Öğretmen, “Yarın herkes kitabını yanında getirsin.” dedi.
Bu cümlede öğretmenin sözü neden tırnak içinde? Peki alıntının sonundaki nokta veya soru işareti nereye konur? Bir eser adı tırnak içine alındığında aldığı ek nasıl yazılır?
Noktalama İşaretleri arasında yer alan tırnak işareti (“ ”), yalnızca konuşmaları göstermek için kullanılmaz. Başkasından olduğu gibi aktarılan sözleri, özellikle belirtilmek istenen ifadeleri, eser ve yazı adlarını ya da bölüm başlıklarını göstermek gibi farklı görevleri vardır. Doğru kullanım için tırnağın içine alınan bölümün cümlede neyi temsil ettiğine bakmak gerekir.
İçindekiler
- Tırnak İşareti Nedir?
- Tırnak İşareti Nerelerde Kullanılır?
2.1. Başkasından veya Bir Yazıdan Olduğu Gibi Aktarılan Sözlerde
2.2. Özel Olarak Vurgulanmak İstenen Sözlerde
2.3. Eser ve Yazı Adları ile Bölüm Başlıklarında
2.4. Bilimsel Çalışmalarda Makale Adlarında - Tırnak İçinde Noktalama İşaretleri Nasıl Kullanılır?
- Tırnak İşaretinden Sonra Gelen Ekler Nasıl Yazılır?
- Konuşmalarda Tırnak İşareti mi Uzun Çizgi mi Kullanılır?
- Tek Tırnak ile Çift Tırnak Arasındaki Fark Nedir?
- Tırnak İşareti Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
- Tırnak İşareti Örnekleri ve Örnek Cümleler
1. Tırnak İşareti Nedir?
Tırnak işareti (“ ”), bir sözün veya ifadenin metnin diğer bölümünden ayrılarak gösterilmesini sağlayan noktalama işaretlerinden biridir. Açılış ve kapanış tırnağı birlikte kullanılır; belirtilmek istenen bölüm bu iki işaretin arasında yer alır.
Örneğin:
Babam, “Akşam seni istasyondan alırım.” dedi.
Burada “Akşam seni istasyondan alırım.” sözü babaya aittir ve olduğu gibi aktarılmıştır. Babam ve dedi sözleri ise aktaran kişinin kurduğu cümlenin parçalarıdır.
Tırnağın görevini anlamak açısından bu ayrım önemlidir. Bir kişinin söylediğini kendi cümlemizle aktarmak ile onun sözlerini değiştirmeden vermek aynı kullanım değildir.
2. Tırnak İşareti Nerelerde Kullanılır?
Tırnak işaretinin kullanıldığı yerler doğrudan aktarılan sözlerle sınırlı değildir. Özel olarak belirtilmek istenen ifadelerde, eser ve yazı adlarında, bölüm başlıklarında ve bilimsel çalışmalarda verilen makale adlarında da kullanılır.
2.1. Başkasından veya Bir Yazıdan Olduğu Gibi Aktarılan Sözlerde
Başka bir kişiden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır.
Örnek:
Müdür, “Toplantı saat ikide başlayacak.” dedi.
Bu cümlede müdürün söylediği söz değiştirilmeden aktarılmıştır.
Aynı bilgi dolaylı biçimde şöyle verilebilir:
Müdür, toplantının saat ikide başlayacağını söyledi.
İkinci cümlede müdürün sözü olduğu gibi verilmemiş, anlatıcının cümlesine dönüştürülmüştür. Bu nedenle tırnak kullanılmamıştır.
Bu iki örnek arasındaki fark, kullanımı anlamanın en kolay yollarından biridir: Doğrudan aktarımda sözün kendisi, dolaylı anlatımda ise sözün anlamı aktarılır.
2.2. Özel Olarak Vurgulanmak İstenen Sözlerde
Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen bir söz veya ifade tırnak içine alınabilir.
Örnek:
Bu soruyu çözebilmek için önce “ana düşünce” kavramını doğru belirlemek gerekir.
Burada “ana düşünce” ifadesi cümlede özel olarak belirtilmiştir.
Ancak tırnak, her önemli kelimeyi öne çıkarmak amacıyla gelişigüzel kullanılmamalıdır. Belirli bir sözü veya ifadeyi metnin diğer bölümünden ayırma ihtiyacı bulunduğunda kullanılması anlamlıdır.
2.3. Eser ve Yazı Adları ile Bölüm Başlıklarında
Cümle içerisinde eserlerin ve yazıların adları ile bölüm başlıkları tırnak içine alınır.
Örnek:
Derste “Sessiz Gemi” şiirini inceledik.
Kitabın “Noktalama İşaretleri” bölümünü yeniden okudum.
İlk örnekte eser adı, ikinci örnekte ise bölüm başlığı belirtilmiştir.
Bununla birlikte bu tür adları göstermenin tek yolu tırnak değildir. Özel olarak belirtilmek istenen sözler, kitap ve dergi adları ile başlıklar tırnak içine alınmadan eğik yazıyla da gösterilebilir. Bu nedenle bir eser veya başlık adıyla karşılaşıldığında kullanılan yazım biçiminin bütününe bakmak gerekir.
2.4. Bilimsel Çalışmalarda Makale Adlarında
Bilimsel çalışmalarda künye verilirken makale adları tırnak içinde yazılır.
Burada işaretin görevi, makalenin adını künye içindeki diğer bilgilerden ayırmaktır. Kaynakça ve atıf sistemlerinin ayrıca kendi biçim kuralları bulunabileceğinden bu kullanım, bilimsel kaynak göstermenin bütün kurallarını kapsayan genel bir yöntem olarak düşünülmemelidir.
3. Tırnak İçinde Noktalama İşaretleri Nasıl Kullanılır?
En çok karıştırılan konulardan biri, alıntının sonundaki noktalama işaretinin tırnağın içine mi yoksa dışına mı yazılacağıdır.
Tırnak içindeki alıntının sonunda bulunan nokta, soru işareti, ünlem işareti gibi işaretler tırnak içinde kalır.
Nokta örneği:
Öğretmen, “Yarın kısa bir sınav yapacağız.” dedi.
Nokta, kapanış tırnağından önce yer almıştır.
Soru işareti örneği:
Babam, “Saat kaçta geleceksin?” diye sordu.
Soruyu tamamlayan Soru İşareti, doğrudan aktarılan sözün bir parçası olduğu için kapanış tırnağından önce gelir.
Ünlem işareti örneği:
Görevli, “Kapıya yaklaşmayın!” diye seslendi.
Burada da Ünlem İşareti tırnağın içinde kalır.
Yanlış:
“Yarın gelecek misin”?
Doğru:
“Yarın gelecek misin?”
İşaretin yerini belirlerken onun hangi söze veya cümleye ait olduğuna bakmak yararlıdır. Nokta, soru işareti veya ünlem doğrudan aktarılan sözün sonundaysa kapanış tırnağından önce yer alır.
4. Tırnak İşaretinden Sonra Gelen Ekler Nasıl Yazılır?
Tırnak içine alınan sözlerden sonra gelen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanılmaz.
Örneğin:
Doğru: “Kuyucaklı Yusuf”u yeniden okumaya başladım.
Yanlış: “Kuyucaklı Yusuf”’u yeniden okumaya başladım.
Bir başka örnek:
Doğru: “Sessiz Gemi”yi sınıfta birlikte inceledik.
Yanlış: “Sessiz Gemi”’yi sınıfta birlikte inceledik.
Ek, kapanış tırnağından sonra doğrudan yazılır. Araya ayrıca kesme işareti getirilmez.
Bu durum, [Kesme İşareti] nin genel kullanım kurallarıyla karıştırılmamalıdır. Buradaki belirleyici nokta, ekin tırnak içine alınmış sözden sonra gelmesidir.
5. Konuşmalarda Tırnak İşareti mi Uzun Çizgi mi Kullanılır?
Konuşmaların gösteriminde tırnak ve konuşma çizgisi farklı düzenlerde kullanılabilir.
Konuşma cümle içinde doğrudan aktarılıyorsa tırnak içine alınabilir:
Mert, “Ben de sizinle geleceğim.” dedi.
Konuşma satır başına alınmışsa konuşma çizgisi kullanılabilir:
— Ben de sizinle geleceğim.
Buradaki — işareti Uzun Çizgi‘dir ve konuşma çizgisi adıyla da bilinir.
Önemli olan iki yöntemi gereksiz yere üst üste kullanmamaktır. TDK’nin belirttiği kurala göre konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.
Bu nedenle:
Yanlış:
— “Ben de sizinle geleceğim.”
Tırnak içinde verilen bir konuşmanın başına ayrıca konuşma çizgisi getirilmemelidir. Satır başına alınan konuşmaların gösterimi ve bu işaretin diğer özellikleri Uzun Çizgi konusunda ayrıntılı olarak incelenebilir.
6. Tek Tırnak ile Çift Tırnak Arasındaki Fark Nedir?
Tırnak içinde verilen bir cümlenin içinde yeniden tırnağa alınması gereken bir söz veya ifade varsa tek tırnak (‘ ’) kullanılır.
Örnek:
Öğretmen, “Bugün ‘sözcükte anlam’ konusunu tekrar edeceğiz.” dedi.
Dıştaki söz çift tırnakla, onun içinde ayrıca belirtilen ‘sözcükte anlam’ ifadesi ise tek tırnakla gösterilmiştir.
Dolayısıyla tek tırnak ile çift tırnak yalnızca görünüş bakımından farklı iki seçenek değildir. İç içe kullanım gerektiğinde farklı görev üstlenirler. [ Tek Tırnak İşareti ]konusunda bu kullanım ayrıntılarıyla ele alınır.
7. Tırnak İşareti Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
Yanlışların önemli bir bölümü doğrudan ve dolaylı anlatımın karıştırılmasından, noktalama işaretinin yanlış yere konmasından veya başka bir işaretin gereksiz yere eklenmesinden kaynaklanır.
Dolaylı anlatımı doğrudan alıntı gibi göstermek
Doğrudan aktarım:
Ece, “Bu filmi daha önce izledim.” dedi.
Dolaylı anlatım:
Ece, bu filmi daha önce izlediğini söyledi.
İkinci cümlede Ece’nin sözü olduğu gibi aktarılmadığından tırnak kullanılmaz.
Soru veya ünlem işaretini kapanış tırnağının dışına koymak
Yanlış: “Beni bekleyecek misin”?
Doğru: “Beni bekleyecek misin?”
Tırnaktan sonra gelen eki kesmeyle ayırmak
Yanlış: “Çalıkuşu”’nu okudum.
Doğru: “Çalıkuşu”nu okudum.
Konuşma çizgisiyle tırnağı birlikte kullanmak
Yanlış:
— “Yarın görüşürüz.”
Konuşma tırnak içinde verilmişse ayrıca konuşma çizgisi kullanılmaz.
Tek tırnak ile çift tırnağın görevini karıştırmak
Tek tırnak, çift tırnağın yerine isteğe bağlı olarak kullanılan farklı bir görünüm değildir. Tırnak içindeki bir cümlede yeniden tırnağa alınması gereken söz veya ifade bulunduğunda kullanılır.
8. Tırnak İşareti Örnekleri ve Örnek Cümleler
Farklı kullanım biçimlerini yan yana görmek, işaretin cümlede üstlendiği görevi ayırt etmeyi kolaylaştırır.
| Örnek | Tırnak işaretinin görevi |
|---|---|
| Öğretmen, “Defterlerinizi açın.” dedi. | Doğrudan aktarılan sözü gösterme |
| Annem, “Akşam seni ararım.” dedi. | Bir kişinin sözünü olduğu gibi aktarma |
| Bu derste “anlatıcı” kavramı üzerinde duracağız. | Özel olarak belirtilen sözü gösterme |
| Sınıfta “Sessiz Gemi” şiirini inceledik. | Eser adını belirtme |
| Kitabın “Yazım Kuralları” bölümünü okudum. | Bölüm başlığını belirtme |
| Babam, “Anahtarı gördün mü?” diye sordu. | Soru içeren doğrudan sözü gösterme |
| Görevli, “Burada beklemeyin!” diye seslendi. | Ünlem içeren doğrudan sözü gösterme |
| “Çalıkuşu”nu geçen hafta bitirdim. | Tırnak içindeki sözden sonra ek kullanma |
| Öğretmen, “Bugün ‘deyim’ kavramını işleyeceğiz.” dedi. | Tırnak içinde tek tırnak kullanma |
Bir soruda tırnağın neden kullanıldığı sorulduğunda yalnızca işaretin kendisine bakmak yeterli değildir. Tırnak içine alınan bölümün cümlede neyi karşıladığı belirlenmelidir. Söz doğrudan mı aktarılmış, özel olarak mı belirtilmiş, yoksa bir eser veya bölüm adı mı gösterilmiş? Bu ayrım yapıldığında işaretin görevi de kolayca bulunur.
Noktalama işaretlerinin farklı görevlerini soru üzerinde ayırt etmeye yönelik uygulamalar Noktalama İşaretleri Soru Tipleri konusunda ele alınır.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)
MEB OGM Materyal