Bir cümlede eylemin ne zaman, nasıl, neden ya da ne kadar gerçekleştiğini öğrenmek istediğimizde çoğu zaman zarf tümlecine ulaşırız. Fakat bu ögeyi bulmak, birkaç soruyu ezberleyip cümleye sırayla yöneltmekten ibaret değildir.
Şu üç cümle arasındaki fark bunu açıkça gösterir:
Çocuk dışarı çıktı.
Çocuk dışarıya çıktı.
Çocuk dışarıyı kontrol etti.
Üçünde de benzer bir sözcük kullanılmasına rağmen “dışarı” ilk cümlede zarf tümleci, “dışarıya” ikinci cümlede dolaylı tümleç, “dışarıyı” ise üçüncü cümlede nesne görevindedir.
Benzer bir durum hâl eklerinde de karşımıza çıkar:
Çocuk soğuktan titriyordu.
“Soğuktan” sözcüğünde -dan eki vardır. Ancak “nereden titriyordu?” değil, “neden titriyordu?” diye sorarız. Cevap bir ayrılma yeri değil, titremenin sebebini gösterir.
Bu nedenle bu ögeyi doğru belirlemenin temel yolu, sözcüğün yalnızca biçimine değil yüklemle kurduğu anlam ilişkisine bakmaktır.
İçindekiler
- Zarf Tümleci Nedir?
- Zarf Tamlayıcısı Nedir?
- Zarf Tümleci Nasıl Bulunur?
- Zarf Tümleci Hangi Sorularla Bulunur?
- Zarf Tümleci Neleri Bildirir?
- Zarf ile Zarf Tümleci Aynı Şey midir?
- Hâl Eki Alan Bir Sözcük Zarf Tümleci Olabilir mi?
- Yer-Yön Bildiren Sözcüklerde Zarf Tümleci Nasıl Bulunur?
- Zarf Tümleci ile Dolaylı Tümleç Nasıl Ayırt Edilir?
- Sözcük Grupları Zarf Tümleci Olabilir mi?
- Bir Cümlede Birden Fazla Zarf Tümleci Olabilir mi?
- Zarf Tümleci Örnekleri: Cümleleri Birlikte Çözelim
- Zarf Tümleci Bulurken En Çok Yapılan Hatalar
1. Zarf Tümleci Nedir?
Zarf tümleci, yüklemin anlamını zaman, durum, sebep, miktar, ölçü, yer-yön, araç veya şart gibi yönlerden tamamlayan ya da belirleyen cümle ögesidir. Zarf tamlayıcısı adıyla da bilinir.
Örneğin:
Çocuk kapıyı yavaşça açtı.
Yüklem: açtı
Nasıl açtı? → yavaşça
“Yavaşça”, açma işinin nasıl gerçekleştiğini belirttiği için yüklemi durum bakımından tamamlar.
Başka bir örnek:
Toplantıdan sonra seni arayacağım.
Yüklem: arayacağım
Ne zaman arayacağım? → toplantıdan sonra
Burada yalnızca “sonra” sözcüğünü almak doğru olmaz. “Toplantıdan sonra” söz grubu bütünüyle arama eyleminin zamanını belirlemektedir.
Cümlenin Ögeleri incelenirken bu yardımcı ögeyi doğru belirlemek için önce Yüklem bulunmalı, ardından diğer sözlerin yüklemle kurduğu ilişki değerlendirilmelidir.
2. Zarf Tamlayıcısı Nedir?
Zarf tamlayıcısı ile zarf tümleci aynı cümle ögesidir. Kaynaklarda iki adlandırmayla da karşılaşılabilir. “Belirteç tümleci” terimi de aynı görev için kullanılan adlardan biridir.
Örneğin:
Babam dün İstanbul’a döndü.
Ne zaman döndü? → dün
“Dün”, dönme eyleminin zamanını belirtir. Bu kullanım için “zarf tamlayıcısı” ya da “zarf tümleci” denmesi cümledeki görevi değiştirmez.
Dolayısıyla bu terimler farklı iki cümle ögesini değil, aynı görevin farklı adlandırmalarını ifade eder.
3. Zarf Tümleci Nasıl Bulunur?
Zarf tümlecini bulmanın en güvenilir yolu, cümleyi yüklemden başlayarak çözümlemektir.
Şu cümle üzerinden ilerleyelim:
Öğrenciler sınavdan önce sessizce sınıfa girdiler.
Önce yüklem bulunur:
girdiler
Ardından yükleme uygun sorular yöneltilir:
Ne zaman girdiler? → sınavdan önce
Nasıl girdiler? → sessizce
Nereye girdiler? → sınıfa
“Sınavdan önce” zaman, “sessizce” ise durum bildirerek yüklemi farklı yönlerden tamamlar.
“Sınıfa” ise “nereye?” sorusuna cevap verir ve yönelme ilişkisi kurar. Bu nedenle Dolaylı Tümleç görevindedir.
Cümleyi çözerken pratik olarak şu sıra izlenebilir:
Yüklemi bul → uygun soruyu sor → cevabın yükleme kattığı anlamı belirle.
Özellikle -a/-e, -da/-de ve -dan/-den eklerinin bulunduğu cümlelerde son adım önemlidir. Çünkü aynı ek farklı cümlelerde farklı anlam ilişkileri kurabilir.
4. Zarf Tümleci Hangi Sorularla Bulunur?
Zarf tümleci soruları, yüklemin hangi yönden tamamlandığına göre değişir. En sık kullanılan sorular şunlardır:
| Soru | Aranan anlam | Örnek |
|---|---|---|
| Nasıl? | Durum | Soruları dikkatlice çözdü. |
| Ne zaman? | Zaman | Yarın dönecek. |
| Neden? | Sebep | Heyecandan konuşamadı. |
| Niçin / Niye? | Sebep veya amaç | Seni görmek için geldi. |
| Ne kadar? | Miktar / ölçü | Çok çalıştı. |
| Ne şekilde? | Durum | Sessiz bir biçimde ayrıldı. |
Araç, birliktelik ve yer-yön ilişkisi kuran bazı yapılarda neyle, kimle gibi başka sorularla da karşılaşılabilir.
Burada asıl amaç uzun bir soru listesini ezberlemek değildir. Sorular, yüklemle ilgili doğru ilişkiyi bulmaya yardım eden araçlardır. Son kararı, cevabın yükleme kattığı anlam verir.
Örneğin:
Sabaha yola çıkarız.
“Sabaha” sözcüğünde -a eki bulunur. Fakat:
Ne zaman çıkarız? → sabaha
Burada yön değil zaman anlamı vardır. Dolayısıyla sözcük, yüklemi zaman bakımından tamamlamaktadır.
5. Zarf Tümleci Neleri Bildirir?
Zarf tümlecinin yalnızca “nasıl?” sorusuyla bulunduğunu düşünmek eksik bir yaklaşımdır. Bu öge yüklemi farklı anlamlar bakımından tamamlayabilir.
Zaman Bildiren Kullanımlar
Eylemin ne zaman gerçekleştiğini gösteren sözler bu görevi üstlenebilir.
Yarın erkenden yola çıkacağız.
Ne zaman çıkacağız? → yarın erkenden
Başka bir örnek:
Ders bitince seni ararım.
Ne zaman ararım? → ders bitince
İkinci örnekte zaman anlamını tek bir sözcük değil, bir söz grubu sağlamaktadır.
Durum Bildiren Kullanımlar
Eylemin nasıl gerçekleştiğini belirtir.
Yaşlı adam merdivenleri dikkatlice çıktı.
Nasıl çıktı? → dikkatlice
Çocuk soruya hiç düşünmeden cevap verdi.
Nasıl cevap verdi? → hiç düşünmeden
İkinci cümlede “hiç düşünmeden” yapısını parçalamak yerine bir bütün olarak değerlendirmek gerekir.
Miktar ve Ölçü Bildiren Kullanımlar
Yüklemin derecesini, süresini veya miktarını belirleyen sözler de aynı görevi üstlenebilir.
Bu kitabı çok beğendim.
Ne kadar beğendim? → çok
Otobüsü yaklaşık yarım saat bekledik.
Ne kadar bekledik? → yaklaşık yarım saat
İkinci örnek, yüklemi tamamlayan yapının her zaman tek sözcükten oluşmadığını gösterir.
Sebep ve Amaç Bildiren Kullanımlar
Bir işin neden gerçekleştiğini veya hangi amaçla yapıldığını bildiren yapılar yüklemi tamamlayabilir.
Çocuk heyecandan konuşamadı.
Neden konuşamadı? → heyecandan
Arkadaşını görmek için hastaneye gitti.
Niçin gitti? → arkadaşını görmek için
Aynı cümlede:
Nereye gitti? → hastaneye
cevabı ise dolaylı tümleçtir. Böylece tek yüklem farklı anlam ilişkileriyle birden fazla öge tarafından tamamlanabilir.
Yer-Yön Bildiren Kullanımlar
“Aşağı, yukarı, içeri, dışarı, ileri, geri” gibi yer-yön zarfları yalın biçimde kullanıldıklarında yüklemin yönünü belirtebilir.
Çocuk dışarı çıktı.
“Dışarı”, çıkma eyleminin yönünü belirtmektedir.
Biraz geri çekilin.
“Geri”, çekilme eyleminin yönünü gösterir.
Bu sözcüklerin isim çekim eki alması ise cümledeki görevlerini değiştirebilir. Bu ayrım özellikle dolaylı tümleç ve nesneyle karşılaştırma yapılırken önemlidir.
Şart Bildiren Kullanımlar
Bir yargının hangi şart altında gerçekleşeceğini bildiren yapılar da yüklemi tamamlayabilir.
Hava düzelirse yürüyüşe çıkarız.
Hangi şartla çıkarız? → hava düzelirse
Burada görev tek bir sözcük tarafından değil, şart anlamı taşıyan bir yan cümlecik tarafından yerine getirilmektedir.
6. Zarf ile Zarf Tümleci Aynı Şey midir?
Hayır. Birbiriyle ilişkili olmalarına rağmen aynı kavram değildir.
Zarf bir sözcük türüdür; zarf tümleci ise cümlenin ögesidir.
Örneğin:
Mert hızlı koşuyor.
“Hızlı”, koşma eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirten bir zarftır.
Cümlenin ögeleri açısından:
Nasıl koşuyor? → hızlı
cevabını verdiği için aynı sözcük, yüklemi durum bakımından tamamlamaktadır.
Fakat bu görev her zaman tek bir zarf sözcüğüyle yerine getirilmez:
Yağmur başladığı için eve döndük.
Neden döndük? → yağmur başladığı için
Bütün yapı yükleme sebep anlamı katmaktadır.
Dolayısıyla Zarflar konusu sözcüklerin tür ve kullanım özelliklerini, burada ele aldığımız konu ise sözlerin cümle içinde yükleme karşı üstlendiği görevi açıklar.
7. Hâl Eki Alan Bir Sözcük Zarf Tümleci Olabilir mi?
Evet.
Cümlenin ögelerinde en çok karıştırılan noktalardan biri budur.
Bir sözcüğün -a/-e, -da/-de veya -dan/-den eklerinden birini alması, onun otomatik olarak dolaylı tümleç olduğu anlamına gelmez.
Karşılaştıralım:
Ankara’dan dün döndük.
Nereden döndük? → Ankara’dan → dolaylı tümleç
Ne zaman döndük? → dün → zarf tümleci
Şimdi:
Çocuk soğuktan titriyordu.
“Nereden titriyordu?” sorusu anlamlı değildir.
Neden titriyordu? → soğuktan
Burada -dan eki bulunmasına rağmen sözcük bir ayrılma yeri değil, sebep bildirmektedir. Başka bir ifadeyle yüklemi neden bakımından tamamlar.
Benzer biçimde:
Sabaha döneriz.
Ne zaman döneriz? → sabaha
-a eki bulunmasına rağmen yön değil zaman anlamı vardır.
Bu nedenle Hâl Ekleri görüldüğünde ögeyi doğrudan belirlemek yerine ekin cümlede kurduğu anlam ilişkisine bakılmalıdır.
8. Yer-Yön Bildiren Sözcüklerde Zarf Tümleci Nasıl Bulunur?
“Aşağı, yukarı, içeri, dışarı, ileri, geri” gibi yer-yön zarfları, cümlenin ögeleri belirlenirken özel dikkat gerektirir.
Şu üç cümle farkı oldukça net gösterir:
Çocuk dışarı çıktı.
→ dışarı: zarf tümleci
Çocuk dışarıya çıktı.
→ dışarıya: dolaylı tümleç
Çocuk dışarıyı kontrol etti.
→ dışarıyı: nesne
İlk cümlede “dışarı” yalın biçimde kullanılmış ve çıkma eyleminin yönünü belirtmiştir.
İkinci cümlede “dışarıya”, yönelme hâl eki almış ve “nereye?” sorusunun cevabı olmuştur.
Üçüncü cümlede “dışarıyı” belirtme hâl eki almış ve “nereyi?” sorusuna cevap vermiştir. Bu nedenle Nesne görevindedir.
Aynı durum başka yer-yön sözcüklerinde de görülebilir:
Aşağı bak. → aşağı = zarf tümleci
Aşağıya bak. → aşağıya = dolaylı tümleç
Geriyi göremiyorum. → geriyi = belirtili nesne
Dolayısıyla:
“Yer bildiriyor, öyleyse yer tamlayıcısıdır.”
şeklindeki kestirme düşünce her zaman doğru değildir. Sözcüğün yalın mı yoksa çekim eki almış biçimde mi kullanıldığı ve yüklemle nasıl bir ilişki kurduğu birlikte değerlendirilmelidir.
9. Zarf Tümleci ile Dolaylı Tümleç Nasıl Ayırt Edilir?
Bu iki öge özellikle hâl eki alan sözcüklerde karıştırılır.
Temel fark, sözcüğün yüklemle kurduğu anlam ilişkisidir.
Dolaylı tümleç çoğunlukla yönelme, bulunma veya ayrılma ilişkisi kurarken zarf tümleci yüklemi zaman, durum, miktar, sebep, şart veya yer-yön gibi anlamlar bakımından tamamlar.
| Cümle | Soru | Cevap | Görev |
|---|---|---|---|
| Akşam eve döndü. | Ne zaman? | akşam | Zarf tümleci |
| Akşam eve döndü. | Nereye? | eve | Dolaylı tümleç |
| Soğuktan titredi. | Neden? | soğuktan | Zarf tümleci |
| Okuldan çıktı. | Nereden? | okuldan | Dolaylı tümleç |
| Dışarı çıktı. | Yer-yön | dışarı | Zarf tümleci |
| Dışarıya çıktı. | Nereye? | dışarıya | Dolaylı tümleç |
Bir örneği daha ayrıntılı çözelim:
Mert okuldan koşarak geldi.
Nereden geldi? → okuldan → dolaylı tümleç
Nasıl geldi? → koşarak → zarf tümleci
Şimdi tek sözcüğü değiştirelim:
Mert korkudan koşarak uzaklaştı.
Neden uzaklaştı? → korkudan
Nasıl uzaklaştı? → koşarak
Bu kez hem “korkudan” hem de “koşarak” yüklemi farklı yönlerden tamamlamaktadır.
İki cümlede de -dan biçimi vardır; fakat yüklemle kurulan anlam ilişkisi değiştiği için sözcüğün cümledeki görevi de değişmiştir.
10. Sözcük Grupları Zarf Tümleci Olabilir mi?
Evet. Birden fazla sözcük yükleme birlikte bağlanıyorsa öge çözümlemesinde yapı gereksiz yere parçalanmamalıdır.
Ders bittikten hemen sonra eve gittik.
Ne zaman gittik?
→ ders bittikten hemen sonra
Bu yapının tamamı zaman bildirir.
Başka bir örnek:
Sınavı kazanmak için aylarca düzenli çalıştı.
Niçin çalıştı? → sınavı kazanmak için
Ne kadar süre çalıştı? → aylarca
Nasıl çalıştı? → düzenli
Aynı yüklem amaç, süre ve durum bakımından farklı sözlerle tamamlanmıştır.
Zarf-fiillerin oluşturduğu gruplar da bu görevi üstlenebilir:
Eve gelirken beni aradı.
Ne zaman aradı? → eve gelirken
Burada “eve gelirken” bütünü ana yüklemi zaman bakımından tamamlar. -ken yapısının fiilimsi özelliği ise Zarf Fiil konusunda ayrıca incelenir.
11. Bir Cümlede Birden Fazla Zarf Tümleci Olabilir mi?
Evet. Bir yüklem aynı anda zaman, durum, miktar veya sebep gibi farklı yönlerden tamamlanabilir.
Çocuklar sabah bahçede neşeyle oynadılar.
Yüklem: oynadılar
Ne zaman oynadılar? → sabah → zarf tümleci
Nerede oynadılar? → bahçede → dolaylı tümleç
Nasıl oynadılar? → neşeyle → zarf tümleci
Böylece “oynadılar” yüklemi hem zaman hem de durum bakımından tamamlanmıştır.
Bir başka örnek:
Ece dün oldukça dikkatli çalıştı.
Ne zaman çalıştı? → dün
Nasıl çalıştı? → oldukça dikkatli
Burada “oldukça”, “dikkatli” sözcüğünün derecesini belirlediğinden iki sözcüğü yapay biçimde ayrı ögeler olarak değerlendirmek yerine “oldukça dikkatli” grubunu birlikte ele almak daha doğrudur.
Aynı yüklem birden fazla yönden tamamlanabilir; ancak yan yana gelen her zarfı otomatik olarak ayrı bir cümle ögesi saymamak gerekir.
12. Zarf Tümleci Örnekleri: Cümleleri Birlikte Çözelim
Kuralları farklı yapıdaki cümleler üzerinde uygulayalım.
Örnek 1
Misafirler biraz önce ayrıldı.
Yüklem: ayrıldı
Ne zaman ayrıldı? → biraz önce
Zarf tümleci: biraz önce
“Biraz önce” ayrılma eyleminin zamanını bildirmektedir.
Örnek 2
Çocuk soruları büyük bir dikkatle çözdü.
Yüklem: çözdü
Nasıl çözdü? → büyük bir dikkatle
Zarf tümleci: büyük bir dikkatle
Burada ögeyi yalnızca “dikkatle” şeklinde ayırmak yerine söz grubunu birlikte değerlendirmek gerekir.
Örnek 3
Çocuk korkudan hızla uzaklaştı.
Yüklem: uzaklaştı
Neden uzaklaştı? → korkudan
Nasıl uzaklaştı? → hızla
“Korkudan” sebep, “hızla” ise durum bildirerek aynı yüklemi farklı yönlerden tamamlar.
Burada “korkudan” sözcüğündeki -dan ekinin bizi yanıltmaması gerekir.
Örnek 4
Öğrenciler sabah bahçeye hızla çıktılar.
Yüklem: çıktılar
Ne zaman çıktılar? → sabah
Nereye çıktılar? → bahçeye
Nasıl çıktılar? → hızla
“Sabah” zaman, “hızla” durum bildirir. “Bahçeye” ise yönelme ilişkisi kurduğu için dolaylı tümleçtir.
Örnek 5
Beni görünce birden geri çekildi.
Yüklem: çekildi
Ne zaman çekildi? → beni görünce
Nasıl çekildi? → birden
“Geri” ise çekilme eyleminin yönünü belirtir.
Bu cümlede “beni görünce”, “birden” ve “geri” aynı yüklemi farklı açılardan tamamlamaktadır.
Örnek 6
Çok yorulduğu için erkenden uyudu.
Yüklem: uyudu
Neden uyudu? → çok yorulduğu için
Ne zaman uyudu? → erkenden
İlk yapı uyuma eyleminin sebebini, ikincisi zamanını bildirir.
Bu örnekler, yüklemi tamamlayan sözlerin belirli bir ekle veya tek bir sözcük türüyle sınırlı olmadığını gösterir. Asıl belirleyici, cümlenin içinde üstlendikleri görevdir.
13. Zarf Tümleci Bulurken En Çok Yapılan Hatalar
Bu konudaki yanlışların önemli bir bölümü tanımı bilmemekten değil, cümleyi yalnızca sözcüklerin biçimine göre çözmeye çalışmaktan kaynaklanır.
Hâl eki gördüğünde hemen dolaylı tümleç demek:
“Sabaha görüşürüz.” cümlesindeki “sabaha”, -a eki aldığı hâlde zaman bildirir.
-dan/-den ekini her zaman ayrılma olarak değerlendirmek:
“Heyecandan elleri titriyordu.” cümlesinde “heyecandan”, çıkılan yeri değil titremenin sebebini gösterir.
Yer bildiren her sözcüğü dolaylı tümleç sanmak:
“İçeri girdi.” cümlesindeki “içeri” yalın hâlde yön bildirir. “İçeriye girdi.” biçiminde ise görev değişir.
Zarf ile zarf tümlecini aynı kavram kabul etmek:
Biri sözcük türünü, diğeri cümle ögesini ifade eder. Üstelik yüklemi bu yönden tamamlayan yapı tek bir zarf sözcüğünden oluşmak zorunda değildir.
Sözcük grubunu parçalamak:
“Ders bittikten hemen sonra çıktık.” cümlesinde yalnızca “sonra” değil, “ders bittikten hemen sonra” bütünü zaman bildirir.
Bir ögeyi bulunca çözümlemeyi bitirmek:
Aynı yüklem zaman, durum ve sebep gibi birden fazla yönden tamamlanabilir.
Soruyu ezberleyip anlam ilişkisini gözden kaçırmak:
Kullanılan sorular yol göstericidir; ancak son karar yalnızca soru sözcüğüne göre verilmemelidir. Cevabın yükleme hangi anlamı kattığı da kontrol edilmelidir.
Bir başka karışıklık [ Edat Tümleci ] konusunda görülür. Araç ve birliktelik gibi ilişkiler kuran edatlı yapılar bazı dil bilgisi yaklaşımlarında zarf tümleci kapsamında değerlendirilirken bazı öğretim yaklaşımlarında ayrıca ele alınabilir. Bu nedenle edatlı yapıların ayrıntılı sınıflandırmasını ilgili başlık altında değerlendirmek daha sağlıklıdır.
Bu ögeyi belirlerken akılda tutulması gereken en kullanışlı yöntem bir ek listesi değil, şu üç adımdır:
Yüklemi bul → uygun soruyu sor → cevabın yükleme kattığı anlamı kontrol et.
Özellikle hâl eki alan sözcüklerde, yer-yön bildiren yapılarda ve zarf tümleci–dolaylı tümleç ayrımında bu yöntem, yalnızca eke bakarak yapılan çözümlemelerden daha güvenilir sonuç verir.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri
OGM Materyal – TYT Türkçe
Millî Eğitim Bakanlığı – Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe Materyali
MEB ORGM – Türkçe Materyali