Ünsüz Düşmesi Nedir? Hangi Durumlarda Görülür?

“Küçük” sözcüğünden küçücük, “ufak” sözcüğünden ufacık türetilirken sözcüklerin sonunda bulunan k sesi ortadan kalkar:

küçük + cük → küçücük
ufak + cık → ufacık

Ancak aynı durum her sözcükte gerçekleşmez. Örneğin “kulak” sözcüğüne küçültme eki geldiğinde kulakçık biçimi ortaya çıkar ve sözcüğün sonundaki k korunur.

kulak + cık → kulakçık

Üstelik ünsüz düşmesi yalnızca küçültme eki alan sözcüklerde görülmez. alçak → alçalmak ve ad → adaş gibi örneklerde de bir ünsüzün ortadan kalktığı görülür.

Bu nedenle ünsüz düşmesini birkaç sözcüğü ezberleyerek değil, sözcüğün ek almadan önceki ve sonraki biçimlerini karşılaştırarak öğrenmek daha güvenilir bir yöntemdir.

İçindekiler

1. Ünsüz Düşmesi Nedir?
2. Ünsüz Düşmesi Nasıl Gerçekleşir?
3. -cık/-cik Ekiyle Ünsüz Düşmesi
4. Ünsüz Düşmesi Örnekleri
5. Başka Yapım Ekleriyle Ünsüz Düşmesi
6. Her -cık/-cik Eki Ünsüz Düşmesine Neden Olur mu?
7. Bir Sözcükte Ünsüz Düşmesi Nasıl Bulunur?
8. Ünsüz Düşmesi ile Ünlü Düşmesi Arasındaki Fark
9. Ünsüz Düşmesi ile Ünsüz Türemesi Karıştırılır mı?
10. En Çok Karıştırılan Ünsüz Düşmesi Örnekleri

1. Ünsüz Düşmesi Nedir?

Ünsüz düşmesi, bir sözcük ek aldığında sözcüğün yapısında bulunan ünsüzlerden birinin ortadan kalkmasıyla oluşan Ses Olayları‘ndan biridir.

En bilinen örneklerden biri “ufacık” sözcüğüdür:

ufak + cık → ufacık

“Ufak” sözcüğünün sonunda bulunan k sesi, yeni sözcükte yer almaz. Kaybolan ses bir ünsüz olduğu için burada ünsüz düşmesi gerçekleşmiştir.

Benzer bir değişim:

alçak + cık → alçacık

sözcüğünde de görülür. “Alçak” sözcüğünün sonundaki k, eklenme sırasında düşmüştür.

Ünsüz düşmesi denildiğinde çoğunlukla k sesinin düşmesiyle oluşan “ufacık, küçücük, alçacık” gibi örnekler akla gelir. Ancak olay yalnızca k ünsüzüyle sınırlı değildir.

Örneğin:

ad + daş → adaş

sözcüğünde yan yana gelen d seslerinden biri ortadan kalkmıştır. Burada düşen ünsüz ddir.

Dolayısıyla bir örneğin ünsüz düşmesi olup olmadığını belirleyen temel ölçüt, belirli bir harfin bulunması değil, sözcük türetilirken mevcut bir ünsüzün kaybolmasıdır.

2. Ünsüz Düşmesi Nasıl Gerçekleşir?

Ünsüz düşmesini anlamanın en kolay yolu sözcüğün ek almadan önceki ve sonraki biçimini karşılaştırmaktır.

“Küçük” sözcüğünü ele alalım:

küçük + cük → küçücük

Başlangıçtaki sözcük:

küçük

Ortaya çıkan sözcük:

küçücük

İki biçim karşılaştırıldığında “küçük” sözcüğünün sonundaki k sesinin “küçücük” biçiminde bulunmadığı görülür.

Benzer şekilde:

minik + cik → minicik

örneğinde de “minik” sözcüğünün sonundaki k kaybolmuştur.

Ünsüz düşmesinde önemli olan, sesin başka bir ünsüze dönüşmesi değil ortadan kalkmasıdır.

Bu ayrım özellikle Ünsüz Yumuşaması ile ünsüz düşmesini birbirinden ayırırken önemlidir:

kitap + ı → kitabı

örneğinde p sesi kaybolmaz; b’ye dönüşür. Bu nedenle ünsüz yumuşaması vardır.

Buna karşılık:

ufak + cık → ufacık

örneğinde k başka bir sese dönüşmemiş, tamamen ortadan kalkmıştır. Bu nedenle ünsüz düşmesi vardır.

3. -cık/-cik Ekiyle Ünsüz Düşmesi

Ünsüz düşmesinin en sık karşılaşılan örneklerinden bazıları, sonu k ile biten sözcüklerin küçültme anlamı taşıyan -cık/-cik/-cuk/-cük biçimindeki yapım eklerini alması sırasında ortaya çıkar.

Örneğin:

ufak + cık → ufacık

Sözcüğün sonundaki k düşmüştür.

Aynı durum:

küçük + cük → küçücük

örneğinde de görülür.

Başka örnekler:

minik + cik → minicik
sıcak + cık → sıcacık
yumuşak + cık → yumuşacık
alçak + cık → alçacık

Bu sözcüklerin ek almadan önceki ve sonraki biçimleri karşılaştırıldığında sonlarındaki k ünsüzünün kaybolduğu görülür.

Ancak buradan:

“Sonu k ile biten her sözcük -cık/-cik eki aldığında k düşer.”

sonucu çıkarılmamalıdır.

Ünsüz düşmesi belirli sözcüklerde görülür; aynı eki alan başka sözcüklerde k sesi korunabilir.

4. Ünsüz Düşmesi Örnekleri

Ünsüz düşmesi örneklerini yalnızca son biçimleriyle ezberlemek yerine, hangi ünsüzün nasıl kaybolduğunu görmek daha yararlıdır.

Örneğin:

Bahçede küçücük bir serçe vardı.

Cümlesindeki “küçücük” sözcüğünü çözümlersek:

küçük + cük → küçücük

biçimini elde ederiz. Sözcüğün sonundaki k ortadan kalktığı için ünsüz düşmesi vardır.

Ufacık bir ayrıntıyı bile fark etti.

cümlesindeki “ufacık” sözcüğünde de:

ufak + cık → ufacık

değişimi gerçekleşmiştir.

Burada da düşen ses kdir.

Örneklerde k sesinin baskın olması, ünsüz düşmesinin yalnızca k ile gerçekleştiği anlamına gelmez. “Adaş” örneği bunun iyi bir karşı örneğidir.

5. Başka Yapım Ekleriyle Ünsüz Düşmesi

Ünsüz düşmesini yalnızca -cık/-cik ekiyle ilişkilendirmek konuyu eksik öğrenmeye yol açabilir. Bazı sözcüklerde farklı yapım ekleriyle türeme sırasında da ünsüz kaybı görülür.

Bunun belirgin örneklerinden biri:

alçak + l → alçal-

yapısıdır.

“Alçak” sözcüğünün sonundaki k ortadan kalkar ve “alçal-” fiili oluşur:

alçak → alçalmak

Benzer bir yapı “yüksek” sözcüğünde görülür:

yüksek → yükselmek

Burada da sözcüğün sonundaki k yeni biçimde bulunmaz.

Farklı bir örnek ise:

ad + daş → adaş

yapısıdır.

Bu kez düşen ses k değil, d ünsüzüdür.

Dolayısıyla ünsüz düşmesinde asıl bakılması gereken şey ekin adı değildir. Sözcüğün türeme sırasında bir ünsüzünü kaybedip kaybetmediği kontrol edilmelidir.

6. Her -cık/-cik Eki Ünsüz Düşmesine Neden Olur mu?

Hayır. -cık/-cik ekinin kullanıldığı her sözcükte ünsüz düşmesi gerçekleşmez.

İki örneği karşılaştıralım:

ufak + cık → ufacık

“Ufak” sözcüğünün sonundaki k düşmüştür. Ünsüz düşmesi vardır.

Buna karşılık:

kulak + cık → kulakçık

örneğinde k korunmuştur. Dolayısıyla ünsüz düşmesi yoktur.

Benzer şekilde:

kapak + cık → kapakçık

sözcüğünde de son k ortadan kalkmaz.

Bu nedenle yalnızca sözcüğün sonunda k bulunmasına ve ardından -cık/-cik ekinin gelmesine bakarak karar verilmemelidir.

Gerçekten bir ünsüz kaybolmuş mu?

Asıl kontrol edilmesi gereken budur.

7. Bir Sözcükte Ünsüz Düşmesi Nasıl Bulunur?

Bir sözcükte ünsüz düşmesini bulmanın en güvenilir yolu, sözcüğün ek almadan önceki biçimine dönmektir.

Örneğin “küçücük” sözcüğüyle karşılaştığımızı düşünelim.

Önce sözcüğün türediği biçimi buluruz:

küçük

Sonra eki ayırırız:

küçük + cük

Ortaya çıkan biçimle karşılaştırırız:

küçük + cük → küçücük

“Küçük” sözcüğünde bulunan son k, yeni sözcükte yoktur.

k kaybolmuş → ünsüz düşmesi vardır.

Şimdi “kulakçık” sözcüğünü inceleyelim:

kulak + cık → kulakçık

Sözcüğün sonundaki k korunmuştur.

Ünsüz kaybı yok → ünsüz düşmesi yoktur.

Aynı yöntem farklı yapılara da uygulanabilir:

ad + daş → adaş

İlk biçimde bulunan d seslerinden biri ortaya çıkan sözcükte yoktur.

d kaybolmuş → ünsüz düşmesi vardır.

Pratik olarak şu sıra izlenebilir:

Sözcüğün kök veya gövdesini bul → aldığı eki belirle → önceki ve sonraki biçimi karşılaştır → bir ünsüzün ortadan kalkıp kalkmadığını kontrol et.

Bu yöntem, uzun bir örnek listesini ezberlemekten daha kullanışlıdır.

8. Ünsüz Düşmesi ile Ünlü Düşmesi Arasındaki Fark

Ünlü Düşmesi ile ünsüz düşmesinin ortak noktası, her ikisinde de sözcüğün yapısındaki bir sesin ortadan kalkmasıdır. Fark, kaybolan sesin türüdür.

Örneğin:

burun + u → burnu

“Burun” sözcüğündeki u ünlüsü düşmüştür.

Bu nedenle burada ünlü düşmesi vardır.

Şimdi:

ufak + cık → ufacık

örneğine bakalım.

Bu kez ortadan kalkan ses kdir. K bir ünsüz olduğu için ünsüz düşmesi gerçekleşmiştir.

Bu iki ses olayını ayırmak için çoğu zaman tek bir soru yeterlidir:

Kaybolan ses hangisi?

Kaybolan ses ünlüyse ünlü düşmesi, ünsüzse ünsüz düşmesi söz konusudur.

9. Ünsüz Düşmesi ile Ünsüz Türemesi Karıştırılır mı?

Ünsüz düşmesi ile Ünsüz Türemesi birbirinin tersine işleyen iki farklı ses olayıdır.

Ünsüz düşmesinde sözcükte bulunan bir ses ortadan kalkar:

ufak + cık → ufacık

Burada k kaybolmuştur.

Ünsüz türemesinde ise sözcük ek aldığında veya yardımcı fiille birleştiğinde ek bir ünsüz ortaya çıkabilir:

sır + ımız → sırrımız

Burada r ünsüzü ikizleşmiştir.

Benzer şekilde:

zan + etmek → zannetmek

örneğinde de ünsüz türemesi vardır.

Ayrımı şöyle hatırlamak mümkündür:

ufak → ufacık
Bir ünsüz azaldı → ünsüz düşmesi

sır → sırrımız
Bir ünsüz arttı → ünsüz türemesi

Dolayısıyla yalnızca sözcüğün biçiminin değişmiş olması yeterli değildir. Ses sayısının azalmasına mı, artmasına mı yol açan bir değişim gerçekleştiğine bakılmalıdır.

10. En Çok Karıştırılan Ünsüz Düşmesi Örnekleri

Ünsüz düşmesinde en sık yapılan hata, sonu k ile biten her sözcüğün küçültme eki aldığında k sesini kaybedeceğini düşünmektir.

Oysa:

küçük + cük → küçücük
→ k kayboldu
→ ünsüz düşmesi var

ancak:

kulak + cık → kulakçık
→ k korundu
→ ünsüz düşmesi yok

Aynı ayrım:

ufak + cık → ufacık
→ ünsüz düşmesi var

kapak + cık → kapakçık
→ ünsüz düşmesi yok

örneklerinde de görülür.

Bir başka karışıklık, düşen sesin türünü gözden kaçırmaktır:

burun + u → burnu
→ u düştü
→ ünlü düşmesi

küçük + cük → küçücük
→ k düştü
→ ünsüz düşmesi

Ünsüzün kaybolmasıyla başka bir ünsüze dönüşmesi de aynı şey değildir:

kitap + ı → kitabı
→ p, b’ye dönüştü
→ ünsüz yumuşaması

ufak + cık → ufacık
→ k tamamen kayboldu
→ ünsüz düşmesi

Son olarak ünsüz düşmesinin yalnızca küçültme ekiyle gerçekleştiği düşünülmemelidir:

alçak → alçalmak
→ k düştü

ad + daş → adaş
→ d düştü

Bu nedenle ünsüz düşmesini bulurken hazır örnekleri ezberlemek yerine sözcüğün ilk biçimiyle ek aldıktan sonraki biçimini karşılaştırmak daha güvenilir bir yöntemdir. İlk biçimde bulunan bir ünsüz yeni biçimde tamamen ortadan kalkmışsa ünsüz düşmesi aranmalıdır.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı / OGM Materyal → TYT Türkçe, Ses Bilgisi ve Ses Olayları

Türk Dil Kurumu (TDK) → Ünsüzlerin Nitelikleri