Bir cümlede eylemin ne zaman, nasıl, neden ya da ne kadar gerçekleştiğini öğrenmek istediğimizde çoğu zaman zarf tümlecine ulaşırız. Fakat bu ögeyi bulmak, birkaç soruyu ezberleyip cümleye sırayla yöneltmekten ibaret değildir. Şu üç cümle arasındaki fark bunu açıkça gösterir: Çocuk dışarı çıktı.Çocuk dışarıya çıktı.Çocuk dışarıyı kontrol etti. Üçünde de benzer bir sözcük kullanılmasına rağmen “dışarı” … Devamını oku
Aynı sözcük, üç farklı cümlede üç farklı öge olabilir: Çocuk dışarı çıktı.Çocuk dışarıya çıktı.Çocuk dışarıyı kontrol etti. İlk cümlede “dışarı” zarf tümleci, ikinci cümlede “dışarıya” dolaylı tümleç, üçüncü cümlede “dışarıyı” ise nesne görevindedir. Demek ki bir sözcüğün yer bildirmesi, onu tek başına yer tamlayıcısı yapmaz. Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), yüklemin anlamını yönelme, bulunma veya ayrılma … Devamını oku
Telefon çaldı. Bu cümlede “telefon” sözcüğüne “ne?” sorusuyla ulaşabiliriz. Buna rağmen telefon nesne değil, öznedir. Şimdi cümleyi değiştirelim: Çocuk telefon aldı. Bu kez “telefon”, alma işinin yöneldiği ögedir ve belirtisiz nesne görevindedir. Aynı sözcük, benzer bir soruyla bulunmasına rağmen iki cümlede farklı görevler üstleniyor. Bu yüzden nesneyi bulmak için yalnızca “ne?” sorusunu ezberlemek yeterli değildir. … Devamını oku
“Çocuklar bahçede oynuyor.” cümlesinde yüklemi bulmak kolaydır: oynuyor. Peki “En sevdiğim mevsim ilkbahardır.” cümlesinde yüklem hangisidir? Burada hareket bildiren bir fiil yoktur ama cümle yine de tamamlanmış bir yargı taşır. Yüklem ilkbahardır sözüdür. Bir de “Bu davranışı beni hayal kırıklığına uğrattı.” cümlesini düşünelim. Burada yalnızca son sözcüğe bakmak yeterli olmaz; hayal kırıklığına uğrattı anlamca bütünlük … Devamını oku
Mert dosyayı imzaladı. Bu cümlede imzalama işini yapan Mert’tir. Peki “Dosya imzalandı.” dediğimizde özne hangisidir? Dosya herhangi bir işi yapmadığı hâlde neden özne kabul edilir? Bir de “Dosya Mert tarafından imzalandı.” dersek Mert’in görevi ne olur? Özne konusunda en çok karışıklık bu noktada başlar. Çünkü özneyi bulmak, yükleme yalnızca “kim?” veya “ne?” sorusunu sormaktan ibaret … Devamını oku
“Dün akşam kardeşim odasında yeni kitabını sessizce okuyordu.” Bu cümlede her söz aynı görevi üstlenmez. Okuyordu yargıyı bildirir, kardeşim okuyan kişiyi gösterir, yeni kitabını yapılan işten etkilenir, odasında yer bildirir; dün akşam ve sessizce ise okumayı zaman ve durum bakımından tamamlar. Cümledeki sözcük veya sözcük gruplarının yüklemle kurdukları ilişkiye göre üstlendikleri bu görevlere cümlenin ögeleri … Devamını oku
masa + a Bu iki parçayı birleştirdiğimizde arada bir y sesi ortaya çıkar: masa + y + a → masaya Peki bu y nereden geldi? Masa sözcüğünde yok, yönelme eki -anın da bir parçası değil. Sözcük ile ekin birleşmesi sırasında ikisinin arasına girmiş durumda. Benzer yapılar ş, s ve n sesleriyle de karşımıza çıkar. Okul … Devamını oku
Hak sözcüğüne “-ı” eki getirildiğinde hakı değil, hakkı deriz. Buna karşılık kitap aynı eki aldığında kitappı olmaz; kitabı biçimine dönüşür: hak + ı → hakkıkitap + ı → kitabı İki sözcük de ünlüyle başlayan bir ek almıştır ancak gerçekleşen ses olayı aynı değildir. Hakkı sözcüğünde son ünsüz ikizleşirken kitabı sözcüğünde mevcut ünsüz başka bir ünsüze … Devamını oku
“Küçük” sözcüğünden küçücük, “ufak” sözcüğünden ufacık türetilirken sözcüklerin sonunda bulunan k sesi ortadan kalkar: küçük + cük → küçücükufak + cık → ufacık Ancak aynı durum her sözcükte gerçekleşmez. Örneğin “kulak” sözcüğüne küçültme eki geldiğinde kulakçık biçimi ortaya çıkar ve sözcüğün sonundaki k korunur. kulak + cık → kulakçık Üstelik ünsüz düşmesi yalnızca küçültme eki … Devamını oku
“Kitap” sözcüğüne -ı eki geldiğinde kitapı değil, kitabı deriz. “Ağaç” sözcüğü de ağaçı değil, ağacı olur. Buna karşılık “bulut” aynı türden bir ek aldığında buludu değil, bulutu biçiminde kullanılır. kitap + ı → kitabıağaç + ı → ağacıbulut + u → bulutu İlk iki örnekte sözcüğün sonundaki sert ünsüz değişirken üçüncü örnekte t korunmuştur. Bu … Devamını oku