“Deniz bütün akşam okudu.” cümlesinde nesne kullanılmamıştır. Buna rağmen okumak fiiline geçişsiz diyemeyiz; çünkü “Deniz kitabı okudu.” denilebilir. Buna karşılık “Deniz bütün akşam uyudu.” cümlesindeki uyumak fiiline bir nesne ekleyemeyiz. İşte geçişsiz fiili belirlerken dikkat edilmesi gereken temel ayrım budur: Cümlede nesnenin bulunmaması ile fiilin nesne alamaması aynı şey değildir. Geçişsiz fiil, belirtili veya belirtisiz … Devamını oku
“Öğrenci kitabı okudu.” cümlesinde “okumak” fiili bir nesneyle kullanılabilir: Neyi okudu? Kitabı. Buna karşılık “Öğrenci uyudu.” cümlesinde “Neyi uyudu?” sorusuna anlamlı bir cevap verilemez. İlk fiil geçişli, ikinci fiil geçişsizdir. Nesnesine göre fiillerin temelinde bu ayrım vardır. Ancak konu yalnızca “nesne alır mı, almaz mı?” sorusundan ibaret değildir. Geçişsiz bir fiilin çeşitli eklerle geçişli hâle … Devamını oku
Türkçede yeni fiiller yalnızca fiil köklerinden değil, isim köklerinden de oluşturulabilir. “Gözledi”, “temizledi”, “sevindi” ve “yazdırdı” fiillerinin her birinde köke getirilen bir yapım eki yeni bir fiil gövdesi meydana getirmiştir. Bu şekilde en az bir yapım ekiyle oluşturulan fiillere türemiş fiil denir. Bir fiilin türemiş olup olmadığını belirlerken sözcükte yalnızca ek aramak yeterli değildir. Çünkü … Devamını oku
Basit fiil denildiğinde akla yalnızca kök hâlindeki kısa sözcükler gelmemelidir. Bir fiil; kip, kişi ve olumsuzluk gibi unsurlar alarak uzayabilir, buna rağmen yapısına göre basit kalabilir. “Gel”, “geldi”, “gelmeyecek” ve “geliyordunuz” biçimlerinin tamamı gel- köküne dayanır. Bu sözcüklerde yeni bir fiil gövdesi oluşturan yapım eki bulunmadığı için hepsi basit fiildir. Basit fiili belirlemede en önemli … Devamını oku
Fiiller yalnızca bildirdikleri iş, durum veya oluş bakımından değil, kuruluşları bakımından da sınıflandırılır. “Geldi”, “başladı” ve “yardım etti” yüklemlerinin üçü de hareket bildirir; ancak yapıları aynı değildir. Geldi yapım eki almamış bir fiile, başladı isim kökünden yapım ekiyle türetilmiş bir fiile, yardım etti ise bir isimle yardımcı fiilin birleşmesiyle oluşan fiile örnektir. Bir fiilin yapısını … Devamını oku
Bazı fiiller, öznenin başka bir varlık üzerinde yaptığı işi ya da zaman içinde geçirdiği değişimi değil, içinde bulunduğu hâli veya sürdürdüğü hareketi anlatır. “Çocuk uyudu.”, “Yaşlı adam bankta oturdu.” ve “Yolcular durakta bekledi.” cümlelerinde öznenin bir nesneyi etkileyen işi yoktur. Öznenin içinde bulunduğu durum bildirilmiştir. Bu anlamı taşıyan fiillere durum fiili denir. Durum fiillerini belirlerken … Devamını oku
Bazı fiiller öznenin yaptığı bilinçli bir işi değil, bir varlığın renginde, biçiminde, yaşında, yapısında veya başka bir niteliğinde meydana gelen değişimi anlatır. “Yapraklar sarardı.” cümlesindeki sarardı fiili, yaprakların önceki renginden farklı bir renge dönüşmesini bildirir. Yapraklar bu değişimi isteyerek gerçekleştirmediği gibi değişim başka bir nesne üzerinde de yapılmamıştır. Bu tür fiillere oluş fiili denir. Oluş … Devamını oku
Fiillerin bildirdiği hareketler aynı nitelikte değildir. Bazı fiiller, öznenin bilinçli olarak gerçekleştirdiği ve başka bir varlığı doğrudan etkileyen işleri anlatır. “Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesindeki çözdü fiili buna örnektir. Çözme işini öğrenci yapmış, bu işten etkilenen varlık ise soru olmuştur. Bu tür fiillere iş veya kılış fiili denir. İş fiillerini belirlerken en sık kullanılan yöntem, yükleme … Devamını oku
Fiiller; bir işin yapılmasını, bir varlığın içinde bulunduğu durumu ya da zaman içinde gerçekleşen değişimi anlatır. Ancak bütün fiiller aynı anlam özelliğine sahip değildir. “Çocuk topu attı.” cümlesindeki attı sözcüğü bir işi; “Çocuk uyudu.” cümlesindeki uyudu sözcüğü bir durumu; “Yapraklar sarardı.” cümlesindeki sarardı sözcüğü ise kendiliğinden gerçekleşen bir değişimi bildirir. Bu ayrım, fiillerin anlamlarına göre … Devamını oku
Fiil; bir varlığın yaptığı işi, içinde bulunduğu durumu veya zaman içinde geçirdiği oluşu bildiren sözcük türüdür. “Yazmak, beklemek, büyümek, düşünmek, sararmak” gibi sözcükler farklı eylemleri karşılar. Cümle içinde kip ve kişi anlamı kazanan fiiller ise yargıyı oluşturur: “yazdı”, “bekliyoruz”, “büyüyecek” gibi. Fiilleri doğru öğrenmek; fiil türlerini ayırmayı, çekimli fiilleri bulmayı ve cümlenin yüklemini değerlendirmeyi kolaylaştırır. … Devamını oku