Bir cümledeki anlatım sorunu bazen tek bir ekten kaynaklanabilir. Sözcük doğru seçilmiştir, cümlenin genel anlamı da anlaşılmaktadır; ancak sözcüğe getirilen ek cümlenin yapısıyla uyuşmaz. Kimi zaman gerekli bir ek kullanılmaz, kimi zaman gereksiz bir ek getirilir, kimi zaman da sözcük yanlış ekle kullanılır.
Örneğin:
Yanlış: Yeni çalışma düzeninden kısa sürede alıştık.
Doğru: Yeni çalışma düzenine kısa sürede alıştık.
Burada sorun sözcük seçiminde değildir. “Alışmak” fiili bu anlamda yönelme ilişkisi kurduğu için “düzeninden” yerine “düzenine” denmesi gerekir.
Ek yanlışları, anlatım bozukluğu konusunun yapıyla ilgili bölümünde değerlendirilir. yapısal anlatım bozuklukları arasında yer alan bu sorunları fark edebilmek için yalnızca ekleri bilmek yetmez; sözcüklerin cümlede birbirleriyle nasıl ilişki kurduğuna da bakmak gerekir.
İçindekiler
- Ek Yanlışları Nedir?
- Ek Yanlışları Nasıl Ortaya Çıkar?
- Durum Eklerinin Yanlış Kullanılması
- İyelik ve Çokluk Eklerinde Yapılan Yanlışlar
- Ek Yanlışları Nasıl Bulunur?
- Ek Yanlışlığı Örnekleri
- Ek Yanlışları Diğer Yapısal Bozukluklardan Nasıl Ayrılır?
- En Çok Karıştırılan Durumlar
- Ek Yanlışları Mini Test
1. Ek Yanlışları Nedir?
Ek yanlışları; bir sözcükte gerekli ekin kullanılmaması, gereksiz bir ekin getirilmesi veya sözcüğün cümledeki görevine uygun olmayan bir ekle kullanılması sonucunda ortaya çıkan anlatım bozukluklarıdır.
Türkçede ekler sözcükler arasındaki bağlantının kurulmasında önemli görevler üstlenir. Bu nedenle bir ekin değiştirilmesi yalnızca sözcüğün biçimini değil, cümlenin kuruluşunu da etkileyebilir.
Şu örneğe bakalım:
Yanlış: Arkadaşımın anlattıklarından inanıyorum.
Doğru: Arkadaşımın anlattıklarına inanıyorum.
Sorun “anlattıkları” sözcüğünde değil, bu sözcüğün “inanmak” fiiliyle kurduğu ilişkidedir. “Bir şeye inanmak” denildiği için yönelme eki kullanılmalıdır.
Ancak burada önemli bir sınır vardır:
Bir cümlede ek bulunması veya bulunmaması tek başına anlatım bozukluğu olduğunu göstermez.
Ek, cümlede kurulan ilişkiye göre değerlendirilmelidir.
2. Ek Yanlışları Nasıl Ortaya Çıkar?
Eklerle ilgili sorunların hepsi aynı biçimde oluşmaz. Cümleyi incelerken üç temel ihtimali kontrol etmek yararlıdır:
Eksik ek → Gereksiz ek → Yanlış ek
2.1. Gerekli Bir Ekin Kullanılmaması
Bazı cümlelerde sözcükler arasındaki bağlantının kurulabilmesi için belirli bir eke ihtiyaç vardır. Bu ek kullanılmadığında cümlenin yapısı bozulabilir.
Yanlış: Öğrencilerin sınavı kazanması için düzenli çalışması gerekir.
Bu cümle bağlama göre doğru kurulabilir; dolayısıyla yalnızca benzer eklerin bulunması veya bulunmaması üzerinden hata aranmaz. Asıl ölçüt, sözcükler arasındaki ilişkinin doğru kurulup kurulmadığıdır.
Daha belirgin bir örnek:
Yanlış: Çocukların başarısı için aile desteği önemlidir.
Bu cümle de doğrudur. Çünkü “aile desteği” kendi içinde eksiksiz bir yapıdır.
Bu örneklerin gösterdiği temel nokta şudur:
Ek yanlışını belirlerken “Buraya bir ek gelebilir mi?” değil, “Cümlenin yapısı burada bir ek gerektiriyor mu?” sorusu sorulmalıdır.
Bu ayrım, gereksiz düzeltme yapmayı önler.
2.2. Gereksiz Ek Kullanımı
Bir ekin cümlede bulunmasına ihtiyaç olmadığı hâlde kullanılması da anlatımı bozabilir.
Yanlış: Birçok öğrenciler yarışmaya katıldı.
Doğru: Birçok öğrenci yarışmaya katıldı.
“Birçok” sözcüğü zaten çokluk anlamı taşır. Bu nedenle bu yapıda isim ayrıca “-ler” eki almaz.
Benzer bir durum:
Yanlış: Hiçbir çalışanlar toplantıya geç kalmadı.
Doğru: Hiçbir çalışan toplantıya geç kalmadı.
Burada da “hiçbir” ile kurulan yapıda ismin çoğul eki almasına gerek yoktur.
Gereksiz ek kullanımında yapılacak işlem her zaman yeni bir ek getirmek değildir. Bazen çözüm, mevcut eki kaldırmaktır.
2.3. Yanlış Ek Kullanımı
Bazen sözcükte bir ek vardır ancak cümlenin gerektirdiği ek bu değildir.
Yanlış: Bu öneriden sıcak bakıyorum.
Doğru: Bu öneriye sıcak bakıyorum.
“Sıcak bakmak” söz grubunda ilgili sözcük yönelme ekiyle kullanılır.
Bir başka örnek:
Yanlış: Onun söylediklerine uzun uzun düşündüm.
Doğru: Onun söylediklerini uzun uzun düşündüm.
Burada ise “düşünmek” fiili bu kullanımda “neyi?” sorusuna cevap veren bir nesneyle ilişkilidir.
Dolayısıyla ek yanlışını bulmanın önemli yollarından biri, sözcük ile yüklem arasındaki bağlantıyı incelemektir.
3. Durum Eklerinin Yanlış Kullanılması
Durum ekleri, isimlerin cümlede diğer sözcüklerle kurduğu ilişkiyi gösterir. Özellikle fiillerle kurulan bağlantılarda yanlış durum eki seçimi anlatımı bozabilir.
Karşılaştıralım:
bir şeye inanmak
bir şeyden korkmak
bir şeyi beklemek
birine güvenmek
bir şeye alışmak
Bu ilişkilerde ek değiştirildiğinde yapı da değişebilir.
Örnek 1
Yanlış: Kardeşim karanlığa çok korkar.
Doğru: Kardeşim karanlıktan çok korkar.
“Korkmak” fiili burada ayrılma ekiyle ilişki kurmaktadır.
Örnek 2
Yanlış: Yeni okulundan kısa sürede alıştı.
Doğru: Yeni okuluna kısa sürede alıştı.
“Alışmak” fiili yönelme eki gerektirir.
Örnek 3
Yanlış: Otobüse yaklaşık yirmi dakika bekledik.
Doğru: Otobüsü yaklaşık yirmi dakika bekledik.
“Beklemek” fiili burada belirtme durumundaki nesneyle kullanılmaktadır.
Bu noktada cümlenin ögeleri bilgisi de işe yarar. Çünkü sözcüğün yüklem karşısındaki görevini belirlemek, hangi ilişkinin kurulması gerektiğini anlamayı kolaylaştırır.
Fakat ek yanlışlarını incelerken bütün durum eklerini yeniden öğrenmeye çalışmak yerine yüklemin hangi yapıyı gerektirdiğine odaklanmak daha pratiktir.
4. İyelik ve Çokluk Eklerinde Yapılan Yanlışlar
Ek yanlışları yalnızca durum eklerinden kaynaklanmaz. İyelik ve çokluk ekleri de cümleye uygun kullanılmadığında sorun oluşturabilir.
Çokluk ekinin gereksiz kullanılması
Bazı sözcükler zaten çokluk anlamı taşır. Böyle yapılarda isme ayrıca çokluk eki getirilmesi standart kullanım açısından yanlış olabilir.
Yanlış: Birçok insanlar bu görüşe katıldı.
Doğru: Birçok insan bu görüşe katıldı.
Yanlış: Hiçbir sorular cevapsız bırakılmadı.
Doğru: Hiçbir soru cevapsız bırakılmadı.
Buna karşılık:
İnsanlar salonda bekliyordu.
cümlesindeki “-lar” eki gereksiz değildir. Burada çokluk anlamını doğrudan ek sağlamaktadır.
Dolayısıyla:
“-lar/-ler kullanılmışsa yanlış vardır.”
şeklinde bir kural yoktur.
İyelik ekleri
İyelik ekleri bir varlığın kime veya neye ait olduğunu göstermeye yardımcı olur. Ancak aitlik ilişkisinin yanlış kurulması ya da gereksiz bir iyelik ekinin kullanılması cümlenin yapısını etkileyebilir.
Bu noktada özellikle bir sınırı korumak gerekir. Sorun bir isim tamlamasının tamlayan-tamlanan kuruluşundan kaynaklanıyorsa artık temel konu ek yanlışları değil, [tamlama yanlışları]dır.
Bu iki konu birbirine yakın görünse de aynı değildir.
5. Ek Yanlışları Nasıl Bulunur?
Bir cümledeki bütün ekleri tek tek incelemek yerine belirli bir sıra izlemek daha hızlı sonuç verir.
1. Cümlenin yüklemini belirleyin
Önce cümlenin temel yargısını bulun. Birden fazla yargı varsa her yüklemi ayrı değerlendirin.
2. Şüpheli sözcüğün yüklemle ilişkisine bakın
Örneğin:
bir şeye inanmak
bir şeyden çekinmek
birini beklemek
gibi ilişkiler, sözcüğün hangi eki alması gerektiğini gösterir.
3. Üç olasılığı kontrol edin
Kendinize şu soruları sorun:
- Gerekli bir ek eksik mi?
- Kullanılan ek gereksiz mi?
- Doğru ek yerine başka bir ek mi kullanılmış?
4. Eki değiştirerek cümleyi yeniden okuyun
Şüpheli eki kaldırın, değiştirin veya gerekiyorsa uygun eki getirin.
5. Sorunun gerçekten ekten kaynaklandığını doğrulayın
Bu adım önemlidir.
Çünkü cümlede eksik olan şey bir ek değil, doğrudan bir öge olabilir. Böyle bir durumda nesne eksikliği veya tümleç eksikliği söz konusu olabilir.
Pratik kontrol sırası şöyle özetlenebilir:
Yüklemi bul → ilişkiyi belirle → eki kontrol et → hatanın türünü belirle → düzelt → yeniden oku.
6. Ek Yanlışlığı Örnekleri
Farklı ek yanlışlarını aynı yerde görmek, aralarındaki farkı daha belirgin hâle getirir.
| Yanlış kullanım | Doğru kullanım | Sorun |
|---|---|---|
| Birçok öğrenciler başvuru yaptı. | Birçok öğrenci başvuru yaptı. | Gereksiz çokluk eki |
| Bu fikrinden katılmıyorum. | Bu fikrine katılmıyorum. | Yanlış durum eki |
| Yeni ortama kısa sürede alıştım. | Yeni ortama kısa sürede alıştım. | Ek yanlışı yok |
| Hiçbir çalışanlar itiraz etmedi. | Hiçbir çalışan itiraz etmedi. | Gereksiz çokluk eki |
| Arkadaşımın söylediklerinden inanıyorum. | Arkadaşımın söylediklerine inanıyorum. | Yanlış durum eki |
| Karanlığa çok korkuyordu. | Karanlıktan çok korkuyordu. | Yanlış durum eki |
| Sonuçlara sabırsızlıkla bekledik. | Sonuçları sabırsızlıkla bekledik. | Yanlış durum eki |
Tablodaki doğru cümleyi özellikle ekledik:
Yeni ortama kısa sürede alıştım.
“Ortama” sözcüğünün yönelme eki alması doğrudur. Bir sözcüğün ek alması, o cümlede mutlaka ek yanlışlığı bulunduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle soru çözerken yalnızca eki görmek değil, ekin görevini değerlendirmek gerekir.
7. Ek Yanlışları Diğer Yapısal Bozukluklardan Nasıl Ayrılır?
Ek yanlışlarının bazı örnekleri diğer yapısal anlatım bozuklukları ile karıştırılabilir. Ayırıcı nokta, cümlede neyin yanlış veya eksik olduğudur.
| Temel sorun | İlgili konu |
|---|---|
| Sözcüğün eki eksik, gereksiz veya yanlış | Ek yanlışları |
| Yüklemin gerektirdiği nesne yok | nesne eksikliği |
| Gerekli tümleç cümlede yok | tümleç eksikliği |
| Yargılardan biri gerekli yükleme sahip değil | yüklem eksikliği |
| Özne ile yüklem arasında kişi veya sayı uyumu bozuk | özne yüklem uyumsuzluğu |
| Tamlayan-tamlanan kuruluşu bozuk | [ tamlama yanlışları ] |
Örneğin:
“Arkadaşımın söylediklerinden inanıyorum.”
cümlesinde ilgili sözcük vardır; sorun sözcüğün yanlış durum ekiyle kullanılmasıdır.
Buna karşılık yüklemin ihtiyaç duyduğu nesne cümlede hiç bulunmuyorsa sorun nesne eksikliği olabilir.
Aynı biçimde gerekli yer tamlayıcısı veya başka bir tümleç hiç kullanılmamışsa tümleç eksikliği kontrol edilmelidir.
Bu ayrım önemlidir; çünkü her yapısal sorun ek yanlışlığı değildir.
8. En Çok Karıştırılan Durumlar
Her yanlış ek kullanımı aynı biçimde mi düzeltilir?
Hayır. Çözüm hatanın türüne bağlıdır.
Eksik ek varsa ek tamamlanır, gereksiz ek varsa kaldırılır, yanlış ek varsa doğru ekle değiştirilir.
Bir cümlede farklı durum eklerinin bulunması yanlış mıdır?
Hayır.
Örneğin:
Çocuk arkadaşına seslendi ve kapıdan çıktı.
cümlesinde “arkadaşına” yönelme, “kapıdan” ise ayrılma eki almıştır. Her iki kullanım da kendi yüklemiyle doğru ilişki kurmaktadır.
Ek eksikliği ile öge eksikliği aynı şey midir?
Hayır.
Bir sözcük cümlede bulunmasına rağmen gerekli eki almamış olabilir. Burada sorun ek kullanımındadır.
Fakat yüklemin ihtiyaç duyduğu sözcük veya söz grubu cümlede hiç yoksa sorun nesne eksikliği ya da [tümleç eksikliği] olabilir.
Tamlama ekindeki her sorun ek yanlışlığı mıdır?
Hayır. Sorunun temelinde isim veya sıfat tamlamasının kuruluşu bulunuyorsa [tamlama yanlışları] kapsamında değerlendirmek daha doğrudur.
Ek fiil eksikliği ek yanlışlarıyla aynı konu mudur?
Hayır. Ek fiil eksikliği yapıya dayalı anlatım bozuklukları içinde ayrıca değerlendirilebilen bir sorundur. Nitekim güncel OGM TYT konu özetinde “Ek-Fiil Eksikliği” ve “Ek Yanlışları” ayrı başlıklar altında verilmektedir.
9. Ek Yanlışları Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek yanlışından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Yeni çalışma düzenine kısa sürede alıştık.
B) Arkadaşımın söylediklerine güveniyorum.
C) Çocuk karanlığa çok korkuyordu.
D) Öğrenciler soruları dikkatlice çözdü.
E) Bu konuyu uzun süre düşündük.
Cevap: C
Açıklama: “Korkmak” fiili bu kullanımda ayrılma eki gerektirir. Doğru biçim “Çocuk karanlıktan çok korkuyordu.” olmalıdır.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz çokluk eki kullanılmıştır?
A) Öğrenciler bahçeye çıktı.
B) Bazı öğrenciler soruyu çözdü.
C) Çocuklar salonda bekliyordu.
D) Birçok öğrenciler yarışmaya katıldı.
E) Misafirler erkenden geldi.
Cevap: D
Açıklama: “Birçok” zaten çokluk anlamı taşıdığı için isim tekil kullanılır: “Birçok öğrenci yarışmaya katıldı.”
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek kullanımı doğrudur?
A) Bu düşünceden katılmıyorum.
B) Arkadaşımın sözlerinden inanıyorum.
C) Yeni çevresinden kısa sürede alıştı.
D) Kardeşim yüksek sesten korkuyor.
E) Otobüse yarım saat bekledik.
Cevap: D
Açıklama: “Korkmak” fiili bu cümlede ayrılma ekiyle doğru ilişki kurmuştur: “yüksek sesten korkmak.”
4. “Yeni çalışma koşullarından henüz alışamadık.” cümlesindeki sorun nasıl giderilir?
A) “yeni” sözcüğü çıkarılarak
B) “çalışma” sözcüğü çoğul yapılarak
C) “koşullarından” yerine “koşullarına” denilerek
D) “henüz” sözcüğü çıkarılarak
E) “alışamadık” yerine “alıştık” denilerek
Cevap: C
Açıklama: “Alışmak” fiili yönelme ekiyle ilişki kurar. Doğru cümle “Yeni çalışma koşullarına henüz alışamadık.” biçimindedir.
5. Ek yanlışlarını belirlerken aşağıdakilerden hangisi en güvenilir yaklaşımdır?
A) Ek alan bütün sözcükleri yanlış kabul etmek
B) Yalnızca çokluk eklerini kontrol etmek
C) Cümledeki bütün ekleri kaldırmak
D) Yalnızca cümlenin anlamına bakmak
E) Ekin sözcükler arasında kurduğu ilişkiyi incelemek
Cevap: E
Açıklama: Ekler bağlam içinde değerlendirilir. Bir ekin doğru olup olmadığını belirleyen temel ölçütlerden biri, sözcüğün diğer sözcüklerle ve özellikle yüklemle kurduğu ilişkidir.
Ek yanlışlarını çözmenin yolu ekleri ezberlemekten çok, cümlenin nasıl kurulduğunu görmekten geçer. Bir sözcük doğru seçilmiş olsa bile yanlış ek aldığında başka bir sözcükle kurması gereken bağlantı bozulabilir. Aynı şekilde, gerekli olmayan bir ek de cümlenin yapısını aksatabilir.
Bu nedenle bir ekten şüphelendiğinizde üç soruyla başlayın:
Ek eksik mi? Gereksiz mi? Yanlış mı?
Ardından sözcüğün yüklemle ve cümlenin diğer bölümleriyle kurduğu ilişkiyi kontrol edin. Sorunun ekten değil başka bir yapısal ilişkiden kaynaklandığı görülürse yapısal anlatım bozuklukları içindeki ilgili alt başlığa geçmek daha doğru olacaktır.