Hak sözcüğüne “-ı” eki getirildiğinde hakı değil, hakkı deriz. Buna karşılık kitap aynı eki aldığında kitappı olmaz; kitabı biçimine dönüşür:
hak + ı → hakkı
kitap + ı → kitabı
İki sözcük de ünlüyle başlayan bir ek almıştır ancak gerçekleşen ses olayı aynı değildir. Hakkı sözcüğünde son ünsüz ikizleşirken kitabı sözcüğünde mevcut ünsüz başka bir ünsüze dönüşür.
Ünsüz türemesini doğru anlamak için bu fark önemlidir. Sözcükte yan yana iki aynı ünsüz görmek tek başına yeterli değildir; sözcüğün ek almadan veya yardımcı fiille birleşmeden önceki biçimiyle sonraki biçimini karşılaştırmak gerekir.
İçindekiler
- Ünsüz Türemesi Nedir?
- Ünsüz Türemesi Neden Oluşur?
- Ünsüz Türemesi Hangi Durumlarda Görülür?
- Ünsüz Türemesi Örnekleri
- Ünsüz Türemesi Nasıl Bulunur?
- Her Çift Ünsüz Ünsüz Türemesi midir?
- Ünsüz Türemesi ile Ünsüz Yumuşaması Nasıl Ayırt Edilir?
- Ünsüz Türemesi ile Ünsüz Benzeşmesi Arasındaki Fark
- “Reddetmek” Sözcüğündeki Ses Olayı Nasıl Açıklanır?
- Ünsüz Türemesini Ayırt Etme Uygulaması
1. Ünsüz Türemesi Nedir?
Ünsüz türemesi, bazı sözcüklerin ünlüyle başlayan bir ek alması veya yardımcı fiille birleşmesi sırasında sözcüğün sonundaki ünsüzün ikizleşmesiyle ortaya çıkan ses olayıdır. Bu nedenle ünsüz ikizleşmesi adıyla da anılır.
Örneğin:
his + i → hissi
Sözcüğün yalın biçimi histir. “-i” ekini aldığında:
hissi
biçimine dönüşür. Başlangıçta tek olan s ünsüzünün ikizleşmesi ünsüz türemesini gösterir.
Benzer bir değişim:
af + etmek → affetmek
örneğinde görülür. Burada da f → ff değişimi gerçekleşmiştir.
Ünsüz türemesi, Türkçedeki Ses Olayları içinde değerlendirilir. Konuyu diğer ses değişmeleriyle birlikte ele almak gerektiğinde Ses Bilgisi üst konusu daha geniş çerçeveyi verir.
2. Ünsüz Türemesi Neden Oluşur?
Bu ses olayını yalnızca “sözcüğe fazladan bir harf gelir” biçiminde öğrenmek, özellikle reddi ve tıbbı gibi örneklerde yetersiz kalır.
TDK, ünsüz türemesini Arapçadan Türkçeye giren ve özgün biçimlerinin sonunda ikiz ünsüz bulunan sözcüklerle açıklar. Bu sözcükler Türkçede tek ünsüzle kullanılır; ünlüyle başlayan bir ek veya yardımcı fiil aldıklarında sonlarındaki ünsüz ikizleşir.
Örneğin:
hak → hakkı
his → hissi
şer → şerri
zam → zammı
zan → zannı
Bu değişim her sözcükte gerçekleşmez.
Örneğin:
ev + i → evi
sözcüğünde v ikizleşmez.
Dolayısıyla:
“Ünlüyle başlayan ek gelirse ünsüz türemesi olur.”
biçiminde genel bir kural kurmak yanlıştır.
Ünsüz türemesi belirli sözcüklerde görülür. Bu sözcüklerdeki değişimi anlamak için harflerin özelliklerinden çok sözcüğün ilk biçimi ile ek aldıktan sonraki biçimini karşılaştırmak gerekir. Bununla birlikte ünsüzlerin genel sınıflandırmasını hatırlamak isteyen okuyucu Ünsüz Harfler konusuna geçebilir.
3. Ünsüz Türemesi Hangi Durumlarda Görülür?
Temel örnekleri iki grupta incelemek konunun mantığını açık hâle getirir.
Ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde
Bazı sözcüklerin sonundaki ünsüz, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde ikizleşir:
hak + ı → hakkı
his + i → hissi
şer + i → şerri
zam + ı → zammı
zan + ı → zannı
TDK ayrıca:
ret + i → reddi
tıp + ı → tıbbı
örneklerini de aynı kural kapsamında verir.
Cümle içinde bakalım:
Her öğrencinin düşüncesini açıklama hakkı vardır.
Buradaki değişim:
hak + ı → hakkı
şeklindedir.
Başka bir örnek:
İlk zannının doğru olmadığını kısa sürede anladı.
Burada:
zan + ı → zannı
değişimi vardır.
MEB materyallerinde de hakkımı, hissimi, zannımca gibi kullanımlar ünsüz türemesine örnek olarak verilmektedir.
Yardımcı fiille birleştiğinde
Ünsüz türemesi, bazı sözcüklerin yardımcı fiillerle birleşmesi sırasında da ortaya çıkar.
En belirgin örnekler:
af + etmek → affetmek
his + etmek → hissetmek
biçimindedir.
Arkadaşının yaptığı hatayı affetti.
Odaya girer girmez gerginliği hissetti.
İlk örnekte f, ikinci örnekte s ikizleşmiştir.
MEB eğitim materyallerinde affetmek, reddetmek, hissetmek gibi birleşik yapılar da ünsüz türemesi örnekleri arasında gösterilmektedir.
Burada yardımcı fiilin adını ezberlemekten çok birleşmeden önceki ve sonraki biçimi karşılaştırmak daha güvenilir bir yöntemdir.
4. Ünsüz Türemesi Örnekleri
Ünsüz türemesi örneklerini uzun bir liste hâlinde ezberlemek yerine değişimin hangi seste gerçekleştiğini görmek daha yararlıdır.
| İlk biçim | Ek / birleşme | Son biçim | Değişim |
|---|---|---|---|
| hak | +ı | hakkı | k → kk |
| his | +i | hissi | s → ss |
| şer | +i | şerri | r → rr |
| zam | +ı | zammı | m → mm |
| zan | +ı | zannı | n → nn |
| af | +etmek | affetmek | f → ff |
| his | +etmek | hissetmek | s → ss |
TDK’nin verdiği örnekler arasında ayrıca ret → reddi ve tıp → tıbbı da bulunur. Bu iki sözcüğün görünümü daha karmaşık olduğu için onları basit bir “aynı harf iki oldu” formülüne sıkıştırmak yerine ayrıca değerlendirmek daha doğrudur.
Hak → hakkı
hak + ı → hakkı
Bu konuda karar verme hakkı ona aittir.
Tek k, ek geldiğinde kk biçimini almıştır.
His → hissi
his + i → hissi
İçinde açıklayamadığı bir huzursuzluk hissi vardı.
Burada s → ss değişimi görülür.
Zam → zammı
zam + ı → zammı
Yapılan son zammı yeterli bulmadılar.
m ünsüzü ikizleşmiştir.
Zan → zannı
zan + ı → zannı
İlk zannının doğru olmadığını fark etti.
n → nn değişimi vardır.
Af → affetmek
af + etmek → affetmek
Bazen birini affetmek zaman alabilir.
Birleşme sırasında f ikizleşmiştir.
His → hissetmek
his + etmek → hissetmek
Dışarı çıktığımız anda havanın soğuduğunu hissettik.
Burada s → ss değişimi gerçekleşmiştir.
Bu noktada “türeme” sözcüğü iki farklı konuyu birbirine yaklaştırabilir. Ünlü Türemesi‘nde ortaya çıkan ses bir ünlüyken burada ortaya çıkan değişim ünsüz üzerindedir.
5. Ünsüz Türemesi Nasıl Bulunur?
Bir sözcükte ünsüz türemesini ararken yalnızca son hâline bakmak yerine sözcüğü geriye doğru çözümlemek daha güvenlidir.
Örneğin hakkımız sözcüğünü ele alalım.
Önce ekleri ayırırız:
hak + ımız → hakkımız
Ardından ilk ve son biçimi karşılaştırırız:
hak → hakkımız
Başlangıçta tek olan k, son biçimde ikizleşmiştir.
Dolayısıyla ünsüz türemesi vardır.
Şimdi aynı yöntemi kitabımız sözcüğüne uygulayalım:
kitap + ımız → kitabımız
Burada p ünsüzünün yanına ikinci bir p gelmemiştir. Var olan p, b‘ye dönüşmüştür.
Bu nedenle olay ünsüz türemesi değildir.
Bir soruda şu sırayı kullanabilirsiniz:
- Sözcüğün ek almadan veya birleşmeden önceki biçimini bulun.
- Eki ya da yardımcı fiili ayırın.
- İlk biçimle son biçimi karşılaştırın.
- Son ünsüzün ikizleşip ikizleşmediğine bakın.
- Yan yana gördüğünüz ikinci ünsüzün ekin kendi sesi olup olmadığını kontrol edin.
Özellikle beşinci adım önemlidir. Çünkü iki aynı ünsüzün yan yana bulunması tek başına ünsüz türemesi olduğunu kanıtlamaz.
6. Her Çift Ünsüz Ünsüz Türemesi midir?
Hayır.
Şu iki sözcüğü karşılaştıralım:
hissi
sessiz
İkisinde de yan yana iki s görülür:
hissi
sessiz
Fakat sözcükleri parçalarına ayırdığımızda aynı yapıya sahip olmadıkları anlaşılır.
his + i → hissi
“-i” ekinde s bulunmaz. İkinci s, sözcük ek aldığında ortaya çıkmıştır.
Bu nedenle ünsüz türemesi vardır.
Şimdi:
ses + siz → sessiz
örneğine bakalım.
İkinci s, -siz ekinin zaten ilk sesidir:
ses + siz
Bir s, kökün sonunda; diğeri ekin başında bulunur. Sonradan türeyen üçüncü bir unsur yoktur.
Dolayısıyla:
his + i → hissi → ünsüz türemesi
ses + siz → sessiz → çift ünsüz görünümü vardır fakat ünsüz türemesi yoktur.
Buradan çıkarılacak kural oldukça pratiktir:
Çift ünsüzü görmek yetmez; ikinci ünsüzün nereden geldiğini bulmak gerekir.
7. Ünsüz Türemesi ile Ünsüz Yumuşaması Nasıl Ayırt Edilir?
Yazının başındaki iki sözcüğe yeniden dönelim:
hak + ı → hakkı
kitap + ı → kitabı
İlk örnekte:
k → kk
olmuştur.
Ünsüz ikizleştiği için ünsüz türemesi vardır.
İkinci örnekte:
p → b
değişimi gerçekleşmiştir.
Burada yeni bir ünsüz ikizleşmemiş, mevcut ünsüz başka bir ünsüze dönüşmüştür. Bu değişim Ünsüz Yumuşaması kapsamında değerlendirilir.
Kısaca:
hak → hakkı → ünsüz ikizleşiyor
kitap → kitabı → mevcut ünsüz değişiyor
Ancak ret → reddi ve tıp → tıbbı gibi örnekler yalnızca bu basit formülle değerlendirilmemelidir. TDK bu sözcükleri doğrudan ünsüz türemesi örnekleri arasında verir.
Dolayısıyla bir ses olayını belirlerken kuralın kapsamını bilmek, yalnızca harfleri saymaktan daha güvenlidir.
8. Ünsüz Türemesi ile Ünsüz Benzeşmesi Arasındaki Fark
Ünsüzlerle ilgili iki farklı olay oldukları için ünsüz türemesi ile Ünsüz Benzeşmesi de karıştırılabilir.
İki örneği karşılaştıralım:
his + etmek → hissetmek
kitap + da → kitapta
İlk örnekte:
s → ss
olmuştur. Ünsüz ikizleşmiştir.
İkinci örnekte ise ekin başındaki d, kendisinden önce gelen sert ünsüzün etkisiyle t‘ye dönüşür:
-da → -ta
Burada yeni bir ünsüz türememiştir.
Bu nedenle:
hissetmek → ünsüz türemesi
kitapta → ünsüz benzeşmesi
şeklinde ayrılır.
TDK de ünsüz uyumunu sert ünsüzle biten sözcüklerin sert ünsüzle başlayan ek alması üzerinden açıklar; aç-tı, aş-çı, çiçek-ten, ipek-çi gibi örnekler verir.
Ünsüz türemesinde sesin ikizleşmesi, ünsüz benzeşmesinde ise ekin başındaki sesin uyuma girmesi temel ayrımdır.
Ünsüzün tamamen ortadan kalktığı örnekler ise farklı bir olaydır ve Ünsüz Düşmesi kapsamında değerlendirilir.
9. “Reddetmek” Sözcüğündeki Ses Olayı Nasıl Açıklanır?
Reddetmek, ünsüz türemesini öğrenirken özellikle üzerinde durulması gereken örneklerden biridir.
Başlangıçta:
ret
sözcüğü vardır.
Yardımcı fiille birleştiğinde:
ret + etmek → reddetmek
biçimi ortaya çıkar.
Ek aldığında da:
ret + i → reddi
biçimi görülür.
TDK, ret → reddi örneğini doğrudan ünsüz türemesi kuralının örnekleri arasında gösterir. MEB materyallerinde de reddetmek ünsüz türemesi örnekleri arasında yer alır.
Bu nedenle reddetmek sözcüğünü yalnızca:
“t, d’ye dönüştü.”
biçiminde açıklamak yeterli değildir. Ortaya çıkan dd yapısı da dikkate alınmalıdır.
Benzer bir durum:
tıp + ı → tıbbı
örneğinde görülür.
Bu örnekler ünsüz türemesini yalnızca:
“Bir harfin aynısından bir tane daha gelir.”
biçiminde ezberlemenin neden yetersiz kalabileceğini gösterir.
10. Ünsüz Türemesini Ayırt Etme Uygulaması
Bu kez çoktan seçmeli bir test yerine birbirine benzeyen sözcükleri çözümleyelim.
Aşağıdaki sözcüklerin hangilerinde ünsüz türemesi vardır?
hakkı – kitabı – hissetmek – sessiz – zannı – ağaçta – affetmek
Önce cevaplara bakmadan sözcükleri kök ve eklerine ayırmayı deneyin.
hakkı
hak + ı → hakkı
k → kk
Cevap: Ünsüz türemesi vardır.
kitabı
kitap + ı → kitabı
p → b
Cevap: Ünsüz türemesi yoktur. Ünsüz Yumuşaması vardır.
hissetmek
his + etmek → hissetmek
s → ss
Cevap: Ünsüz türemesi vardır.
sessiz
ses + siz → sessiz
İkinci s, -siz ekinin başında zaten bulunmaktadır.
Cevap: Ünsüz türemesi yoktur.
zannı
zan + ı → zannı
n → nn
Cevap: Ünsüz türemesi vardır.
ağaçta
ağaç + da → ağaçta
Ekin başındaki d, t‘ye dönüşmüştür.
Cevap: Ünsüz türemesi yoktur. Ünsüz Benzeşmesi vardır.
affetmek
af + etmek → affetmek
f → ff
Cevap: Ünsüz türemesi vardır.
Bu örneklerin ortak noktası bize konunun en kullanışlı kontrol yöntemini verir: Sözcüğün son biçimine bakıp çift harf aramak yerine, ilk biçimiyle son biçimini karşılaştırmak gerekir.
hak → hakkı
his → hissi
zan → zannı
af → affetmek
örneklerinde ünsüz ikizleşmesi açıkça görülür. Buna karşılık ses + siz → sessiz yapısında iki s farklı parçalara aittir.
Bu nedenle bir sözcükte ünsüz türemesi ararken sorulması gereken asıl soru:
“İki aynı ünsüz var mı?” değil, “İkinci ünsüz gerçekten sonradan mı ortaya çıktı?”
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu (TDK) – Ünsüz Türemesi
Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe / Ses Türemesi Eğitim Materyali