Dolaylı Tümleç Nedir? Yer Tamlayıcısı Nasıl Bulunur?

Aynı sözcük, üç farklı cümlede üç farklı öge olabilir:

Çocuk dışarı çıktı.
Çocuk dışarıya çıktı.
Çocuk dışarıyı kontrol etti.

İlk cümlede “dışarı” zarf tümleci, ikinci cümlede “dışarıya” dolaylı tümleç, üçüncü cümlede “dışarıyı” ise nesne görevindedir. Demek ki bir sözcüğün yer bildirmesi, onu tek başına yer tamlayıcısı yapmaz.

Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), yüklemin anlamını yönelme, bulunma veya ayrılma bakımından tamamlayan cümle ögesidir. Genellikle -a/-e, -da/-de, -dan/-den durum eklerini alır; kime, neye, nereye; kimde, neyde, nerede; kimden, neyden, nereden sorularıyla bulunur.

Bu öge, Cümlenin Ögeleri içinde yardımcı ögelerden biridir. Onu doğru belirleyebilmek için yalnızca eke bakmak yerine önce Yüklem bulunmalı, ardından uygun soru yükleme yöneltilmelidir.

İçindekiler

1. Dolaylı Tümleç Nedir?
2. Yer Tamlayıcısı Nedir?
3. Dolaylı Tümleç Nasıl Bulunur?
4. Dolaylı Tümleç Hangi Sorularla Bulunur?
5. Dolaylı Tümleç Hangi Ekleri Alır?
6. Her -e, -de ve -den Eki Alan Sözcük Dolaylı Tümleç midir?
7. Yer-Yön Zarfı ile Dolaylı Tümleç Nasıl Ayırt Edilir?
8. Nesne ile Dolaylı Tümleç Nasıl Ayırt Edilir?
9. Sözcük Grupları Dolaylı Tümleç Olabilir mi?
10. Bir Cümlede Birden Fazla Dolaylı Tümleç Olabilir mi?
11. Dolaylı Tümleç Örnekleri: Cümleleri Birlikte Çözelim
12. Dolaylı Tümleç Bulurken En Çok Yapılan Hatalar

1. Dolaylı Tümleç Nedir?

Dolaylı tümleç; yüklemde bildirilen işin, hareketin veya durumun yöneldiği, bulunduğu ya da ayrıldığı kişi, varlık veya yeri gösteren ögedir.

Şu cümlelere bakalım:

Akşam kütüphaneye uğradım.

Nereye uğradım? → kütüphaneye

Anahtarlar çantada kalmış.

Nerede kalmış? → çantada

Sabah arkadaşımdan bir mesaj aldım.

Kimden aldım? → arkadaşımdan

İlk örnekte yönelme, ikincisinde bulunma, üçüncüsünde ayrılma ilişkisi vardır. Bu nedenle üçü de aynı cümle ögesi görevindedir.

Buradaki “yer” kavramı yanıltıcı olmamalıdır. Yer tamlayıcısı yalnızca okul, ev, bahçe, sokak gibi fiziksel yerleri göstermez:

Bu soruyu öğretmenime sordum.

Kime sordum? → öğretmenime

“Öğretmenime” bir kişiyi göstermesine rağmen yüklemle yönelme ilişkisi kurduğu için yer tamlayıcısıdır.

Benzer biçimde:

Yeni düzene kısa sürede alıştı.

Neye alıştı? → yeni düzene

Burada da fiziksel bir yer yoktur. Dolayısıyla “yer tamlayıcısı” terimini yalnızca mekân bildiren sözcüklerle sınırlamak doğru değildir.

2. Yer Tamlayıcısı Nedir?

Yer tamlayıcısı ile dolaylı tümleç, okul dil bilgisinde aynı cümle ögesi için kullanılan iki addır. MEB/OGM materyallerinde de “Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)” adlandırması kullanılmaktadır.

Bu nedenle iki adlandırma farklı dil bilgisi konularını değil, aynı ögeyi ifade eder.

Örneğin:

Otobüs durağa yaklaştı.

Nereye yaklaştı? → durağa

Çocuklar bahçede oynuyor.

Nerede oynuyor? → bahçede

Kuş kafesten çıktı.

Nereden çıktı? → kafesten

“Durağa”, “bahçede” ve “kafesten” sözcüklerinin üçü de yer tamlayıcısıdır.

3. Dolaylı Tümleç Nasıl Bulunur?

Dolaylı tümleci bulurken doğrudan -a/-e, -da/-de, -dan/-den eklerini aramak yerine yüklemden hareket etmek daha güvenlidir.

Şu cümleyi inceleyelim:

Deniz dün kardeşine yeni kitabından söz etti.

Önce yüklemi bulalım:

söz etti

Şimdi soruları yükleme yöneltelim:

Kime söz etti? → kardeşine

Neyden söz etti? → yeni kitabından

Her iki bölüm de aynı yüklemi farklı yönlerden tamamlar ve aynı öge görevindedir.

Bu ögeyi bulmak için şu sırayı kullanabiliriz:

1. Yüklemi bul.
2. Kime, neye, nereye; kimde, neyde, nerede; kimden, neyden, nereden sorularından uygun olanı yükleme sor.
3. Bulduğun cevabın cümlede gerçekten yönelme, bulunma veya ayrılma ilişkisi kurup kurmadığını kontrol et.

Son aşama özellikle önemlidir. Çünkü aynı durum ekleri bazı cümlelerde başka anlam ilişkileri kurabilir ve farklı bir ögenin parçası olabilir.

4. Dolaylı Tümleç Hangi Sorularla Bulunur?

Yer tamlayıcısını bulduran sorular, kurulan ilişkiye göre üç grupta düşünülebilir:

Yer tamlayıcısını bulmak için yalnızca “nereye, nerede, nereden?” sorularını ezberlemek eksik kalır. Bu öge kişi ve varlık da bildirebildiğinden kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden soruları da kullanılmalıdır.

Örneğin:

Dosyayı müdüre verdim.

Kime verdim? → müdüre

Defterim masada duruyor.

Nerede duruyor? → masada

Bu düşünceden vazgeçti.

Neyden vazgeçti? → bu düşünceden

Özellikle son örnek, yer tamlayıcısının mutlaka somut bir yer göstermesi gerekmediğini açıkça ortaya koyar.

5. Dolaylı Tümleç Hangi Ekleri Alır?

Yer tamlayıcısı çoğunlukla isimlerin yönelme, bulunma ve ayrılma durumlarıyla kurulur. Bu nedenle Hâl Ekleri içindeki -a/-e, -da/-de ve -dan/-den ekleri bu ögeyi bulmada önemli ipuçlarıdır.

Yönelme durumu: -a/-e

Yönelme eki, yüklemdeki hareketin veya ilişkinin yöneldiği kişi, varlık ya da yeri gösterebilir.

Akşam sahile indik.

Nereye indik? → sahile

Soruyu Ayşe’ye sordum.

Kime sordum? → Ayşe’ye

Bu yönteme güveniyorum.

Neye güveniyorum? → bu yönteme

Son örnekte görüldüğü gibi yönelme her zaman fiziksel bir hareket anlamına gelmez.

Bulunma durumu: -da/-de

Bulunma eki, işin veya durumun gerçekleştiği ya da bulunduğu yeri ve varlığı gösterebilir.

Çocuklar salonda bekliyor.

Nerede bekliyor? → salonda

Aradığın bilgi bu kitapta yazıyor.

Neyde yazıyor? → bu kitapta

Ayrılma durumu: -dan/-den

Ayrılma eki hareketin çıkış noktasını veya yüklemin ilişkili olduğu kişi, varlık ve kavramı gösterebilir.

Sabah evden erken çıktım.

Nereden çıktım? → evden

Haberi komşumuzdan duydum.

Kimden duydum? → komşumuzdan

Bu davranıştan hoşlanmadım.

Neyden hoşlanmadım? → bu davranıştan

Bu üç durum eki ögeyi bulmayı kolaylaştırır. Fakat bir sözcüğün bu eklerden birini alması, tek başına onun yer tamlayıcısı olduğunu kanıtlamaz.

6. Her -e, -de ve -den Eki Alan Sözcük Dolaylı Tümleç midir?

Hayır. Bu konuda en çok yapılan hatalardan biri, durum eklerinden hareketle ögenin görevine doğrudan karar vermektir.

Ekler güçlü birer ipucudur; ancak ögenin görevini cümledeki anlam ve yüklemle kurduğu ilişki belirler.

“-den” eki her zaman ayrılma bildirmez

Mert senden daha hızlı koşuyor.

Buradaki “senden” gerçek bir ayrılma noktası göstermez; karşılaştırma ilişkisi kurar. “Senden daha hızlı” bölümü yüklemi durum ve ölçü bakımından tamamlar. Bu nedenle yalnızca -den ekine bakarak “senden”i yer tamlayıcısı saymak doğru değildir.

Bir başka örnek:

Çocuk soğuktan titriyordu.

Neden titriyordu? → soğuktan

Buradaki -dan eki ayrılma değil, neden anlamı kurar. “Soğuktan” bu cümlede zarf tümleci görevindedir.

“-e” eki zaman anlamı kurabilir

Sabaha döneriz.

Ne zaman döneriz? → sabaha

“Sabaha” biçim olarak yönelme eki almıştır; ancak cümlede zaman bildirir. Bu nedenle dolaylı tümleç değil, zarf tümlecidir.

Bu örnekler önemli bir noktayı gösterir:

Önce eki değil, yüklemle kurulan anlam ilişkisini değerlendirmek gerekir.

“de/da” bağlacı ile “-de/-da” bulunma eki aynı değildir

Şu iki cümledeki kullanımlar birbirinden farklıdır:

Kitap masada duruyor.

Nerede duruyor? → masada

Buradaki -da bulunma hâli ekidir ve “masada” yer tamlayıcısıdır.

Kitap da kaybolmuş.

Buradaki “da” ise ayrı yazılan bağlaçtır. Bulunma anlamı taşımaz ve cümlede bu görevi üstlenmez.

Dolayısıyla bir sözcüğün sonunda veya yanında “de/da” görmek de tek başına ögeyi belirlemek için yeterli değildir.

7. Yer-Yön Zarfı ile Dolaylı Tümleç Nasıl Ayırt Edilir?

Yer tamlayıcısı ile [ Zarf Tümleci ] özellikle içeri, dışarı, ileri, geri, aşağı, yukarı gibi yer-yön sözcüklerinde karıştırılır.

Karşılaştıralım:

Çocuk dışarı çıktı.

“Dışarı” durum eki almadan yön bildirir. Bu kullanımda zarf tümlecidir.

Çocuk dışarıya çıktı.

Nereye çıktı? → dışarıya

“Dışarıya” yönelme eki almıştır ve dolaylı tümleçtir.

Aynı değişimi başka sözcüklerde de görebiliriz:

Biraz ileri yürüdük.
→ ileri: zarf tümleci

Aracı biraz ileriye götürdük.
→ ileriye: yer tamlayıcısı

Yukarı baktı.
→ yukarı: zarf tümleci

Yukarıya çıktı.
→ yukarıya: yer tamlayıcısı

Fakat buradan “hâl eki alan her yer-yön sözcüğü yer tamlayıcısı olur” şeklinde yeni bir ezber çıkarılmamalıdır.

Örneğin:

Görevli içeriyi kontrol etti.

Nereyi kontrol etti? → içeriyi

“İçeriyi” belirtme hâli eki aldığı ve yüklemdeki işten etkilenen öge olduğu için nesnedir.

Böylece aynı sözcük üç farklı görevde kullanılabilir:

İçeri girdi. → zarf tümleci
İçeriye girdi. → dolaylı tümleç
İçeriyi kontrol etti. → nesne

Bu üçlü, ögeyi belirlerken yalnızca sözcüğün anlamına veya aldığı eke bakmanın neden yeterli olmadığını açık biçimde gösterir.

8. Nesne ile Dolaylı Tümleç Nasıl Ayırt Edilir?

Yer tamlayıcısı ile [ Nesne ] arasındaki ayrım özellikle yer adı bildiren sözcüklerde önemlidir.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Dün müzeyi gezdik.

Nereyi gezdik? → müzeyi

“Müzeyi” yüklemde bildirilen eylemden etkilendiği için belirtili nesnedir.

Dün müzeye gittik.

Nereye gittik? → müzeye

“Müzeye” hareketin yöneldiği yeri gösterdiği için dolaylı tümleçtir.

Aynı ayrım başka cümlelerde de görülebilir:

Öğrenciler okulu gezdi.
Nereyi gezdi? → okulu → nesne

Öğrenciler okula gitti.
Nereye gitti? → okula → dolaylı tümleç

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

“Müze” ve “okul” birer yer adıdır; fakat bir sözcüğün yer adı olması onun cümlede mutlaka yer tamlayıcısı olacağı anlamına gelmez.

Ögeyi belirleyen, sözcüğün yüklemle kurduğu ilişkidir.

9. Sözcük Grupları Dolaylı Tümleç Olabilir mi?

Yer tamlayıcısı her zaman tek sözcükten oluşmaz. Bir sözcük grubu bütünüyle bu görevi üstlenebilir.

Tatilden sonra şehrin en eski kütüphanesine uğradık.

Nereye uğradık?

→ şehrin en eski kütüphanesine

Burada öge yalnızca “kütüphanesine” sözcüğünden oluşmaz. “Şehrin en eski kütüphanesine” söz grubunun tamamı tek öge olarak değerlendirilir.

Bir başka örnek:

Çocuk karşı apartmanda oturan arkadaşına seslendi.

Kime seslendi?

→ karşı apartmanda oturan arkadaşına

Burada da cevap tek sözcükten değil, bir sözcük grubundan oluşmaktadır.

Cümlenin ögeleri belirlenirken anlam ve yapı bakımından bütünlük taşıyan söz gruplarını parçalamamak gerekir. Bu ilke diğer cümle ögelerinin belirlenmesinde de geçerlidir.

10. Bir Cümlede Birden Fazla Dolaylı Tümleç Olabilir mi?

Evet. Aynı yükleme yönelme, bulunma veya ayrılma bakımından bağlanan birden fazla öge bulunabilir.

Ece arkadaşına İstanbul’dan bir kartpostal gönderdi.

Yüklem: gönderdi

Kime gönderdi? → arkadaşına

Nereden gönderdi? → İstanbul’dan

“Arkadaşına” yönelme, “İstanbul’dan” ayrılma ilişkisi kurar. Her ikisi de aynı yüklemin yer tamlayıcısıdır.

Birden fazla yüklemin bulunduğu yapılarda ise her öge kendi yüklemiyle değerlendirilmelidir:

Evden çıktım, okula yürüdüm.

Nereden çıktım? → evden

Nereye yürüdüm? → okula

“Evden” birinci yükleme, “okula” ise ikinci yükleme bağlıdır; ikisi de yer tamlayıcısı görevindedir.

Bu nedenle uzun cümlelerde yalnızca ögeleri bulmak değil, hangi ögenin hangi yükleme bağlı olduğunu belirlemek de gerekir.

11. Dolaylı Tümleç Örnekleri: Cümleleri Birlikte Çözelim

Şimdi kuralı birbirinden farklı yapıdaki cümlelere uygulayalım.

Örnek 1

Sabah işe yürüyerek gittim.

Yüklem: gittim

Nereye gittim? → işe

Yer tamlayıcısı: işe

“Yürüyerek” ise “nasıl gittim?” sorusunun cevabıdır ve zarf tümlecidir. Böylece aynı cümlede iki yardımcı öge farklı sorularla ayrılır.

Örnek 2

Telefonum çantanın küçük gözünde kalmış.

Yüklem: kalmış

Nerede kalmış? → çantanın küçük gözünde

Yer tamlayıcısı: çantanın küçük gözünde

Burada öge tek sözcük değildir; söz grubunun tamamıdır.

Örnek 3

Bu kitabı arkadaşımdan ödünç aldım.

Yüklem: aldım

Neyi aldım? → bu kitabı → nesne

Kimden aldım? → arkadaşımdan → dolaylı tümleç

Bir cümlede nesne ile yer tamlayıcısı aynı anda bulunabilir.

Örnek 4

Sabah yukarı çıktık.

“Yukarı” durum eki almadan yön bildirdiği için zarf tümlecidir.

Buna karşılık:

Sabah yukarıya çıktık.

Nereye çıktık? → yukarıya

Bu cümlede “yukarıya” yer tamlayıcısı görevindedir.

Örnek 5

Turistler sarayı gezdi.

Nereyi gezdi? → sarayı

“Saray” bir yer adı olmasına rağmen “sarayı” nesnedir.

Şimdi yüklemi değiştirelim:

Turistler saraya girdi.

Nereye girdi? → saraya

Bu kez aynı isim dolaylı tümleçtir.

Örnek 6

Çocuk heyecandan konuşamadı.

Neden konuşamadı? → heyecandan

Buradaki -dan eki bir yerden veya varlıktan ayrılmayı değil, neden bildirmektedir. Bu nedenle “heyecandan” dolaylı tümleç değil, zarf tümlecidir.

Bu tür örneklerde ekin biçiminden önce cümledeki anlam ilişkisine bakmak gerekir.

12. Dolaylı Tümleç Bulurken En Çok Yapılan Hatalar

Bu konuda yapılan yanlışlar çoğu zaman tanımı bilmemekten değil, kuralı her cümleye aynı biçimde uygulamaktan kaynaklanır.

Durum eki gördüğü anda karar vermek:
-a/-e, -da/-de, -dan/-den ekleri önemli ipuçlarıdır; ancak her kullanımları aynı öge görevini oluşturmaz.

Yer bildiren her sözcüğü yer tamlayıcısı sanmak:
“Dışarı çıktı.” cümlesindeki “dışarı” yer bildirmesine rağmen zarf tümlecidir. “Müzeyi gezdi.” cümlesindeki “müzeyi” ise bir yer adı olduğu hâlde nesnedir.

“Nereyi?” ile “nereye?” sorularını karıştırmak:

Parkı gezdik.
Nereyi? → parkı → nesne

Parka gittik.
Nereye? → parka → dolaylı tümleç

“-dan/-den” ekinin her kullanımını ayrılma sanmak:
Aynı ek farklı anlam ilişkileri kurabilir.

Bu düşünceden vazgeçti.
Neyden vazgeçti? → bu düşünceden → dolaylı tümleç

Soğuktan titredi.
Neden titredi? → soğuktan → zarf tümleci

Bu nedenle soru tek başına değil, yüklemle kurulan anlam ilişkisiyle birlikte değerlendirilmelidir.

“de/da” gördüğü her sözcüğü yer tamlayıcısı kabul etmek:
Bulunma hâli eki olan -de/-da ile ayrı yazılan “de/da” bağlacı aynı değildir.

Sözcük grubunu parçalamak:
“Mahallenin sonundaki küçük parka gittik.” cümlesinde öge yalnızca “parka” sözcüğü değildir. “Mahallenin sonundaki küçük parka” grubunun tamamı birlikte değerlendirilir.

Bu ögeyi doğru belirlemek için yalnızca bir ek listesi ezberlemek yerine şu yolu izlemek daha güvenlidir:

Yüklemi bul → uygun soruyu sor → cevabın yüklemle kurduğu anlam ilişkisini kontrol et.

Özellikle [ Nesne ] ve [ Zarf Tümleci ] ile karışan örneklerde bu yöntem, yalnızca sözcüğün sonundaki eke bakarak karar vermekten çok daha sağlam sonuç verir.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe 2
MEB Türkçe 2 materyali

Ortaöğretim Genel Müdürlüğü – TYT Türkçe Konu Özetleri
OGM TYT Türkçe Konu Özetleri