Bir cümlede yüklem bulunması, bütün yargıların doğru kurulduğu anlamına gelmez. Özellikle birden fazla yargının bulunduğu cümlelerde sondaki yüklem, cümlenin yalnızca bir bölümüne uygun olabilir.
Şu örneğe bakalım:
“Kahvaltıda ben peynir, kardeşim süt içti.”
Cümlenin sonundaki “içti” yüklemini iki bölüme ayrı ayrı uygulayalım:
Ben peynir içtim. → Yanlış
Kardeşim süt içti. → Doğru
İlk bölüm farklı bir yükleme ihtiyaç duyar:
“Kahvaltıda ben peynir yedim, kardeşim süt içti.”
Buradaki sorun, ilk yargıyı tamamlayacak yüklemin kullanılmamasıdır. Yüklem eksikliği, özellikle sıralı ve bağlı yapılarda bir yargının kendisine uygun yüklemden yoksun kalması sonucu ortaya çıkan yapısal anlatım bozuklukları‘ndan biridir.
İçindekiler
- Yüklem Eksikliği Nedir?
- Yüklem Eksikliği Nasıl Oluşur?
- Yüklem Eksikliği Nasıl Bulunur?
- Yüklem Eksikliği Örnekleri
- Yüklem Eksikliği Diğer Yapısal Bozukluklardan Nasıl Ayrılır?
- Yüklem Eksikliği Nasıl Düzeltilir?
- Yüklem Eksikliği Mini Test
1. Yüklem Eksikliği Nedir?
Yüklem eksikliği, birden fazla yargının bulunduğu cümlede yargılardan birinin kendisine uygun yükleme sahip olmaması nedeniyle ortaya çıkan anlatım bozukluğudur.
Sorun çoğunlukla sıralı ve bağlı cümlelerde görülür. Cümlenin sonunda bir yüklem vardır ancak bu yüklem bütün bölümleri anlam veya kişi bakımından doğru biçimde tamamlayamaz. Böyle durumlarda eksik kalan yargıya uygun bir yüklem getirilmesi gerekir. Bu yaklaşım, güncel MEB ders kitabındaki yüklem eksikliği açıklamasıyla da örtüşmektedir.
Örneğin:
“Yolculukta babam kahve, annem sandviç yedi.”
Cümlenin yüklemi **“yedi”**dir.
İki yargıyı ayrı ayrı düşündüğümüzde:
Babam kahve yedi. → Yanlış
Annem sandviç yedi. → Doğru
İlk yargının farklı bir yüklem‘e ihtiyacı vardır:
“Yolculukta babam kahve içti, annem sandviç yedi.”
Burada eksik olan bir nesne veya tümleç değil, ilk yargıyı kuracak “içti” yüklemidir.
2. Yüklem Eksikliği Nasıl Oluşur?
Yüklem eksikliğini anlamanın en kolay yollarından biri, cümledeki yargıları birbirinden ayırmaktır. Ortak kullanılan yüklem her bölümü doğru biçimde tamamlıyorsa sorun yoktur. Tamamlamıyorsa ilgili bölüm kendi yüklemine ihtiyaç duyabilir.
Farklı Eylemler Gerektiren Sözcüklerin Tek Yükleme Bağlanması
Aynı cümlede kullanılan iki unsur farklı eylemler gerektirebilir.
Örneğin:
“Çocuk öğle arasında tost ve ayran yedi.”
Yüklem **“yedi”**dir.
tost yedi → doğru
ayran yedi → yanlış
Cümle:
“Çocuk öğle arasında tost yedi ve ayran içti.”
biçiminde düzeltilebilir.
Başka bir örnek:
“Tatilde bol bol denize ve bisiklete bindik.”
Ortak yüklemi iki bölüme uygulayalım:
denize bindik → yanlış
bisiklete bindik → doğru
Doğru kullanım:
“Tatilde bol bol denize girdik ve bisiklete bindik.”
Bu tür cümlelerde eksik yüklemi belirlemek için sözcüklerle yüklem arasındaki anlam ilişkisine bakmak gerekir.
Farklı Yargıların Tek Yükleme Bağlanması
Yüklem eksikliği yalnızca farklı eylemler gerektiren sözcüklerden kaynaklanmaz. Bazen cümlede farklı özneler ve ayrı yargılar bulunmasına rağmen yalnızca bir yüklem kullanılır.
Örneğin:
“Bu yarışmaya ne ben ne de kardeşim katıldı.”
Cümlenin sonundaki yüklemi ayrı ayrı deneyelim:
Ben katıldı. → Yanlış
Kardeşim katıldı. → Doğru
İlk yargının yüklemi kişi bakımından farklı çekimlenmelidir:
“Bu yarışmaya ne ben katıldım ne de kardeşim katıldı.”
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Her ortak yüklem kullanımı anlatım bozukluğu oluşturmaz. Ortak yüklem cümlenin bütün bölümleriyle anlam ve yapı bakımından doğru ilişki kurabiliyorsa ikinci bir yükleme gerek yoktur.
3. Yüklem Eksikliği Nasıl Bulunur?
Yüklem eksikliğini bulmak için uzun kurallar ezberlemek yerine cümleyi adım adım incelemek daha kullanışlıdır.
1. Cümledeki yargıları belirleyin
Örneğin:
“Ben kahve, kardeşim meyve suyu içti.”
Cümlede iki yargı vardır:
Ben kahve …
Kardeşim meyve suyu içti.
2. Mevcut yüklemi her yargıya ayrı ayrı uygulayın
Yüklem:
içti
İkinci yargı:
Kardeşim meyve suyu içti. → Doğru
İlk yargı:
Ben kahve içti. → Yanlış
İlk yargı kişi bakımından kendi yüklemine ihtiyaç duyar:
Ben kahve içtim.
3. Hem anlamı hem yapıyı kontrol edin
Ortak yüklemin:
- ilgili sözcüklerle anlam bakımından,
- özneyle kişi bakımından,
- kurulmak istenen yargıyla yapı bakımından
uyumlu olup olmadığına bakılmalıdır.
Bu aşamada cümlenin ögeleri bilgisi, eksik unsurun gerçekten yüklem olup olmadığını belirlemeyi kolaylaştırır.
4. Eksik yüklemi ekleyip cümleyi yeniden okuyun
Yanlış: Ben kahve, kardeşim meyve suyu içti.
Doğru: Ben kahve içtim, kardeşim meyve suyu içti.
Kullanılabilecek kısa yöntem:
Yargıları ayır → Yüklemi her yargıya uygula → Uymayan bölümü bul → Eksik yüklemi tamamla → Cümleyi yeniden kontrol et.
4. Yüklem Eksikliği Örnekleri
Yüklem eksikliğini öğrenmenin en etkili yollarından biri, yanlış ve doğru cümleleri karşılaştırmaktır. Özellikle “yüklem eksikliği örnekleri” bu konudaki güçlü arama niyetlerinden biridir.
Örnek 1
Yanlış: Sabahları peynir, öğleden sonra kahve içerim.
Ortak yüklem:
peynir içerim → yanlış
kahve içerim → doğru
Doğru: Sabahları peynir yerim, öğleden sonra kahve içerim.
Örnek 2
Yanlış: Masada kek, bardaklarda limonata yedik.
kek yedik → doğru
limonata yedik → yanlış
Doğru: Masada kek yedik, bardaklardaki limonatayı içtik.
Örnek 3
Yanlış: Yolculukta babam kahve, annem sandviç yedi.
babam kahve yedi → yanlış
annem sandviç yedi → doğru
Doğru: Yolculukta babam kahve içti, annem sandviç yedi.
Örnek 4
Yanlış: Tatilde kardeşim bol bol fotoğraf, ben denize girdim.
Son yüklemi ilk bölüme taşıdığımızda:
kardeşim fotoğraf denize girdi
gibi anlamsız bir yapı ortaya çıkar.
Doğru: Tatilde kardeşim bol bol fotoğraf çekti, ben denize girdim.
Örnek 5
Yanlış: Yarışmaya ne ben ne de Ece katıldı.
Kontrol:
ben katıldı → yanlış
Ece katıldı → doğru
Doğru: Yarışmaya ne ben katıldım ne de Ece katıldı.
Örnek 6
Yanlış: Tatilde ben roman, kardeşim çizgi roman okudu.
Kontrol:
ben roman okudu → yanlış
kardeşim çizgi roman okudu → doğru
Doğru: Tatilde ben roman okudum, kardeşim çizgi roman okudu.
Her benzer yapı yanlış mıdır?
Hayır.
Örneğin:
“Ece parka, Kerem ise sinemaya gitti.”
cümlesinde “gitmek” eylemi hem parka hem de sinemaya yönelme anlamıyla kullanılabilir. Ortak yüklem anlam bakımından iki bölümle de ilişki kurabildiği için yalnızca iki farklı yer adının bulunması yüklem eksikliği olduğunu göstermez.
Bu ayrım önemlidir. Yüklem eksikliği sorularında amaç cümlede mutlaka bir hata bulmak değil, mevcut yüklemin bütün yargıları gerçekten tamamlayıp tamamlamadığını belirlemektir.
Yüklem Eksikliği Örnekleri Tablosu
| Yanlış kullanım | Eksik yüklem | Düzeltilmiş cümle |
|---|---|---|
| Sabahları peynir, öğleden sonra kahve içerim. | yerim | Sabahları peynir yerim, öğleden sonra kahve içerim. |
| Babam kahve, annem sandviç yedi. | içti | Babam kahve içti, annem sandviç yedi. |
| Kardeşim fotoğraf, ben denize girdim. | çekti | Kardeşim fotoğraf çekti, ben denize girdim. |
| Ne ben ne de Ece katıldı. | katıldım | Ne ben katıldım ne de Ece katıldı. |
| Ben roman, kardeşim çizgi roman okudu. | okudum | Ben roman okudum, kardeşim çizgi roman okudu. |
5. Yüklem Eksikliği Diğer Yapısal Bozukluklardan Nasıl Ayrılır?
Yüklem eksikliği, anlatım bozukluğu içinde karşılaşılan başka öge sorunlarıyla karıştırılabilir. Resmî sınıflandırmada da yüklem eksikliği; nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci eksikliklerinden ayrı gösterilmektedir.
Temel ayrım, cümlede neyin eksik olduğuna bakılarak yapılabilir.
| Sorun | Temel kontrol |
|---|---|
| Yüklem eksikliği | Yargıyı kuracak yüklem eksiktir. |
| nesne eksikliği | Yüklemin gerektirdiği “neyi, kimi?” cevabı eksiktir. |
| tümleç eksikliği | Yüklem vardır ancak gerekli tamamlayıcı öge eksiktir. |
| özne yüklem uyumsuzluğu | Özne ve yüklem vardır ancak aralarındaki uyumda sorun vardır. |
Örneğin:
“Kardeşine seslendi fakat göremedi.”
“Göremedi” yüklemi vardır.
Sorulması gereken:
Kimi göremedi?
Cevap eksik olduğundan sorun nesne eksikliği‘dir.
Şimdi:
“Kardeşini seviyor fakat güvenmiyor.”
İki yüklem de vardır:
seviyor
güvenmiyor
Ancak:
Kime güvenmiyor?
sorusunun cevabı bulunmaz. Burada tümleç eksikliği vardır.
Buna karşılık:
“Babam çay, annem kek yedi.”
cümlesinde ilk yargının kendisine uygun yüklemi yoktur:
Babam çay içti, annem kek yedi.
Bu nedenle sorun yüklem eksikliğidir.
Bu ayrım, benzer görünen yapısal anlatım bozukluklarını birbirinden ayırmanın en pratik yollarından biridir.
6. Yüklem Eksikliği Nasıl Düzeltilir?
Yüklem eksikliğini düzeltirken cümleye rastgele bir fiil eklemek doğru değildir. Önce eksik kalan yargının hangi eylemi veya durumu anlattığı belirlenmelidir.
Örneğin:
“Çocuklar bahçede top, biz içeride satranç oynadık.”
Cümlede iki ayrı yargı vardır:
Çocuklar bahçede top …
Biz içeride satranç oynadık.
İlk bölümün kendi yüklemine ihtiyacı vardır:
“Çocuklar bahçede top oynadı, biz içeride satranç oynadık.”
Düzeltme sırasında şu sıra izlenebilir:
1. Cümledeki yargıları ayırın.
2. Mevcut yüklemi her yargıyla ayrı ayrı deneyin.
3. Uymayan bölümün hangi yükleme ihtiyaç duyduğunu belirleyin.
4. Yüklemi uygun kişi ve zamanla çekimleyin.
5. Düzeltilmiş cümleyi yeniden okuyun.
Amaç yalnızca cümleye yeni bir sözcük eklemek değil, her yargıyı kendisine uygun yüklemle tamamlamaktır.
7. Yüklem Eksikliği Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem eksikliği vardır?
A) Çocuklar bahçede uzun süre oynadılar.
B) Babam çay, annem ise kek yedi.
C) Öğrenciler kitaplarını masanın üzerine bıraktılar.
D) Akşam erkenden eve döndük.
E) Kardeşim yeni aldığı kitabı bitirdi.
Cevap: B
Açıklama: “Yedi” yüklemi “kek” ile kullanılabilir ancak “çay” ile kullanılamaz. Cümle “Babam çay içti, annem ise kek yedi.” biçiminde düzeltilmelidir.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem eksikliği yoktur?
A) Sabah ben süt, kardeşim tost yedi.
B) Tatilde kardeşim fotoğraf, ben denize girdim.
C) Ece parka, Kerem ise sinemaya gitti.
D) Babam kahve, annem kurabiye yedi.
E) Yarışmaya ne ben ne de arkadaşım katıldı.
Cevap: C
Açıklama: “Gitmek” yüklemi hem “parka” hem de “sinemaya” ifadeleriyle anlam ilişkisi kurabilir. Bu nedenle cümlede eksik bir yüklem bulunmamaktadır.
3. “Yolculukta babam kahve, annem sandviç yedi.” cümlesi nasıl düzeltilmelidir?
A) Yolculukta babam ve annem sandviç yedi.
B) Yolculukta babam kahve içti, annem sandviç yedi.
C) Yolculukta babam kahveyi, annem sandviçi yedi.
D) Yolculukta kahve ve sandviç yenildi.
E) Yolculukta babam, annem sandviç yedi.
Cevap: B
Açıklama: “Kahve” ile “yemek” yüklemi arasında doğru anlam ilişkisi kurulamaz. İlk yargının “içti” yüklemiyle tamamlanması gerekir.
4. “Kardeşine seslendi fakat göremedi.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni nedir?
A) Yüklem eksikliği
B) Tümleç eksikliği
C) Nesne eksikliği
D) Çatı uyumsuzluğu
E) Bağlaç yanlışlığı
Cevap: C
Açıklama: “Kimi göremedi?” sorusunun cevabı eksiktir. Cümle “Kardeşine seslendi fakat onu göremedi.” biçiminde düzeltilir. Eksik unsur yüklem değil, nesnedir.
5. Yüklem eksikliğini bulmak için aşağıdaki yöntemlerden hangisi en uygundur?
A) Cümledeki bütün isimleri çıkarmak
B) Yalnızca son sözcüğe bakmak
C) Bağlaç bulunan her cümleyi yanlış kabul etmek
D) Ortak yüklemi her yargıya ayrı ayrı uygulamak
E) Cümlede mutlaka iki nesne aramak
Cevap: D
Açıklama: Ortak kullanılan yüklemin cümlenin her bölümüne anlam ve yapı bakımından uygun olup olmadığı kontrol edilmelidir. Uymayan bölüm kendi yüklemine ihtiyaç duyabilir.
Yüklem eksikliğini belirlerken en önemli nokta, cümlede kaç yargı bulunduğunu ve mevcut yüklemin bu yargıların tamamını doğru biçimde karşılayıp karşılamadığını kontrol etmektir.
Eksik olan unsur yargıyı kuran yüklem değil de “neyi, kimi?” sorusunun cevabıysa nesne eksikliği; yüklemin gerektirdiği başka bir tamamlayıcıysa tümleç eksikliği üzerinde durulmalıdır. Özne ve yüklem bulunduğu hâlde aralarındaki uyumda sorun varsa ayrıntılı açıklama özne yüklem uyumsuzluğu başlığında ele alınmaktadır.
Bu konuların tamamı üst yapıda yapısal anlatım bozuklukları altında birleşir; daha geniş çerçeve ise anlatım bozukluğu sayfasında ele alınmaktadır. Böylece yüklem eksikliği, benzer yapısal sorunlarla karıştırılmadan kendi sınırları içinde değerlendirilebilir.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – Türk Dili ve Edebiyatı 11. Sınıf Ders Kitabı
Millî Eğitim Bakanlığı – Anlatım Bozukluğu