Bir kelimenin satır sonunda neden - ile bölündüğü, gel- biçimindeki çizginin ne anlattığı ya da Ankara-İstanbul yazımında iki şehir arasına neden kısa çizgi konduğu ilk bakışta birbirinden ayrı konular gibi görünebilir. Oysa bunların hepsinde aynı işaret, farklı bir görev üstlenir.
Noktalama İşaretleri arasında yer alan kısa çizgi (-); satıra sığmayan kelimeleri bölmekten ara sözleri ayırmaya, heceleri ve ekleri göstermekten sayı aralıklarını belirtmeye kadar çeşitli yerlerde kullanılır. İşaretin görevini doğru belirlemek için bulunduğu yapıya bakmak gerekir.
İçindekiler
- Kısa Çizgi Nedir?
- Kısa Çizgi Nerelerde Kullanılır?
2.1. Satıra Sığmayan Kelimeleri Bölerken
2.2. Ara Söz ve Ara Cümleleri Ayırırken
2.3. Kök, Gövde ve Ekleri Ayırırken
2.4. Fiil Kök ve Gövdelerini Gösterirken
2.5. Ekleri Gösterirken
2.6. Kelimeleri Hecelerine Ayırırken
2.7. Kelime ve Sayılar Arasında İlişki veya Aralık Gösterirken - Matematikte Kısa Çizgi Nasıl Kullanılır?
- Kısa Çizgi ile Uzun Çizgi Arasındaki Fark Nedir?
- Hangi Durumlarda Kullanılmaz?
- Kullanımda Sık Yapılan Hatalar
- Örnekler
1. Kısa Çizgi Nedir?
Kısa çizgi (-), farklı görevlerde kullanılan bir noktalama ve gösterim işaretidir. Bir kelimenin bölündüğünü, bir ara sözün cümleden ayrıldığını, sözcüğün yapısındaki parçaları veya iki unsur arasındaki ilişkiyi gösterebilir.
Örneğin o-kul yazımındaki çizgiler kelimenin hecelerini ayırırken -lık gösterimindeki çizgi bir eki belirtir. 2019-2023 ifadesinde ise iki tarih arasındaki dönem anlatılır. Aynı işaret kullanılmasına rağmen üstlendiği görev değişmiştir.
2. Kısa Çizgi Nerelerde Kullanılır?
Kısa çizginin kullanıldığı yerleri öğrenirken yalnızca örnekleri ezberlemek yerine işaretin o örnekte neyi gösterdiğine bakmak daha yararlıdır.
2.1. Satıra Sığmayan Kelimeleri Bölerken
Yazarken satırın sonuna sığmayan bir kelime bölünecekse satır sonunda kısa çizgi kullanılır. Kelime rastgele bir harften sonra değil, hecelerine göre bölünür.
Örneğin “öğretmen” kelimesi satıra sığmadığında şöyle ayrılabilir:
öğret-
men
Ancak satır sonunda veya yeni satırın başında tek harf bırakılmaz. Bu nedenle kelimenin hecelerini bilmek, doğru bölme yerini belirlemek açısından önemlidir. Türkçedeki hecelerin nasıl oluştuğu Hece Yapısı konusuyla doğrudan ilişkilidir.
2.2. Ara Söz ve Ara Cümleleri Ayırırken
Cümlenin temel akışına ek bir açıklama getiren ara söz veya ara cümlelerin başına ve sonuna bu işaret konabilir.
Örnek:
Yeni komşumuz -üst katta oturan emekli öğretmen- dün bizi ziyarete geldi.
Cümleden “üst katta oturan emekli öğretmen” bölümü çıkarıldığında temel yapı korunur:
Yeni komşumuz dün bizi ziyarete geldi.
Bu nedenle aradaki bölüm, açıklayıcı bir ara söz niteliğindedir. Ara sözün cümledeki görevi ve farklı kullanım biçimleri Ara Söz ve Ara Cümle konusuyla doğrudan bağlantılıdır.
Ara söz ve ara cümleler her zaman kısa çizgiyle ayrılmak zorunda değildir. Cümlenin yapısına göre Virgül de bu görevde kullanılabilir.
2.3. Kök, Gövde ve Ekleri Ayırırken
Bir kelimenin yapısını incelemek amacıyla kök, gövde ve ekler kısa çizgiyle birbirinden ayrılabilir.
Örnekler:
göz-lük
göz-lük-çü
bil-gi
sev-gi-li
Buradaki çizgiler kelimelerin normal yazımının bir parçası değildir. Amaç, kelimeyi oluşturan bölümleri görünür hâle getirmektir.
Örneğin “gözlükçü” günlük kullanımda göz-lük-çü biçiminde yazılmaz. Böyle bir gösterim ancak sözcüğün yapısı çözümlenirken kullanılır. Kelimelere yeni anlam veya görev kazandıran eklerin yapısı Yapım Ekleri ile bağlantılıdır.
2.4. Fiil Kök ve Gövdelerini Gösterirken
Dil bilgisi çalışmalarında fiil kök ve gövdelerinin sonuna çizgi getirilebilir.
Örnekler:
gel-
bak-
oku-
yaz-
temizle-
Buradaki işaret, kelimenin normal yazımına ait değildir; gösterilen yapının fiil olduğunu belirtmeye yardımcı olur.
Örneğin “yaz” sözcüğü bağlama göre farklı anlamlar taşıyabilirken yaz- biçimi dil bilgisi çözümlemesinde fiili gösterir.
2.5. Ekleri Gösterirken
Ekler tek başına gösterilirken de kısa çizgiden yararlanılır.
İsim yapımında kullanılan ekler başlarına çizgi getirilerek gösterilebilir:
-lık-cı-ış
Fiil yapımında kullanılan eklerin gösteriminde ise çizgi ekin başında ve sonunda bulunabilir:
-la--tır--ımsa-
Bu gösterim, ekin bağımsız bir kelime olmadığını ve başka bir sözcüğe eklenerek görev kazandığını anlamayı kolaylaştırır. Eklerin kelime yapısındaki işlevini değerlendirirken Ekler ve onun altındaki Yapım Ekleri konuları bu ayrımın dil bilgisi yönünü tamamlar.
2.6. Kelimeleri Hecelerine Ayırırken
Bir kelimenin hecelerini göstermek amacıyla hecelerin arasına kısa çizgi konur.
Örnekler:
o-kul
ka-lem
ar-ka-daş
öğ-ret-men
ki-tap-lık
Bu kullanım, satır sonunda kelime bölmeyle karıştırılmamalıdır. öğ-ret-men yazıldığında kelimenin bütün heceleri özellikle gösterilmektedir. Satır sonunda ise kelimenin yalnızca sığmayan bölümü bir sonraki satıra aktarılır.
Bu ayrımda belirleyici olan yine kelimenin Hece Yapısı‘ dır.
2.7. Kelime ve Sayılar Arasında İlişki veya Aralık Gösterirken
Kısa çizgi; kelimeler veya sayılar arasında “arasında, ve, ile, ila, -den …-e” anlamlarını vermek için kullanılabilir.
Örnekler:
Ankara-İstanbul yolu
Türkiye-Almanya ilişkileri
Fenerbahçe-Galatasaray karşılaşması
2018-2022 dönemi
09.00-12.00 saatleri
2018-2022 ifadesi “2018’den 2022’ye kadar” anlamını taşırken Ankara-İstanbul yolu iki şehir arasındaki bağlantıyı belirtir.
Bu kullanım özellikle tarih, saat ve iki unsur arasındaki ilişkinin kısa biçimde gösterilmesinde işe yarar.
3. Matematikte Kısa Çizgi Nasıl Kullanılır?
Kısa çizginin görevleri yalnızca yazı ve dil bilgisiyle sınırlı değildir. Matematikte çıkarma işlemini göstermek için de kullanılır.
Örnek:
50 – 20 = 30
Aynı işaret, sıfırdan küçük değerlerin gösteriminde sayının önüne getirilir:
-2 °C
-5
-12
Örneğin -2 °C, sıcaklığın sıfırın iki derece altında olduğunu belirtir.
Bu örneklerde işaretin görevi cümleyi düzenlemek değil, sayısal bir anlamı göstermektir.
4. Kısa Çizgi ile Uzun Çizgi Arasındaki Fark Nedir?
Kısa çizgi (-) ile uzun çizgi (—) görünüş bakımından birbirine benzediği için karıştırılabilir. Ancak aynı işaret değildirler ve kullanım alanları farklıdır.
| Kısa Çizgi (-) | Uzun Çizgi (—) |
|---|---|
| Satır sonunda kelime bölmede kullanılabilir. | Satır başına alınan konuşmaları göstermede kullanılır. |
| Heceleri gösterebilir. | Konuşma çizgisi olarak da adlandırılır. |
| Kök, gövde ve ekleri ayırmada kullanılabilir. | Karşılıklı konuşmaların yazımında kullanılabilir. |
| Kelime ve sayılar arasında ilişki veya aralık gösterebilir. | Kısa çizginin bu görevlerini üstlenmez. |
Kısa çizgi örneği: Ankara-Konya yolu
Uzun çizgi örneği:
— Yarın bizimle gelecek misin?
Öykü, roman veya başka bir metinde satır başına alınan konuşmaların gösteriminde [Uzun Çizgi] kullanılır. Bu nedenle klavyede iki işareti birbirinin yerine kullanmak doğru değildir.
5. Kısa Çizgi Hangi Durumlarda Kullanılmaz?
Kısa çizginin nerelerde kullanıldığını bilmek kadar, benzer görünen hangi yapılarda kullanılmadığını bilmek de önemlidir.
Sayı adları art arda kullanılarak yaklaşık bir miktar belirtiliyorsa aralarına çizgi konmaz:
Doğru: Üç beş kişi bizi bekliyordu.
Yanlış: Üç-beş kişi bizi bekliyordu.
Doğru: On on beş dakika sonra dönerim.
Yanlış: On-on beş dakika sonra dönerim.
Ayrıca satır başına alınan konuşmaları göstermek kısa çizginin görevi değildir; burada [Uzun Çizgi] kullanılır.
Tarih veya saat yazımındaki kullanım da başka noktalama görevleriyle karıştırılmamalıdır. Örneğin tarihlerin gün, ay ve yıl bölümlerini ayırmak farklı bir kullanımdır ve [Eğik Çizgi] nin görevleri arasında yer alabilir.
6. Kısa Çizgi Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
İşaretin farklı alanlarda kullanılması bazı kuralların birbirine karıştırılmasına yol açabilir.
Kısa çizgi ile uzun çizgiyi aynı işaret sanmak: Satır başına alınan konuşmalarda kısa olan değil, uzun çizgi kullanılır.
Kelimeyi satır sonunda yanlış yerden bölmek: Satıra sığmayan kelime rastgele bir harften sonra bölünmez; hece yapısı dikkate alınır.
Hecelemeyi normal yazım biçimi sanmak: ar-ka-daş yalnızca heceleri göstermek için kullanılan bir gösterimdir. Kelimenin normal yazımı arkadaştır.
Sayı adlarının arasına çizgi koymak: Yaklaşık miktar bildiren “üç beş”, “on on beş” gibi yapılarda çizgi kullanılmaz.
Kısa çizgiyi konuşma çizgisi olarak kullanmak: Biçimleri benzese de kısa çizgi ile [Uzun Çizgi] farklı görevlerde kullanılan iki ayrı işarettir.
Ara sözlerde tek bir noktalama seçeneği olduğunu düşünmek: Ara söz ve ara cümleler yapıya göre çizgiyle veya başka uygun noktalama işaretleriyle ayrılabilir.
Doğru kullanımı belirlemenin en güvenilir yolu, işaretin biçiminden çok o yapıdaki görevine bakmaktır.
7. Kısa Çizgi Örnekleri
Kullanım alanlarını yan yana görmek, işaretin farklı görevleri arasındaki ayrımı daha belirgin hâle getirir.
| Örnek | Görevi |
|---|---|
| öğ-ret-men | Heceleri gösterme |
| göz-lük | Kök ve eki ayırma |
| gel- | Fiil kökünü gösterme |
| -lık | Eki gösterme |
| Ankara-Bursa yolu | İki yer arasındaki bağlantıyı gösterme |
| 2019-2023 dönemi | Zaman aralığını gösterme |
| 10.00-12.00 saatleri | Saat aralığını gösterme |
| Türkiye-Japonya ilişkileri | İki taraf arasındaki ilişkiyi gösterme |
| Yeni müdürümüz -geçen hafta göreve başlayan öğretmen- toplantıya katıldı. | Ara sözü ayırma |
| -6 °C | Sıfırdan küçük değeri gösterme |
| 40 – 15 = 25 | Çıkarma işlemini gösterme |
Bir soruda kısa çizginin görevi sorulduğunda yalnızca işaretin bulunduğu yere değil, iki yanında bulunan yapıların birbiriyle ilişkisine bakmak gerekir. gel-, 2019-2023 ve -6 °C örneklerinin üçünde de aynı işaret görülür; fakat her birinde farklı bir görev üstlenir. Bu ayrım, Noktalama İşaretleri Soru Tipleri içinde kısa çizgiyle ilgili soruları çözerken de temel ipucudur.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)
MEB – OGM Materyal