Kaynaştırma Harfleri Nelerdir, Nasıl Bulunur?

masa + a

Bu iki parçayı birleştirdiğimizde arada bir y sesi ortaya çıkar:

masa + y + a → masaya

Peki bu y nereden geldi? Masa sözcüğünde yok, yönelme eki -anın da bir parçası değil. Sözcük ile ekin birleşmesi sırasında ikisinin arasına girmiş durumda.

Benzer yapılar ş, s ve n sesleriyle de karşımıza çıkar. Okul dil bilgisinde y, ş, s, n kaynaştırma harfleri olarak öğretilir ve “YaŞaSıN” sözcüğüyle kolayca hatırlanır.

Ancak YaŞaSıN’ı ezberlemek konuyu çözmek için tek başına yeterli değildir. Asıl önemli olan, hangi harfin nerede kullanıldığını ve bir sözcükte gördüğümüz y, ş, s veya n’nin gerçekten kaynaştırma görevi taşıyıp taşımadığını anlayabilmektir.

İçindekiler

1. Kaynaştırma Harfleri Nedir?
2. Kaynaştırma Harfleri Nelerdir?
3. Kaynaştırma Harfleri Neden Kullanılır?
4. “y” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?
5. “ş” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?
6. “s” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?
7. “n” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?
8. Kaynaştırma Harfleri Nasıl Bulunur?
9. Her y, ş, s ve n Kaynaştırma Harfi midir?
10. Kaynaştırma Harfi ile Ünsüz Türemesi Aynı Şey midir?
11. Kaynaştırma Harflerini Örneklerle Bulalım

1. Kaynaştırma Harfleri Nedir?

Ünlüyle biten bir kök veya gövdeye ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sözcük ile ek arasında bazı yardımcı ünsüzler kullanılabilir. Okul dil bilgisinde bunlara kaynaştırma harfleri veya kaynaştırma ünsüzleri denir.

Örneğin:

araba + a → arabaya

Sözcüğü parçalarına ayıralım:

araba + y + a

Burada:

araba → sözcük
y → kaynaştırma harfi
-a → yönelme hâli eki

y, ne araba sözcüğünün ne de -a ekinin başlangıçtaki yapısında vardır. Birleşme sırasında ikisinin arasında kullanılmıştır.

Benzer bir örnek:

kedi + i → kediyi

Çözümleme:

kedi + y + i → kediyi

Buradaki y de kaynaştırma harfidir.

Kaynaştırma konusu Ses Bilgisi içinde ele alınır ve sözcüklerin ek alırken gösterdiği ses özellikleri bakımından Ses Olayları ile yakından ilişkilidir.

2. Kaynaştırma Harfleri Nelerdir?

Okul dil bilgisinde kaynaştırma harfleri dört tanedir:

y, ş, s, n

Bunları hatırlamak için kullanılan en yaygın kodlama:

YaŞaSıN

sözcüğüdür.

YaŞaSıN’ın ünsüzlerine baktığımızda:

Y – Ş – S – N

sıralamasını görürüz.

Ancak bu dört harfin kullanım alanları aynı değildir:

Bu yüzden “Kaynaştırma harfleri nelerdir?” sorusunun kısa cevabı y, ş, s, n olsa da konuyu öğrenmek için bu harflerin hangi yapılarda ortaya çıktığını ayrı ayrı incelemek gerekir.

3. Kaynaştırma Harfleri Neden Kullanılır?

Kaynaştırma harfleri, sözcük ile ekin birleşmesi sırasında aralarında bağlantı kurulmasını sağlar.

Örneğin:

kapı + a

yapısında kapı ünlüyle biter, -a eki de ünlüyle başlar. Birleşme sırasında:

kapı + y + a → kapıya

biçimi ortaya çıkar.

Benzer şekilde:

araba + ı → arabayı

sözcüğünü parçalarsak:

araba + y + ı → arabayı

yapısını görürüz.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta y sesinin konumudur:

araba | y | ı

sözcük | kaynaştırma | ek

Kaynaştırma harflerini bulmanın temel mantığı da buradan çıkar:

Önce sözcüğü ve eki belirle, ardından ikisinin arasındaki sese bak.

Bu yöntem, yalnızca YaŞaSıN kodlamasındaki harfleri aramaktan daha güvenilirdir.

4. “y” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?

y, kaynaştırma harfleri arasında en sık karşılaşılan ve en kolay fark edilenlerden biridir. Ünlüyle biten sözcüklerin ünlüyle başlayan bazı ekleri alması sırasında kullanılır.

Örneğin:

araba + a → arabaya

kapı + ı → kapıyı

masa + ı → masayı

kedi + e → kediye

anne + i → anneyi

Parçalarına ayırdığımızda:

araba + y + a

kapı + y + ı

masa + y + ı

kedi + y + e

anne + y + i

yapıları ortaya çıkar.

Cümle içinde bakalım:

Defteri masaya bıraktım.

masa + y + a → masaya

Buradaki y, sözcük ile yönelme hâli eki arasındadır.

Başka bir örnek:

Sokakta gördüğümüz kediyi veterinere götürdük.

kedi + y + i → kediyi

Buradaki y ise sözcük ile belirtme hâli eki arasında kullanılmıştır.

Bu nedenle özellikle Hâl Ekleri incelenirken y kaynaştırma harfiyle sık karşılaşılır.

Ancak y yalnızca isimlerin hâl eki alması sırasında görülmez:

başla + acak → başlayacak

Çözümleme:

başla + y + acak → başlayacak

Dolayısıyla “y kaynaştırma harfi yalnızca isimlerde kullanılır” şeklinde bir genelleme yapmak doğru değildir.

5. “ş” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?

ş kaynaştırma harfinin kullanım alanı y kadar geniş değildir. En belirgin olarak ünlüyle biten sayı adlarına -ar/-er üleştirme eki getirildiğinde görülür.

Örneğin:

iki + er → ikişer

Yapıyı açarsak:

iki + ş + er → ikişer

Benzer örnekler:

altı + ş + ar → altışar

yedi + ş + er → yedişer

Cümle içinde:

Öğrenciler sınıfa ikişer kişi girdi.

Buradaki yapı:

iki + ş + er

şeklindedir.

Bir başka örnek:

Kalemleri çocuklara altışar tane dağıttılar.

altı + ş + ar → altışar

Bu nedenle bir sözcükte ş kaynaştırma harfini ararken özellikle ünlüyle biten sayıların üleştirme biçimlerine dikkat etmek gerekir.

6. “s” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?

s kaynaştırma harfi, ünlüyle biten isimlere üçüncü tekil kişi iyelik eki getirildiğinde görülür.

Örneğin:

araba + s + ı → arabası

anne + s + i → annesi

baba + s + ı → babası

masa + s + ı → masası

kapı + s + ı → kapısı

Cümle içinde:

Arabanın kapısı açık kalmış.

Çözümleme:

kapı + s + ı → kapısı

Buradaki s, kaynaştırma harfidir.

Bu noktada birbirine benzeyen iki sözcüğü karşılaştırmak oldukça öğreticidir:

kapı + y + ı → kapıyı

kapı + s + ı → kapısı

İlk sözcükte -ı, belirtme hâli ekidir ve sözcük ile ek arasında y kullanılmıştır.

İkinci sözcükte ise üçüncü tekil kişi iyelik anlamı vardır ve s görülür.

Yani yalnızca sözcüğün sonundaki harflere bakmak yeterli değildir. Ekin görevini de belirlemek gerekir.

Bu ayrım İyelik Ekleri ile Hâl Ekleri arasındaki farkı bilmenin neden önemli olduğunu da gösterir.

7. “n” Kaynaştırma Harfi Nerede Kullanılır?

n, kaynaştırma harfleri arasında en dikkatli değerlendirilmesi gereken sestir. Çünkü farklı yapılarda karşımıza çıkabilir.

Örneğin:

araba + n + ın → arabanın

Arabanın kapısı açık kalmış.

Benzer biçimde:

kapı + n + ın → kapının

Kapının kolu kırılmış.

Burada n, sözcük ile ek arasında görülür.

n sesine zamirlerde de rastlanır:

o + n + un → onun

bu + n + u → bunu

şu + n + a → şuna

o + n + a → ona

Örneğin:

Onun kitabını masaya bıraktım.

Çözümleme:

o + n + un → onun

Zamir n’si neden ayrıca bilinmeli?

Burada küçük fakat önemli bir ayrıntı vardır.

bu, şu, o zamirlerinin ek almış biçimlerinde ve üçüncü kişi iyelik ekinden sonra bazı eklerin önünde görülen n, daha ayrıntılı dil bilgisi çözümlemelerinde zamir n’si olarak da adlandırılır.

Örneğin:

bu-n-u

o-n-a

ev-i-n-e

oda-sı-n-a

Bu nedenle okul düzeyinde y, ş, s, n = YaŞaSıN sınıflandırmasını bilmek kullanışlıdır; ancak özellikle n ile karşılaşıldığında sözcüğün yapısına ayrıca bakmak gerekir.

Başka bir deyişle, her n sesini yalnızca harfe bakarak kaynaştırma olarak işaretlemek yerine hangi eklerin arasında bulunduğunu ve sözcüğün nasıl kurulduğunu incelemek daha güvenilir bir yöntemdir.

Bu yapı İyelik Ekleri, İlgi Eki ve Hâl Ekleri ile yakından ilişkilidir.

8. Kaynaştırma Harfleri Nasıl Bulunur?

Bir sözcükte kaynaştırma harfini bulmanın en güvenilir yolu YaŞaSıN’daki harfleri aramak değil, sözcüğü parçalarına ayırmaktır.

Örneğin arabayı sözcüğünü inceleyelim.

Sözcüğün ek almadan önceki biçimi:

araba

Gelen ek:

-ı

Ortaya çıkan sözcük:

arabayı

Şimdi parçalayalım:

araba + y + ı

Buradaki y, ne araba sözcüğünün ne de -ı ekinin başlangıçtaki yapısında bulunur. İkisinin arasında kullanılmıştır.

Dolayısıyla y kaynaştırma harfidir.

Şimdi ikişer sözcüğüne bakalım:

iki + er

Birleşme sonucunda:

iki + ş + er → ikişer

olur.

Buradaki ş, kaynaştırma harfidir.

Bir örnek daha:

annesi

Çözümleme:

anne + s + i → annesi

Buradaki s, üçüncü tekil kişi iyelik yapısında kullanılan kaynaştırma harfidir.

Kaynaştırma harfini bulmanın pratik yolu

Bir sözcüğü incelerken şu sırayı izleyebilirsiniz:

1. Sözcüğün ek almadan önceki biçimini bulun.
2. Sözcüğe gelen eki belirleyin.
3. Sözcük ile eki birbirinden ayırın.
4. Arada y, ş, s veya n bulunup bulunmadığına bakın.
5. Gördüğünüz sesin sözcüğün ya da ekin zaten bir parçası olup olmadığını kontrol edin.
6. Özellikle n sesinde zamir ve iyelik yapısına dikkat edin.

Kısaca:

sözcük + ? + ek

şeklinde düşünün.

Ortadaki ses birleşme sırasında ortaya çıkmışsa kaynaştırma görevi taşıyıp taşımadığını inceleyebilirsiniz.

9. Her y, ş, s ve n Kaynaştırma Harfi midir?

Hayır.

Bu, kaynaştırma harfleri konusunda en sık yapılan hatalardan biridir.

YaŞaSıN, hangi harflerin kaynaştırmada kullanılabileceğini hatırlatır. Fakat bir sözcükte y, ş, s veya n bulunması, o harfin otomatik olarak kaynaştırma olduğu anlamına gelmez.

Örneğin:

yol

sözcüğündeki y, sözcüğün kendi sesidir.

sarı

sözcüğündeki s de sözcüğün kökünde zaten vardır.

şeker

sözcüğündeki ş için de kaynaştırmadan söz edilemez.

Şimdi arabaya sözcüğüne bakalım:

araba + a → arabaya

Parçaladığımızda:

araba + y + a

yapısını elde ederiz.

Buradaki y, eklenme sırasında sözcük ile ek arasında ortaya çıkmıştır.

Bu nedenle doğru soru:

“Bu kelimede y, ş, s veya n var mı?”

değil,

“Bu ses sözcüğün kendi yapısına mı ait, yoksa eklenme sırasında mı ortaya çıkmış?”

olmalıdır.

Örneğin yayla sözcüğünde y vardır; ancak bu durum tek başına kaynaştırma olduğunu göstermez. Sözcüğün yapısındaki bir sesi yalnızca YaŞaSıN grubunda bulunduğu için kaynaştırma sayamayız.

Kaynaştırmayı belirleyen şey harfin kendisi değil, sözcük içindeki görevidir.

10. Kaynaştırma Harfi ile Ünsüz Türemesi Aynı Şey midir?

Hayır.

İki olayda da eklenme sonrasında farklı bir ünsüz görünümüyle karşılaşılabildiği için kaynaştırma ile Ünsüz Türemesi zaman zaman birbirine karıştırılabilir.

Şu iki örnek farkı açıkça gösterir:

masa + a → masaya

hak + ı → hakkı

İlk örnekte:

masa + y + a

yapısı vardır.

y, sözcük ile ek arasında bağlantı kurmuştur. Bu, kaynaştırmadır.

İkinci örnekte:

hak + ı → hakkı

sözcüğün sonundaki k ikizleşmiştir:

k → kk

Bu ise ünsüz türemesidir.

Kısaca:

masa + y + a → masaya → kaynaştırma

hak + ı → hakkı → ünsüz türemesi

Aradaki farkı anlamanın en kolay yollarından biri yine sözcüğü parçalamaktır.

Kaynaştırmada sözcük ile ek arasındaki yardımcı sese, ünsüz türemesinde ise sözcüğün ses yapısında meydana gelen değişikliğe bakılır.

11. Kaynaştırma Harflerini Örneklerle Bulalım

Şimdi farklı sözcükleri parçalarına ayırarak kaynaştırma harflerini bulalım. Burada önemli olan yalnızca y, ş, s veya n harfini görmek değil, bu sesin sözcük ile ek arasında gerçekten kaynaştırma görevi üstlenip üstlenmediğini belirlemektir.

Arabaya

araba + y + a → arabaya

Buradaki y, sözcük ile yönelme hâli eki arasında kullanılmıştır.

Kaynaştırma harfi: y

Annesi

anne + s + i → annesi

Ünlüyle biten anne sözcüğüne üçüncü tekil kişi iyelik eki gelirken s kullanılmıştır.

Kaynaştırma harfi: s

İkişer

iki + ş + er → ikişer

Ünlüyle biten sayı adına üleştirme eki gelirken arada ş bulunmaktadır.

Kaynaştırma harfi: ş

Kapının

kapı + n + ın → kapının

Okul dil bilgisindeki yaygın sınıflandırmaya göre sözcük ile ek arasında n kaynaştırma harfi bulunmaktadır.

Kaynaştırma harfi: n

Hakkı

hak + ı → hakkı

Burada kaynaştırma yoktur. Sözcüğün sonundaki k ünsüzü ikizleşmiştir.

Ses olayı: Ünsüz Türemesi

Kitabı

kitap + ı → kitabı

Burada da kaynaştırma harfi yoktur. Sözcüğün sonundaki p, ünlüyle başlayan ek geldiğinde b‘ye dönüşmüştür.

Ses olayı: Ünsüz Yumuşaması

Bu örnekler önemli bir noktayı gösteriyor: YaŞaSıN’ı bilmek kaynaştırma harflerini hatırlatır; fakat doğru cevabı bulmak için sözcüğün nasıl kurulduğunu da görmek gerekir.

Bir sözcükte kararsız kaldığınızda harfi doğrudan işaretlemek yerine şu yolu izleyin:

Sözcüğü bul → eki ayır → aradaki sesi incele.

Böylece y, ş, s ve n harflerini yalnızca ezberlemiş olmaz, hangi durumda gerçekten kaynaştırma görevi üstlendiklerini de ayırt edebilirsiniz.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe / Ses Bilgisi Eğitim Materyali

Millî Eğitim Bakanlığı – Ses Bilgisi Materyali