“Ece kitabı dün getirdi.” “Ece dün kitabı getirdi.” İki cümlede de Ece’nin bir kitabı getirmesinden söz ediliyor. Buna karşılık sözcüklerin yeri değiştiğinde konuşanın öne çıkardığı bilgi de değişiyor. İlk cümlede “dün”, ikinci cümlede “kitabı” daha belirgin hâle geliyor. Türkçede cümlede vurgu, bir sözcüğün veya ögenin diğerlerine göre daha baskılı söylenerek öne çıkarılmasıdır. Konuşurken bunu sesimizle … Devamını oku
“Babam, evimizin en sabırlı insanı, yine herkesi sakinleştirdi.” Bu cümlede “evimizin en sabırlı insanı” sözü, “babam” hakkında ek bilgi veriyor. Bu bölüm çıkarıldığında “Babam yine herkesi sakinleştirdi.” cümlesinin temel yapısı bozulmuyor. Bir de şuna bakalım: “Bu sokaklar, sen de hatırlarsın, eskiden çok daha sakindi.” İkinci örnekte araya giren bölüm artık yalnızca bir ad veya söz … Devamını oku
“Arkadaşlar, yarın erken gelin.” Bu cümlede “arkadaşlar” sözcüğü ilk bakışta özne gibi görünebilir. Oysa “gelin” yüklemi, işi yapacak kişinin “siz” olduğunu zaten gösterir. “Arkadaşlar” ise eylemi gerçekleştiren kişiyi bildirmekten çok konuşanın kime seslendiğini belirtir. Benzer bir durum şu cümlede de vardır: “Eyvah, anahtarımı evde unuttum!” “Eyvah” sözcüğü özne, nesne veya tümleç değildir. Buna rağmen cümleden … Devamını oku
“Otobüsle geldik.” cümlesindeki “otobüsle” ile “Senin için geldim.” cümlesindeki “senin için” aynı türden bir görev üstlenebilir mi? İlk yapı gelme eyleminin hangi araçla gerçekleştiğini, ikincisi ise eylemin kimin için yapıldığını bildirir. Geleneksel cümle çözümlemesinde bu tür yapılar edat tümleci ya da diğer adıyla ilgeç tümleci olarak gösterilebilir. Fakat konunun önemli bir ayrıntısı vardır: Edat tümleci, … Devamını oku
Bir cümlede eylemin ne zaman, nasıl, neden ya da ne kadar gerçekleştiğini öğrenmek istediğimizde çoğu zaman zarf tümlecine ulaşırız. Fakat bu ögeyi bulmak, birkaç soruyu ezberleyip cümleye sırayla yöneltmekten ibaret değildir. Şu üç cümle arasındaki fark bunu açıkça gösterir: Çocuk dışarı çıktı.Çocuk dışarıya çıktı.Çocuk dışarıyı kontrol etti. Üçünde de benzer bir sözcük kullanılmasına rağmen “dışarı” … Devamını oku
Aynı sözcük, üç farklı cümlede üç farklı öge olabilir: Çocuk dışarı çıktı.Çocuk dışarıya çıktı.Çocuk dışarıyı kontrol etti. İlk cümlede “dışarı” zarf tümleci, ikinci cümlede “dışarıya” dolaylı tümleç, üçüncü cümlede “dışarıyı” ise nesne görevindedir. Demek ki bir sözcüğün yer bildirmesi, onu tek başına yer tamlayıcısı yapmaz. Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), yüklemin anlamını yönelme, bulunma veya ayrılma … Devamını oku
Telefon çaldı. Bu cümlede “telefon” sözcüğüne “ne?” sorusuyla ulaşabiliriz. Buna rağmen telefon nesne değil, öznedir. Şimdi cümleyi değiştirelim: Çocuk telefon aldı. Bu kez “telefon”, alma işinin yöneldiği ögedir ve belirtisiz nesne görevindedir. Aynı sözcük, benzer bir soruyla bulunmasına rağmen iki cümlede farklı görevler üstleniyor. Bu yüzden nesneyi bulmak için yalnızca “ne?” sorusunu ezberlemek yeterli değildir. … Devamını oku
“Çocuklar bahçede oynuyor.” cümlesinde yüklemi bulmak kolaydır: oynuyor. Peki “En sevdiğim mevsim ilkbahardır.” cümlesinde yüklem hangisidir? Burada hareket bildiren bir fiil yoktur ama cümle yine de tamamlanmış bir yargı taşır. Yüklem ilkbahardır sözüdür. Bir de “Bu davranışı beni hayal kırıklığına uğrattı.” cümlesini düşünelim. Burada yalnızca son sözcüğe bakmak yeterli olmaz; hayal kırıklığına uğrattı anlamca bütünlük … Devamını oku
Mert dosyayı imzaladı. Bu cümlede imzalama işini yapan Mert’tir. Peki “Dosya imzalandı.” dediğimizde özne hangisidir? Dosya herhangi bir işi yapmadığı hâlde neden özne kabul edilir? Bir de “Dosya Mert tarafından imzalandı.” dersek Mert’in görevi ne olur? Özne konusunda en çok karışıklık bu noktada başlar. Çünkü özneyi bulmak, yükleme yalnızca “kim?” veya “ne?” sorusunu sormaktan ibaret … Devamını oku
“Dün akşam kardeşim odasında yeni kitabını sessizce okuyordu.” Bu cümlede her söz aynı görevi üstlenmez. Okuyordu yargıyı bildirir, kardeşim okuyan kişiyi gösterir, yeni kitabını yapılan işten etkilenir, odasında yer bildirir; dün akşam ve sessizce ise okumayı zaman ve durum bakımından tamamlar. Cümledeki sözcük veya sözcük gruplarının yüklemle kurdukları ilişkiye göre üstlendikleri bu görevlere cümlenin ögeleri … Devamını oku