Şiirde konu, şiirde üzerinde durulan olay, durum, kişi, düşünce, duygu, sorun veya yaşantıdır. Başka bir ifadeyle şiirin neyi anlattığını gösterir. Bir kişinin yıllar sonra çocukluk evine dönmesi, gurbette yaşayan birinin memleketini hatırlaması veya ilk karın yağmasıyla çocukların yaşadığı sevinç şiirin konusu olabilir.
Şiirin konusunu bulmak için tek bir sözcüğe bakmak yerine şiirin bütününde neyin anlatıldığına ve üzerinde durulan temel durumun ne olduğuna dikkat etmek gerekir. Konu belirlenirken tema ve ana duygu gibi yakın kavramlarla arasındaki farkın bilinmesi de önemlidir.

İçindekiler
- Şiirde Konu Nedir?
- Şiirde Konunun Özellikleri Nelerdir?
- Şiirin Konusu Nasıl Bulunur?
- Şiirde Konu Belirlerken Nelere Bakılır?
- Şiirde Konu Örnekleri
- Şiirde Konu ile Tema Arasındaki Fark Nedir?
- Şiirde Konu ile Ana Duygu Arasındaki Fark Nedir?
1. Şiirde Konu Nedir?
Şiirde konu, şairin şiirde ele aldığı ve üzerinde durduğu olay, durum, kişi, düşünce, duygu, sorun veya yaşantıdır. “Şiirde ne anlatılıyor?” sorusu konuyu belirlemeye yardımcı olur.
Örneğin bir şiirde yıllardır doğduğu şehirden uzakta yaşayan bir kişinin çocukluğunun geçtiği sokakları hatırlaması ve oraya dönmek istemesi anlatılabilir.
Bu durumda şiirin konusu:
Gurbette yaşayan bir kişinin doğduğu şehre dönme isteği
şeklinde ifade edilebilir.
Burada konu yalnızca “şehir” veya “gurbet” değildir. Şiirde bu unsurların çevresinde anlatılan temel durum birlikte değerlendirilmelidir.
Konu bazen tek bir kavramla ifade edilebilse de özellikle şiir çözümlemelerinde metinde üzerinde durulan şeyi açıkça gösterecek kısa bir ifade kullanmak, konu ile tema arasındaki ayrımı görmeyi kolaylaştırır.
2. Şiirde Konunun Özellikleri Nelerdir?
Şiirde konu, şiirin içerik unsurlarından biridir. Şiirin biçim, ahenk ve içerik özelliklerinin birlikte nasıl değerlendirildiği Şiirin Yapı Unsurları konusunda genel çerçevesiyle ele alınır.
Başlıca özellikleri şunlardır:
- Şiirde üzerinde durulan olay, durum, kişi, düşünce, duygu, sorun veya yaşantıyla ilgilidir.
- Şiirin bütününden hareketle belirlenir.
- “Şiirde ne anlatılıyor?” sorusu konuyu bulmaya yardımcı olur.
- Şiire göre bir kavramla veya daha açıklayıcı bir söz grubuyla ifade edilebilir.
- Aynı tema farklı konular üzerinden işlenebilir.
- Şiirin başlığı konu hakkında ipucu verebilir ancak tek başına yeterli değildir.
- Şiirde geçen her kişi, nesne veya yer şiirin konusu değildir.
Örneğin bir şiirde “tren” sözcüğünün birçok kez geçmesi, şiirin konusunun mutlaka tren olduğu anlamına gelmez. Tren, uzaklara giden bir kişinin ardından yaşanan ayrılığı anlatmak için kullanılan bir unsur olabilir.
Bu nedenle konu belirlenirken yalnızca hangi sözcüklerin kullanıldığına değil, bunlarla neyin anlatıldığına da bakılmalıdır.
3. Şiirin Konusu Nasıl Bulunur?
Şiirde konuyu bulmak için şiirin tamamı okunmalı ve üzerinde durulan temel içerik belirlenmelidir.
Aşağıdaki adımlar kullanılabilir:
1. Şiiri baştan sona oku.
İlk dizeden hareketle hemen karar verme. Şiirin tamamında anlatılanları birlikte değerlendir.
2. Şiirde kimden veya neden söz edildiğini belirle.
Bir kişi, olay, yer, düşünce, sorun, hatıra veya yaşanan bir durum şiirin anlatımının merkezinde olabilir.
3. Bununla ilgili ne anlatıldığına bak.
Yalnızca “deniz”, “anne”, “çocukluk” veya “gurbet” gibi bir sözcüğü seçmek yeterli değildir. Şiirin bunlarla ilgili ne söylediğini belirle.
4. Ayrıntıları ortak bir anlatımda birleştir.
Farklı dizelerde verilen bilgiler aynı olayın, durumun veya düşüncenin parçaları olabilir.
5. Konuyu açık biçimde ifade et.
Verdiğin cevap şiirin üzerinde durduğu şeyi karşılamalıdır.
6. Tema veya ana duyguyu konu diye yazmadığını kontrol et.
“Özlem”, “sevgi”, “yalnızlık” gibi genel bir kavrama ulaştığında şiirin temasını veya baskın duygusunu ifade ediyor olabilirsin. Şiirde bunun hangi durum üzerinden işlendiğine de bak.
Örneğin:
Her sabah aynı iskeleye iner
Uzakta kaybolan gemilere bakar
Bir mektubu cebinde yıllardır taşır
Dönmeyen kardeşinden haber bekler
Bu dizelerde iskele, gemi ve mektup gibi farklı unsurlar vardır. Ancak şiirin konusu bunlardan yalnızca biri değildir.
Konu: Uzaklara giden kardeşinden haber bekleyen bir kişinin bekleyişi
Kısaca konu bulurken:
“Bu şiirde neyin üzerinde duruluyor, ne anlatılıyor?”
sorusuna şiirin bütününü karşılayan bir cevap verilmelidir.
4. Şiirde Konu Belirlerken Nelere Bakılır?
Şiirde konu belirlerken yapılan yaygın hatalardan biri, metinde sık geçen bir sözcüğü doğrudan konu olarak kabul etmektir.
Örneğin bir şiirde “yağmur” sözcüğü birkaç kez geçebilir. Fakat şiirin tamamında yağmurlu bir günde eski bir arkadaşla geçirilen günlerin hatırlanması anlatılıyorsa şiirin konusu yalnızca yağmur değildir.
Konu belirlerken şu sorular yardımcı olabilir:
- Şiirde kimden veya neden söz ediliyor?
- Bu kişi, nesne, düşünce veya durum hakkında ne anlatılıyor?
- Şiirde gerçekleşen, hatırlanan veya üzerinde durulan temel durum nedir?
- Farklı dizeler hangi ortak içerik çevresinde birleşiyor?
- Verdiğim cevap şiirin bütününü karşılıyor mu?
- Tema veya ana duyguyu yanlışlıkla konu olarak mı yazıyorum?
Şiirin başlığı da değerlendirilebilir. Ancak başlık bazen doğrudan konuyu gösterirken bazen yalnızca çağrışım oluşturabilir. Bu nedenle başlık ile şiirin bütünü birlikte okunmalıdır.
5. Şiirde Konu Örnekleri
Konu bulurken yalnızca belirli sözcükleri seçmek yerine şiirde üzerinde durulan durumu veya düşünceyi görmek gerekir.
Örnek 1
Gün doğmadan çıktı yine evinden
Eski çantasını aldı eline
Aynı fabrikanın yolunu tuttu
Akşam çocuklarına ekmek götürmek için
Dizelerde ev, çanta, fabrika ve çocuklar gibi çeşitli unsurlar bulunmaktadır. Bunların tamamı aynı yaşantının parçalarıdır.
Konu: Bir işçinin ailesinin geçimini sağlamak için her gün çalışmaya gitmesi
Örnek 2
Bahçe kapısında durdu bir süre
Duvarın boyası çoktan solmuştu
Çocukken diktiği küçük fidan
Şimdi penceresine kadar uzanmıştı
Şiirde geçmiş ile bugün arasında bağlantı kurulmaktadır.
Konu: Yıllar sonra çocukluğunun geçtiği eve dönen bir kişinin karşılaştığı değişim
“Çocukluk” veya “ev” şiirde önemli kavramlardır; ancak konu, bunların çevresinde anlatılan durumu daha açık biçimde gösterir.
Örnek 3
İlk kar düşünce köyün yollarına
Çocuklar koştu okul bahçesine
Avuçlarında büyüttükleri kartopları
Kahkahalarla uçtu birbirlerine
Dizelerde karlı bir günde yaşanan belirli bir durum anlatılmaktadır.
Konu: İlk karın yağmasıyla çocukların okul bahçesinde kartopu oynaması
Burada “kış” veya “kar” tek başına şiirde anlatılan durumu tam olarak karşılamaz.
Örnek 4
Bavulu hazırdı kapının yanında
Annesi son kez düzeltti yakasını
Otobüs hareket ederken camın ardından
Küçülen evine uzun uzun baktı
Dizelerde evden ayrılış ve vedalaşma anı anlatılmaktadır.
Konu: Evinden ayrılarak başka bir yere giden kişinin ailesiyle vedalaşması
Bu örnekte ayrılık daha genel bir anlam alanını ifade edebilir. Konu ise ayrılığın şiirde hangi durum üzerinden anlatıldığını gösterir.
6. Şiirde Konu ile Tema Arasındaki Fark Nedir?
Konu ve tema birbirine bağlı kavramlardır ancak aynı şeyi ifade etmez.
Konu, şiirde üzerinde durulan olay, durum, düşünce veya yaşantıyı gösterir. Tema ise şiirin bütününde öne çıkan daha genel anlam alanıdır.
Örneğin:
Konu: Uzun süredir ailesinden uzakta yaşayan bir öğrencinin memleketine dönmek istemesi
Tema: Özlem
Aynı özlem teması başka bir şiirde çocukluk günlerini hatırlayan bir kişi veya yıllardır görmediği arkadaşını bekleyen biri üzerinden işlenebilir.
Dolayısıyla aynı tema farklı konular üzerinden işlenebilir.
Tema kavramı ve şiirde nasıl belirlendiği Şiirde Tema kapsamında ayrıntılı olarak ele alınır.
7. Şiirde Konu ile Ana Duygu Arasındaki Fark Nedir?
Şiirde konu, üzerinde durulan içerikle; ana duygu ise şiirde öne çıkan duyguyla ilişkilidir.
Örneğin bir şiirde yıllar sonra çocukluğunun geçtiği eve dönen bir kişinin eski günlerini hatırlaması anlatılabilir.
Konu: Yıllar sonra çocukluk evine dönen kişinin geçmiş günlerini hatırlaması
Şiirde bu durum anlatılırken özlem, hüzün veya sevinç gibi duygular öne çıkabilir. Bunlardan hangisinin baskın olduğu şiirin bütününe göre değerlendirilmelidir.
Bu nedenle konu belirlenirken:
“Şiirde neyin üzerinde duruluyor, ne anlatılıyor?”
sorusuna;
ana duygu belirlenirken ise şiirde hangi duygunun öne çıktığına odaklanılır.
Konu ile ana duygu arasındaki ayrımı mekanik bir formüle dönüştürmek yerine şiirin kendi anlamından hareket etmek gerekir.
Ana duygu ve şiirde nasıl belirlendiği [Şiirde Ana Duygu] kapsamında ayrıntılı olarak ele alınır.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, Türk Dili ve Edebiyatı Dersi, Sanatın Dili
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Türk Dili ve Edebiyatı 11 Beceri Temelli Etkinlik Kitabı
Necmettin Erbakan Üniversitesi Açık Erişim – Şiirlerin İçeriğinin Tema ve Konu Yönüyle İncelenmesi
