“Takım final maçını kaybetti.” cümlesi olumlu mu, olumsuz mu? “Kaybetmek” istenmeyen bir durumu anlattığı için bu cümle ilk bakışta olumsuz görünebilir. Oysa dil bilgisinde ölçüt, olayın iyi ya da kötü olması değildir. Yüklemde bildirilen yargının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır. Takım gerçekten kaybettiğine göre bu cümle olumludur. Olumlu cümle, fiil cümlelerinde bildirilen işin, oluşun veya durumun gerçekleştiğini … Devamını oku
“Öğrenciler bahçede oynuyor.” “Öğrenciler zil çalınca bahçeye çıktı.” “Zil çaldı, öğrenciler bahçeye çıktı.” “Zil çaldı ve öğrenciler bahçeye çıktı.” Bu dört cümle birbirine yakın olayları anlatıyor; ancak kuruluşları aynı değil. İlkinde tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur. İkincisinde temel cümleye bağlı bir yan cümlecik bulunur. Üçüncü örnekte iki cümle virgülle sıralanmış, sonuncuda ise cümleler … Devamını oku
“Çocuklar bahçede oynuyor.” ile “Bahçe bugün çok güzeldi.” cümlelerinde birer yargı vardır; ancak bu yargılar aynı türde yüklemlerle kurulmamıştır. İlk cümlenin yüklemi oynuyor, ikinci cümlenin yüklemi ise çok güzeldi söz grubudur. “Oynuyor” çekimli bir fiildir; “çok güzeldi” ise isim soylu bir yapıdır. Bu fark, cümlenin yüklemin türüne göre nasıl sınıflandırılacağını gösterir. Fiil cümlesi, yüklemi çekimli … Devamını oku
“Bahçedeki ağaçlar büyüdü.” ve “Bahçedeki ağaçlar çok büyüktü.” cümleleri birbirine yakın görünse de yüklemlerinin türü bakımından aynı değildir. İlk cümlenin yüklemi “büyüdü” çekimli bir fiildir. İkinci cümlenin yüklemi “büyüktü” ise isim soylu bir sözcüğün ek fiille yüklem hâline gelmesiyle oluşmuştur. Bu nedenle iki cümle, yüklemlerinin türü bakımından farklı gruplarda değerlendirilir. İsim cümlesi, yüklemi isim veya … Devamını oku
“Akşam hava serinledi.” ile “Akşam hava serindi.” cümleleri ilk bakışta birbirine oldukça benzer. İkisinde de havanın akşamki durumu anlatılır. Ancak yüklemlere baktığımızda önemli bir fark ortaya çıkar: İlk cümlenin yüklemi “serinledi” sözcüğüdür. “Serinlemek” bir fiildir ve çekimlenerek yüklem olmuştur. Bu nedenle cümle fiil cümlesidir. İkinci cümlenin yüklemi ise “serindi” sözcüğüdür. Buradaki “serin” isim soylu bir … Devamını oku
Bir cümleyi “fiil cümlesi” diye adlandırmak, onun bütün özelliklerini söylemek için yeterli değildir. Aynı cümle yükleminin yerine göre kurallı, anlamına göre olumsuz, yapısına göre de basit olabilir. Çünkü cümle türleri, tek bir ölçüte değil farklı özelliklere göre belirlenir. Örneğin: “Çocuklar bugün bahçede oynamadı.” Bu cümleye dört farklı açıdan bakabiliriz: Bu nedenle cümle çeşitlerini öğrenirken türleri … Devamını oku
“Ece kitabı dün getirdi.” “Ece dün kitabı getirdi.” İki cümlede de Ece’nin bir kitabı getirmesinden söz ediliyor. Buna karşılık sözcüklerin yeri değiştiğinde konuşanın öne çıkardığı bilgi de değişiyor. İlk cümlede “dün”, ikinci cümlede “kitabı” daha belirgin hâle geliyor. Türkçede cümlede vurgu, bir sözcüğün veya ögenin diğerlerine göre daha baskılı söylenerek öne çıkarılmasıdır. Konuşurken bunu sesimizle … Devamını oku
“Babam, evimizin en sabırlı insanı, yine herkesi sakinleştirdi.” Bu cümlede “evimizin en sabırlı insanı” sözü, “babam” hakkında ek bilgi veriyor. Bu bölüm çıkarıldığında “Babam yine herkesi sakinleştirdi.” cümlesinin temel yapısı bozulmuyor. Bir de şuna bakalım: “Bu sokaklar, sen de hatırlarsın, eskiden çok daha sakindi.” İkinci örnekte araya giren bölüm artık yalnızca bir ad veya söz … Devamını oku
“Arkadaşlar, yarın erken gelin.” Bu cümlede “arkadaşlar” sözcüğü ilk bakışta özne gibi görünebilir. Oysa “gelin” yüklemi, işi yapacak kişinin “siz” olduğunu zaten gösterir. “Arkadaşlar” ise eylemi gerçekleştiren kişiyi bildirmekten çok konuşanın kime seslendiğini belirtir. Benzer bir durum şu cümlede de vardır: “Eyvah, anahtarımı evde unuttum!” “Eyvah” sözcüğü özne, nesne veya tümleç değildir. Buna rağmen cümleden … Devamını oku
“Otobüsle geldik.” cümlesindeki “otobüsle” ile “Senin için geldim.” cümlesindeki “senin için” aynı türden bir görev üstlenebilir mi? İlk yapı gelme eyleminin hangi araçla gerçekleştiğini, ikincisi ise eylemin kimin için yapıldığını bildirir. Geleneksel cümle çözümlemesinde bu tür yapılar edat tümleci ya da diğer adıyla ilgeç tümleci olarak gösterilebilir. Fakat konunun önemli bir ayrıntısı vardır: Edat tümleci, … Devamını oku