Telefon çaldı.
Bu cümlede “telefon” sözcüğüne “ne?” sorusuyla ulaşabiliriz. Buna rağmen telefon nesne değil, öznedir.
Şimdi cümleyi değiştirelim:
Çocuk telefon aldı.
Bu kez “telefon”, alma işinin yöneldiği ögedir ve belirtisiz nesne görevindedir.
Aynı sözcük, benzer bir soruyla bulunmasına rağmen iki cümlede farklı görevler üstleniyor. Bu yüzden nesneyi bulmak için yalnızca “ne?” sorusunu ezberlemek yeterli değildir. Önce yüklem ve özne belirlenmeli, ardından yüklemin bildirdiği işin hangi ögeye yöneldiğine bakılmalıdır.
Nesne, Cümlenin Ögeleri içinde yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. Belirtili ve belirtisiz olmak üzere iki temel türü vardır. Bu iki tür arasındaki farkı anlamak, özellikle özne ile belirtisiz nesnenin karıştırıldığı cümleleri çözmeyi kolaylaştırır.
İçindekiler
- Nesne Nedir?
- Nesne Nasıl Bulunur?
- Nesne Hangi Sorularla Bulunur?
- Nesne Türleri Nelerdir?
- Belirtili Nesne Nedir?
- Belirtisiz Nesne Nedir?
- Belirtili Nesne ile Belirtisiz Nesne Arasındaki Fark Nedir?
- Özne ile Nesne Nasıl Ayırt Edilir?
- Nesne ile Yüklem Arasındaki İlişki Nedir?
- Her Cümlede Nesne Bulunur mu?
- Sözcük Grupları Nesne Olabilir mi?
- Bir Cümlede Birden Fazla Nesne Olabilir mi?
- Nesne Örnekleri: Cümleleri Birlikte İnceleyelim
- Nesne Bulurken En Çok Yapılan Hatalar
1. Nesne Nedir?
Nesne, geçişli bir yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir.
Ece kitabı okudu.
Bu cümlede okuma işini yapan “Ece”, okunan ise “kitabı”dır.
Yüklem → okudu
Özne → Ece
Nesne → kitabı
“Kitabı” okuma işinin yöneldiği öge olduğu için nesnedir.
Şimdi küçük bir değişiklik yapalım:
Ece kitap okudu.
Bu cümlede de “kitap” nesnedir. Ancak ilk örnekteki “kitabı” ile ikinci örnekteki “kitap” aynı türde nesne değildir:
kitabı → belirtili nesne
kitap → belirtisiz nesne
Dolayısıyla nesnenin cümlede bulunması kadar hangi tür nesne olduğunun belirlenmesi de önemlidir.
2. Nesne Nasıl Bulunur?
Nesneyi bulmanın en güvenli yolu cümleyi belirli bir sırayla çözümlemektir:
Önce yüklemi bul. → Özneyi belirle. → Nesneyi ara.
Örneğin:
Öğretmen öğrencileri bahçeye çağırdı.
Önce Yüklem belirlenir:
Yüklem → çağırdı
Ardından çağırma işini yapan bulunur:
Çağıran kim? → öğretmen
Özne belli olduğuna göre nesneyi arayabiliriz:
Öğretmen kimi çağırdı? → öğrencileri
“Öğrencileri” çağırma işinin yöneldiği öge olduğu için nesnedir.
Peki “bahçeye” neden nesne değildir?
Öğretmen öğrencileri nereye çağırdı? → bahçeye
“Bahçeye”, “kimi?” veya “neyi?” sorusunun değil, “nereye?” sorusunun cevabıdır. Bu nedenle nesne değildir.
Bu örnek, cümledeki isimleri bulmanın tek başına yeterli olmadığını gösterir. Her ögenin yüklemle kurduğu ilişki ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
3. Nesne Hangi Sorularla Bulunur?
Nesneyi bulmak için yükleme temel olarak şu sorular yöneltilir:
Kimi?
Neyi?
Nereyi?
Ne?
Bu sorular nesnenin türüne göre ayrılır:
Kimi?, neyi?, nereyi? → belirtili nesne
Ne? → belirtisiz nesne
Örneğin:
Zeynep arkadaşını aradı.
Kimi aradı? → arkadaşını
“Arkadaşını” belirtili nesnedir.
Zeynep çay hazırladı.
Zeynep ne hazırladı? → çay
“Çay” belirtisiz nesnedir.
Buradaki önemli nokta, sorunun yükleme yöneltilmesidir. Özellikle “ne?” sorusunu kullanırken önce özneyi belirlemek gerekir. Çünkü aynı soru bazı cümlelerde özneyi de buldurabilir.
4. Nesne Türleri Nelerdir?
Türkçede nesne iki temel grupta incelenir:
Belirtili nesne
Belirtisiz nesne
Aralarındaki farkı aynı sözcük üzerinden görmek kolaydır:
Mert kitap okudu.
Ne okudu? → kitap
Burada “kitap” belirtisiz nesnedir.
Mert kitabı okudu.
Neyi okudu? → kitabı
Bu kez “kitabı” belirtili nesnedir.
“Kitap okudum.” ile “Kitabı okudum.” aynı şeyi söylemez. İlkinde herhangi bir kitaptan söz edilebilirken ikincisinde belirli bir kitap söz konusudur.
5. Belirtili Nesne Nedir?
Belirtili nesne, belirtme durum eki alan ve yüklemin bildirdiği işin yöneldiği nesnedir. Belirtme durumu, Hâl Ekleri içinde ele alınan durum eklerinden biridir.
Belirtme durum eki büyük ve küçük ünlü uyumuna göre -ı, -i, -u, -ü biçimlerinde kullanılabilir; gerektiğinde yardımcı seslerle birlikte görülür.
Belirtili nesne yükleme yöneltilen:
Kimi?
Neyi?
Nereyi?
sorularıyla bulunur.
Ece kitabı bitirdi.
Neyi bitirdi? → kitabı
Dün öğretmenimi gördüm.
Kimi gördüm? → öğretmenimi
İstanbul’u çok özledim.
Nereyi özledim? → İstanbul’u
Üç örnekte de sorunun cevabı belirtili nesnedir.
Belirtili Nesne Hangi Sorularla Bulunur?
Belirtili nesnenin sorularını örneklerle eşleştirelim:
Kimi? → Arkadaşımı gördüm.
Neyi? → Kitabı bitirdim.
Nereyi? → Ankara’yı gezdik.
Fakat burada yalnızca sözcüğün sonundaki eke bakmak ciddi bir hataya yol açabilir.
Çocuğun kitabı kayboldu.
“Kitabı” sözcüğünün sonunda -ı bulunuyor. Buna bakıp sözcüğü belirtili nesne sayamayız.
Cümlenin yüklemi **“kayboldu”**dur.
Kaybolan ne? → çocuğun kitabı
“Çocuğun kitabı” söz grubu cümlede özne görevindedir. “Kitabı” sözcüğünün sonundaki -ı ise burada belirtme durum eki değil, İyelik Ekleri kapsamında değerlendirilen iyelik ekidir.
Bu nedenle:
“-ı, -i, -u, -ü gördüm → belirtili nesne”
şeklinde bir ezber güvenilir değildir. Ek kadar sözcüğün cümledeki görevi ve yüklemle ilişkisi de önemlidir.
Belirtili Nesne Örnekleri
Polis sürücüyü durdurdu.
Kimi durdurdu? → sürücüyü
Annem pencereyi açtı.
Neyi açtı? → pencereyi
Geçen yaz Kapadokya’yı gezdik.
Nereyi gezdik? → Kapadokya’yı
Her üç örnekte de yüklemin bildirdiği iş belirli bir varlığa yönelmiştir.
6. Belirtisiz Nesne Nedir?
Belirtisiz nesne, belirtme durum eki almadan kullanılan nesnedir ve yükleme yöneltilen “ne?” sorusuyla bulunur.
Çocuk kitap okuyor.
Önce özneyi belirleyelim:
Okuyan kim? → çocuk
Şimdi yükleme nesne açısından bakalım:
Çocuk ne okuyor? → kitap
“Kitap” belirtme durum eki almadığı için belirtisiz nesnedir.
Annem çorba yaptı.
Bu örnekte “annem” işi yapan öznedir. “Annem ne yaptı?” sorusunun cevabı olan “çorba” ise belirtisiz nesnedir.
Belirtisiz nesnede dikkat edilmesi gereken nokta, “ne?” sorusunun özneyi de buldurabilmesidir:
Çiçekler açtı.
Ne açtı? → çiçekler
Buradaki “çiçekler” nesne değil, öznedir.
Bahçıvan çiçek aldı.
Alan kim? → bahçıvan
Bahçıvan ne aldı? → çiçek
Bu kez “çiçek” belirtisiz nesnedir.
İki cümle arasındaki fark, Özne belirlendikten sonra çok daha açık hâle gelir.
7. Belirtili Nesne ile Belirtisiz Nesne Arasındaki Fark Nedir?
Belirtili ve belirtisiz nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenmeleri bakımından ortaktır. Temel fark, nesnenin belirtme durum eki alıp almaması ve buna bağlı olarak kullanılan sorulardır.
| Özellik | Belirtili nesne | Belirtisiz nesne |
|---|---|---|
| Temel sorular | Kimi? Neyi? Nereyi? | Ne? |
| Belirtme durum eki | Alır | Almaz |
| Örnek | Kitabı okudum. | Kitap okudum. |
| Nesne | kitabı | kitap |
Farkı bir başka çift üzerinden görelim:
Marketten bir kitap aldım.
Ne aldım? → bir kitap
“Bir kitap” belirtisiz nesnedir.
Marketten kitabı aldım.
Neyi aldım? → kitabı
“Kitabı” belirtili nesnedir.
Bu nedenle belirtili–belirtisiz nesne ayrımında yalnızca soruya ya da yalnızca eke dayanmak yerine yüklem, soru ve ek birlikte değerlendirilmelidir.
8. Özne ile Nesne Nasıl Ayırt Edilir?
Özne ile nesneyi ayırırken sözcüğün kendisine değil, cümlede üstlendiği göreve bakılır.
Girişteki örneğe dönelim:
Telefon çaldı.
Çalan ne? → telefon
“Telefon”, çalma oluşunun ilgili olduğu ögedir; yani öznedir. Cümlede nesne yoktur.
Şimdi:
Çocuk telefon aldı.
Alan kim? → çocuk
Çocuk ne aldı? → telefon
Burada “telefon”, alma işinin yöneldiği öge olduğu için belirtisiz nesnedir.
Dolayısıyla aynı sözcük bir cümlede özne, başka bir cümlede nesne olabilir.
Özellikle belirtisiz nesneyi bulurken şu sıra oldukça işe yarar:
Yüklem → Özne → Nesne
Önce işi yapan veya yargının ilgili olduğu öge belirlenir. Daha sonra yükleme nesne soruları yöneltilir.
9. Nesne ile Yüklem Arasındaki İlişki Nedir?
Nesnenin varlığı doğrudan yüklemin anlam ve kullanım özelliğiyle ilişkilidir. Her fiil nesne alamaz.
Mert kitabı okudu.
Neyi okudu? → kitabı
“Okumak” nesne alabilen bir fiildir.
Buna karşılık:
Mert uyudu.
“Neyi uyudu?” veya “kimi uyudu?” biçiminde anlamlı bir nesne sorusu kuramayız. “Uyumak” nesne almayan bir fiildir.
Bu ayrım, Fiilde Çatı kapsamında incelenen fiilin nesneyle ilişkisine dayanır. Konunun bu yönü Nesnesine Göre Fiiller başlığında ayrıntılı olarak ele alınır:
Nesne alabilen fiil → geçişli fiil
Nesne alamayan fiil → geçişsiz fiil
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır. Geçişli bir fiilin kullanıldığı her cümlede nesnenin açıkça söylenmesi gerekmez.
Karşılaştıralım:
Ece kitabı okudu.
Nesne → kitabı
Ece bütün gece okudu.
İkinci cümlede neyin okunduğu söylenmemiştir; dolayısıyla açık bir nesne yoktur.
Buna rağmen “okumak” nesne alabilen bir fiildir. Cümlede nesnenin açıkça bulunması ile fiilin nesne alabilme özelliğinin aynı şey olmaması Geçişli Fiil konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
Bu yüzden yalnızca “Bu cümlede nesne göremiyorum.” diyerek fiilin geçişsiz olduğuna karar verilmez.
10. Her Cümlede Nesne Bulunur mu?
Hayır, her cümlede nesne bulunmaz.
Örneğin:
Çocuk uyudu.
“Çocuk” öznedir, “uyudu” yüklemdir. Cümlede nesne yoktur.
Kuşlar uçtu.
Burada da “kuşlar” özne, “uçtu” yüklemdir; nesne bulunmaz.
Nesnenin bulunabilmesi için yüklemin nesne almaya uygun olması gerekir. Üstelik bir önceki bölümde gördüğümüz gibi nesne alabilen bir fiilin nesnesi de her kullanımda açıkça söylenmeyebilir.
Dolayısıyla cümleyi ögelerine ayırırken boş kalan her görev için zorla bir sözcük aramak doğru değildir.
11. Sözcük Grupları Nesne Olabilir mi?
Evet. Nesne tek sözcükten oluşmak zorunda değildir.
Şu cümleye bakalım:
Çocuk annesinin dün aldığı kırmızı kitabı okudu.
Çocuk neyi okudu?
→ annesinin dün aldığı kırmızı kitabı
Belirtili nesne yalnızca “kitabı” değildir. Sorunun cevabını oluşturan söz grubunun tamamı birlikte nesne görevindedir.
Benzer bir yapı:
Öğretmen sınıftaki bütün öğrencileri çağırdı.
Kimi çağırdı?
→ sınıftaki bütün öğrencileri
Burada da yalnızca “öğrencileri” sözcüğünü ayırmak doğru olmaz. Niteleyen unsurlar nesneyi oluşturan söz grubunun içindedir.
Bu özellik cümlenin diğer ögelerinde de görülebilir. Bir ögeyi bulurken anlamca ve yapıca birbirine bağlı sözcükleri gelişigüzel parçalamamak gerekir.
Fiilimsiler Nesne Olabilir mi?
Bir fiilimsi ya da fiilimsi grubu cümlede nesne görevini üstlenebilir.
Kitap okumayı çok seviyorum.
Neyi seviyorum? → kitap okumayı
“Okumayı” bir isim-fiildir; “kitap okumayı” grubu ise cümlede bütünüyle belirtili nesne görevindedir.
Onun buraya geleceğini biliyorum.
Neyi biliyorum? → onun buraya geleceğini
Bu söz grubu da belirtili nesnedir.
Burada sözcüğün ya da grubun yapısıyla cümledeki görevi birbirine karıştırmamak gerekir. Bir yapının fiilimsi içermesi, onun cümlede nesne olmasına engel değildir.
12. Bir Cümlede Birden Fazla Nesne Olabilir mi?
Uzun yapılarda birden fazla nesneyle karşılaşmak mümkündür; ancak bunların hangi yükleme bağlı olduğu belirlenmelidir.
Kitabı aldım, defteri masaya bıraktım.
Burada iki ayrı yargı vardır:
aldım → kitabı
bıraktım → defteri
“Kitabı”, “aldım” yükleminin; “defteri” ise “bıraktım” yükleminin nesnesidir.
Bu nedenle birden fazla yargının bulunduğu yapılarda karşılaşılan nesneleri tek bir yükleme bağlamak doğru değildir. Önce yüklemler ayrılır, ardından her nesnenin hangi yüklemle ilişki kurduğu belirlenir.
Özellikle sıralı ve bağlı yapılarda bu yöntem çözümlemeyi kolaylaştırır.
13. Nesne Örnekleri: Cümleleri Birlikte İnceleyelim
Farklı yapıdaki cümleleri karşılaştırmak, nesnenin yalnızca ek veya soru ezberiyle bulunmadığını daha açık gösterir.
“Mert kapıyı açtı.”
Açan kişi Merttir. “Mert neyi açtı?” sorusunun cevabı kapıyıdır.
Belirtili nesne → kapıyı
“Mert pencere açtı.”
Bu kez “Mert ne açtı?” sorusunun cevabı penceredir ve belirtme durum eki almamıştır.
Belirtisiz nesne → pencere
“Pencere açıldı.”
İlk bakışta “pencere” yapılan işten etkilendiği için nesne gibi düşünülebilir. Ancak yüklem edilgen yapıdadır:
Ne açıldı? → pencere
“Pencere” burada nesne değil, sözde özne görevindedir.
“Öğretmen yeni bir kitap önerdi.”
Öneren kişi “öğretmen”dir.
Öğretmen ne önerdi? → yeni bir kitap
Belirtisiz nesne yalnızca “kitap” değil, “yeni bir kitap” grubunun tamamıdır.
“Öğretmen geçen hafta aldığım kitabı önerdi.”
Bu kez soru değişir:
Öğretmen neyi önerdi? → geçen hafta aldığım kitabı
Söz grubunun tamamı belirtili nesnedir.
“Müzik dinlemeyi seviyorum.”
Neyi seviyorum? → müzik dinlemeyi
Burada bir fiilimsi grubu belirtili nesne görevini üstlenmiştir.
“Çocuk saatlerce uyudu.”
Uyuyan kim? → çocuk
“Uyumak” nesne almayan bir fiildir. Bu nedenle cümlede nesne bulunmaz.
“Dün bütün gece okudum.”
Bu örnek öncekinden farklıdır. Cümlede neyin okunduğu açıkça söylenmemiştir; bu nedenle açık bir nesne yoktur.
Fakat “okumak” nesne alabilen bir fiildir:
Kitabı okudum.
Bu iki örnek, “cümlede nesne bulunmaması” ile “fiilin nesne alamaması”nın aynı şey olmadığını gösterir.
14. Nesne Bulurken En Çok Yapılan Hatalar
Nesne konusunda yanlış sonuca götüren birkaç alışkanlık özellikle dikkat çeker.
“Ne?” sorusunun cevabını doğrudan nesne kabul etmek:
“Telefon çaldı.” cümlesinde “telefon” nesne değil, öznedir. Bu nedenle özellikle belirtisiz nesne aranırken önce özne belirlenmelidir.
Sonunda -ı, -i, -u, -ü bulunan her sözcüğü belirtili nesne sanmak:
“Çocuğun kitabı kayboldu.” örneğinde “kitabı” sözcüğündeki -ı, belirtme durum eki değil iyelik ekidir.
Sözcük grubunu parçalamak:
“Öğretmen sınıftaki bütün öğrencileri çağırdı.” cümlesinde nesne yalnızca “öğrencileri” değil, “sınıftaki bütün öğrencileri” grubudur.
Her cümlede nesne aramak:
“Çocuk uyudu.” cümlesinde nesne yoktur. Bir cümlenin nesnesiz olması eksik olduğu anlamına gelmez.
Açık nesne yoksa fiili hemen geçişsiz saymak:
“Bütün gece okudum.” cümlesinde nesne belirtilmemiştir; ancak “okumak” nesne alabilen bir fiildir.
Edilgen cümlede sözde özneyi nesne sanmak:
“Pencere açıldı.” cümlesindeki “pencere” nesne değil, sözde öznedir.
Nesneyi bulurken bütün bu ayrıntıları tek tek ezberlemek yerine doğru çözüm sırasını alışkanlık hâline getirmek daha güvenlidir:
Önce yüklem → sonra özne → ardından nesne soruları.
Bulduğunuz ögenin yüklemin bildirdiği işle ilişkisini kontrol ettiğinizde belirtili ve belirtisiz nesneyi ayırmak da çok daha kolay hâle gelir.