

bil- + gi → bilgi

fiil → isim

Bu kez farklı bir yapım eki grubu söz konusudur.

Kısaca:

İsimden fiil yapım ekini diğerlerinden ayıran belirleyici yön:

Başlangıçta isim veya isim soylu bir sözcük bulunması, sonuçta ise yeni bir fiilin ortaya çıkmasıdır.

14. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?

Evet. Üstelik aynı sözcükteki yapım eklerinin hepsi aynı gruptan olmak zorunda değildir.

Örneğin:

güçsüzleşti

sözcüğünü tek parça hâlinde değerlendirmeyelim.

Önce:

güç → güçsüz

Burada -süz, isimden isim yapım ekidir.

Ardından:

güçsüz → güçsüzleş-

-leş, isim soylu bir gövdeden fiil türetmiştir.

Dolayısıyla isimden fiil yapım ekidir.

Son olarak:

güçsüzleş + ti → güçsüzleşti

-ti ise geçmiş zaman bildiren çekim ekidir.

Tam çözüm:

güç + süz + leş + ti

-süz → isimden isim yapım eki
-leş → isimden fiil yapım eki
-ti → çekim eki

Bu örnek, sözcüğü neden türeme basamaklarıyla çözmemiz gerektiğini açıkça gösterir.

15. İsimden Fiil Yapım Eklerinde Sık Yapılan Hatalar

İsimden fiil yapım eklerinde hata çoğu zaman ek listesini bilmemekten değil, sözcüğün yapısını yanlış okumaktan kaynaklanır.

Fiil gördüğümüzde kökün de fiil olduğunu düşünmek

Yanlıştır.

su → sula-

örneğinde ortaya çıkan sözcük fiildir ancak kök isimdir.

-la/-le gördüğümüz her sözcüğü aynı şekilde çözümlemek

Bir ekin biçimini tanımak başlangıçtır; tek başına çözüm değildir. Kök ile türemiş sözcük arasında gerçek bir anlam ve yapı ilişkisi kurulmalıdır.

-sa/-se biçimindeki bütün ekleri aynı sanmak

-sa/-se farklı görevlerde kullanılabilir. Bu nedenle ekin sözcükteki işlevi kontrol edilmelidir.

Yapım ekinden sonra gelen çekim eklerini de türetmenin parçası saymak

Örneğin:

temizlediler

temiz + le + di + ler

Burada -le yapım ekidir. Sonraki ekler ise fiilin çekiminde görev alır.

Sözcüğün yalnızca son ekine bakmak

Örneğin:

güçsüzleşti

sözcüğünde yalnızca -tiyi görmek, sözcüğün önceki iki türeme aşamasını kaçırmamıza neden olur.

16. Sözcük Çözümleme Uygulaması

Şimdi farklı güçlük düzeylerindeki sözcükleri inceleyelim.

Suladı

su + la + dı

su → isim kökü
-la → isimden fiil yapım eki
-dı → çekim eki

Türeme:

su → sula-

Güzelleşti

güzel + leş + ti

güzel → isim soylu kök
-leş → isimden fiil yapım eki
-ti → çekim eki

Türeme:

güzel → güzelleş-

Önemsemedi

Önce türeme gövdesini bulalım:

önem → önemse-

-se → isimden fiil yapım eki

Sözcüğün devamındaki ekler ise fiilin olumsuzluk ve çekim yapısıyla ilgilidir.

Yaşlanmış

yaş + lan + mış

yaş → isim kökü
-lan → isimden fiil yapım eki
-mış → çekim eki

Türeme:

yaş → yaşlan-

Güçsüzleşti

Bu örnek daha dikkat gerektirir:

güç → güçsüz → güçsüzleş- → güçsüzleşti

güç + süz + leş + ti

-süz → isimden isim yapım eki
-leş → isimden fiil yapım eki
-ti → çekim eki

Burada isimden fiil yapım eki doğrudan köke değil, daha önce yapım eki almış bir gövdeye gelmiştir.

Bu nedenle uzun sözcüklerde en güvenli yöntem:

Kökü bulmak değil, türeme zincirinin tamamını kurmaktır.

17. TYT Türkçe’de İsimden Fiil Yapım Ekleri

Sınav düzeyinde bu konu yalnızca eklerin listesini bilmeye dayanmaz.

Öğrenciden bir sözcüğün:

• kökünü belirlemesi,
• yapım ve çekim eklerini ayırması,
• yapım ekinin hangi gruba girdiğini bulması,
• türeme basamaklarını izlemesi

istenebilir.

Örneğin:

“Bahçedeki çiçekler birkaç günde güzelleşti.”

“güzelleşti” sözcüğünü inceleyelim:

güzel + leş + ti

“güzel” → isim soylu sözcük

-leş → yeni bir fiil oluşturur.

güzel → güzelleş-

Dolayısıyla -leş isimden fiil yapım ekidir.

-ti ise geçmiş zaman bildiren çekim ekidir.

Bu tür sorularda “-leş isimden fiil yapım ekidir.” bilgisini ezberlemek yararlı olsa da daha güvenli yöntem şudur:

güzel → güzelleş-

isim soylu sözcük → fiil

Türeme yönünü gördüğümüzde ekin türünü de belirleyebiliriz.

18. Mini Test

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde isimden fiil yapım eki vardır?

A) Evler
B) Suladı
C) Kitabım
D) Bahçede
E) Kalemler

Cevap: B

Açıklama: su + la- → sula- türetmesinde isim olan “su”dan fiil oluşturulmuştur. -la isimden fiil yapım ekidir.

2. Aşağıdakilerden hangisinde -laş/-leş eki bir isim veya isim soylu sözcükten fiil türetmiştir?

A) Güzelleşti
B) Kitaplık
C) Evsiz
D) Balıkçı
E) Gözlük

Cevap: A

Açıklama: güzel + leş- → güzelleş- yapısında isim soylu “güzel” sözcüğünden fiil türetilmiştir.

3. “Güçsüzleşti” sözcüğünde isimden fiil yapım eki hangisidir?

A) -süz
B) -leş
C) -ti
D) -süzleş
E) Sözcükte yapım eki yoktur.

Cevap: B

Açıklama: Sözcük güç → güçsüz → güçsüzleş- biçiminde türemiştir. -süz isimden isim, -leş ise isimden fiil yapım ekidir.

4. Aşağıdaki türetmelerden hangisi isimden fiile doğrudur?

A) göz → gözlük
B) yol → yolcu
C) bil- → bilgi
D) taş → taşla-
E) yaz- → yazı

Cevap: D

Açıklama: “Taş” isimdir; taş + la- → taşla- yapısında yeni bir fiil türetilmiştir.

5. “Temizlediler” sözcüğündeki yapım eki hangisidir?

A) -di
B) -ler
C) -le
D) -diler
E) Yapım eki yoktur.

Cevap: C

Açıklama: temiz → temizle- aşamasındaki -le, isim soylu bir sözcükten fiil türetmiştir. Sözcüğün sonraki ekleri fiilin çekimiyle ilgilidir.

19. Sık Sorulan Sorular

İsimden fiil yapım eki nedir?

İsim veya isim soylu kök ve gövdelere gelerek bunlardan yeni fiiller türeten yapım ekidir. Örneğin su + la- → sula- yapısındaki -la isimden fiil yapım ekidir.

En sık kullanılan isimden fiil yapım ekleri nelerdir?

-la/-le, -laş/-leş, -lan/-len, -al/-el, -a/-e, -ar/-er, -sa/-se ve -msa/-mse isimlerden fiil türeten ekler arasında yer alır. Bazı ekler oldukça işlekken bazıları sınırlı sayıdaki sözcükte görülür.

İsimden fiil yapım eki sözcüğün türünü değiştirir mi?

Evet. Bu yapım eki grubunda başlangıçtaki isim veya isim soylu sözcükten fiil türetilir. Örneğin “dar” sözcüğünden -al ekiyle “daral-” fiili oluşturulur.

-la / -le her zaman isimden fiil yapım eki midir?

Bir sözcükte gördüğümüz ses dizisini yalnızca biçimine bakarak sınıflandırmamak gerekir. Önce kök veya gövde belirlenmeli, ardından ekin gerçekten yeni bir fiil türetip türetmediği incelenmelidir.

İsimden fiil yapım eki köke mi gelir?

Köke gelebileceği gibi daha önce yapım eki almış bir gövdeye de gelebilir. Örneğin güç + süz + leş- yapısında -leş, “güçsüz” gövdesine gelerek “güçsüzleş-” fiilini türetir.

Sonuç

İsimden fiil yapım eklerini öğrenirken uzun bir ek listesini ezberlemek yerine türemenin yönünü görmek daha güvenilir bir yöntemdir.

Örneğin:

su → sula-

güzel → güzelleş-

yaş → yaşlan-

önem → önemse-

örneklerinin tamamında başlangıçta isim veya isim soylu bir sözcük, sonuçta ise fiil vardır.

Daha karmaşık bir sözcükte ise basamak basamak ilerlemek gerekir:

güç → güçsüz → güçsüzleş- → güçsüzleşti

Bu çözümleme bize yalnızca -leş ekini değil, sözcüğün bütün yapısını gösterir.

Kısacası bir isimden fiil yapım ekini bulmak için üç noktayı birlikte kontrol edin:

Başlangıçtaki sözcük isim veya isim soylu mu?

Ek yeni bir sözcük türetmiş mi?

Ortaya çıkan sözcük fiil mi?

Üç sorunun cevabı da evetse isimden fiil yapım ekiyle karşı karşıyayız.

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe / Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri