İsim Fiil Nedir? İsim Fiil Ekleri ve Örnekleri

“Kitap okumak insanın düşünce dünyasını geliştirir.” cümlesindeki okumak sözcüğü bir eylemi anlatır; ancak cümlenin yüklemi değildir. “Oku-” fiiline gelen “-mak” eki, eylemin adını oluşturmuştur. Fiilden türeyip cümlede isim gibi kullanılan bu tür sözcüklere isim fiil denir.

İsim fiili bulmak ilk bakışta kolay görünebilir: “-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş eklerini ara.” Fakat yalnızca ekleri bilmek yeterli değildir. Ekmek, dondurma, çakmak gibi sözcüklerde aynı biçimler görülmesine rağmen bunlar her kullanımda isim fiil değildir. Ayrıca “-ma/-me” isim fiil eki olumsuzluk ekiyle, “-ış/-iş/-uş/-üş” biçimleri ise başka görevlerdeki eklerle karıştırılabilir.

Bu nedenle isim fiili doğru belirlemek için sözcüğün hangi fiilden türediğine, aldığı eke, eylem anlamını koruyup korumadığına ve cümledeki görevine birlikte bakmak gerekir. İsim fiiller, Fiilimsiler konusunun üç temel türünden biridir.

İçindekiler

1. İsim Fiil Nedir?
2. İsim Fiilin Özellikleri
3. İsim Fiil Ekleri Nelerdir?
4. İsim Fiil Nasıl Bulunur?
5. İsim Fiil Örnekleri
6. İsim Fiiller İsim Çekim Eki Alabilir mi?
7. “-ma/-me” İsim Fiil Eki ile Olumsuzluk Eki Nasıl Ayırt Edilir?
8. “-ış/-iş/-uş/-üş” İsim Fiil Eki Her Zaman İsim Fiil Eki midir?
9. İsim Fiil Eki Alan Her Sözcük İsim Fiil midir?
10. İsim Fiil ile Kalıcı İsim Arasındaki Fark
11. İsim Fiiller Cümlede Hangi Görevlerde Kullanılır?
12. İsim Fiil ile Çekimli Fiil Arasındaki Fark
13. İsim Fiil ile Diğer Fiilimsi Türleri Arasındaki Fark
14. İsim Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
15. TYT Türkçe’de İsim Fiil Soruları
16. Açıklamalı İsim Fiil Uygulaması
17. Mini Test
18. Sık Sorulan Sorular

1. İsim Fiil Nedir?

Fiil kök veya gövdelerine “-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş” eklerinden biri getirilerek oluşturulan ve eylemi bir kavramın adı olarak karşılayan fiilimsilere isim fiil denir. İsim fiilin diğer adı ad eylemdir.

Örneğin:

Düzenli yürümek sağlığa yararlıdır.

Sözcüğü inceleyelim:

yürü- + -mek → yürümek

“Yürü-” bir fiildir. “-mek” isim fiil eki geldiğinde yürümek, yürüme eyleminin adı hâline gelmiştir.

Bir başka örnek:

Onun gülüşü herkesi neşelendirdi.

gül- + -üş → gülüş

Gülüş sözcüğü burada gülme eylemini adlandırmaktadır.

İsim fiillerin temel özelliği budur: Fiille olan anlam ilişkilerini korurken cümlede isim gibi davranırlar.

Bu nedenle isim fiiller bir yandan fiillerle bağlantılıyken diğer yandan isimlere özgü bazı görevleri üstlenebilir.

2. İsim Fiilin Özellikleri

İsim fiilleri diğer yapılardan ayırabilmek için yalnızca eklerini değil, temel özelliklerini de bilmek gerekir.

İsim fiiller:

• Fiil kök veya gövdelerinden türetilir.
• Eylem, oluş veya durum anlamıyla bağlantılarını korurlar.
• Cümlede isim gibi kullanılabilirler.
• İsim çekim eklerini alabilirler.
• Olumsuz biçimleri oluşturulabilir.
• Kip ve kişi ekiyle çekimlenmiş fiiller gibi temel yargı oluşturmazlar.
• Cümlede özne veya nesne gibi farklı görevler üstlenebilirler.
• Kendilerine bağlı sözcüklerle daha geniş söz grupları oluşturabilirler.
• Bazı kullanımlarda kalıcı isimlerle karıştırılabilirler.

Örneğin:

Akşamları kitap okumayı seviyorum.

Okumayı sözcüğünün yapısı şöyledir:

oku- + -ma + -yı

“-ma” isim fiil eki, “-yı” ise belirtme hâli ekidir.

İsim fiilin isim çekim eki alması, onun fiilimsi özelliğini ortadan kaldırmaz.

3. İsim Fiil Ekleri Nelerdir?

Türkçede isim fiil oluşturan temel ekler üç grupta incelenir:

-ma / -me

-mak / -mek

-ış / -iş / -uş / -üş

İsim fiil ekleri fiillere gelerek eylemin adını oluşturan yapılar içinde değerlendirilir. Eklerin sözcük türetme işlevini daha geniş çerçevede görmek için [Yapım Ekleri] konusu da incelenebilir.

Ancak önemli bir kural vardır:

Bir sözcükte isim fiil eklerinden birinin görülmesi, o sözcüğün mutlaka isim fiil olduğu anlamına gelmez.

Doğru karar için sözcüğün cümledeki anlamına ve görevine de bakılmalıdır.

4. İsim Fiil Nasıl Bulunur?

İsim fiil bulurken yalnızca ek aramak yerine aşamalı bir yöntem kullanmak daha güvenlidir.

4.1. Fiil Kökünü veya Gövdesini Belirleyin

Öncelikle sözcüğün bir fiilden türeyip türemediğine bakın.

Sabah erken kalkmak bana iyi geliyor.

Buradaki kalk- bir fiildir.

4.2. İsim Fiil Ekini Bulun

Fiilin ardından isim fiil eklerinden birinin gelip gelmediğini belirleyin:

kalk- + -mak

“-mak” isim fiil ekidir.

4.3. Eylem Anlamının Korunup Korunmadığına Bakın

Kalkmak sözcüğü hâlâ “kalkma eylemi”ni ifade etmektedir.

Bu kontrol özellikle kalıcı isimleri ayırırken önemlidir.

4.4. Sözcüğün Cümledeki Görevini Kontrol Edin

Kalkmak bana iyi geliyor.

“Ne bana iyi geliyor?”

Kalkmak.

Burada eylem bir kavramın adı hâline gelmiştir.

Sonuç: kalkmak → isim fiil

Kısaca:

Fiili bul → isim fiil ekini belirle → eylem anlamını kontrol et → cümledeki görevine bak.

5. İsim Fiil Örnekleri

İsim fiil örneklerini aldıkları eklere göre incelemek konunun anlaşılmasını kolaylaştırır.

5.1. “-ma/-me” ile Kurulan İsim Fiiller

oku- → okuma

yaz- → yazma

bekle- → bekleme

dinle- → dinleme

anla- → anlama

Örnek:

Düzenli okuma kelime dağarcığını geliştirir.

Okuma, “oku-” fiilinden türemiş ve okuma eylemini adlandırmıştır.

5.2. “-mak/-mek” ile Kurulan İsim Fiiller

oku- → okumak

yaz- → yazmak

gez- → gezmek

yüz- → yüzmek

öğren- → öğrenmek

Örnek:

Yeni yerler görmek insana farklı deneyimler kazandırır.

Görmek, görme eyleminin adıdır.

5.3. “-ış/-iş/-uş/-üş” ile Kurulan İsim Fiiller

bak- → bakış

gül- → gülüş

kaç- → kaçış

otur- → oturuş

Örnek:

Çocuğun gülüşü herkesi neşelendirdi.

Gülüş, gülme eylemini adlandırmaktadır.

Yalnızca ek benzerliği üzerinden karar verilmemeli, sözcüğün cümlede hangi anlamda kullanıldığı da kontrol edilmelidir.

6. İsim Fiiller İsim Çekim Eki Alabilir mi?

Evet. İsim fiiller cümlede isim gibi kullanılabildikleri için isimlere gelen bazı çekim eklerini alabilirler.

“Okuma” sözcüğü üzerinden bakalım:

okuma – okumayı – okumaya – okumada – okumadan – okumanın

Örneğin:

Kitap okumayı seviyorum.

oku- + -ma + -yı

“-ma” → isim fiil eki
“-yı” → belirtme hâli eki

İsim fiillerin aldığı bu ekleri daha ayrıntılı değerlendirmek için [Hâl Ekleri konusu incelenebilir.

İsim fiil iyelik eki de alabilir:

Onun konuşması herkesi etkiledi.

konuş- + -ma + -sı

Buradaki “-sı” iyelik ekidir. Bu yapı [İyelik Ekleri] → /iyelik-ekleri/ konusuyla doğrudan ilişkilidir.

7. “-ma/-me” İsim Fiil Eki ile Olumsuzluk Eki Nasıl Ayırt Edilir?

İsim fiil konusunda en çok karıştırılan yapılardan biri “-ma/-me”dir. Çünkü aynı biçim isim fiil eki olarak da olumsuzluk oluştururken de karşımıza çıkabilir.

Düzenli çalışma başarıyı artırır.

çalış- + -ma

Burada çalışma, çalışma eyleminin adıdır.

“-ma” → isim fiil eki

Şimdi karşılaştıralım:

Bu akşam çok çalışma!

Burada çalışma, “çalışmamak” anlamında olumsuz emir bildirmektedir.

“-ma” → olumsuzluk eki

Daha karmaşık bir örnek:

Toplantıya gelmemeyi tercih etti.

gel-me-me-yi

İlk “-me” → olumsuzluk eki
İkinci “-me” → isim fiil eki
“-yi” → belirtme hâli eki

Doğru ayrım için şu soruyu sormak yararlıdır:

Bu ek eylemi olumsuz mu yapıyor, yoksa eylemin adını mı oluşturuyor?

8. “-ış/-iş/-uş/-üş” İsim Fiil Eki Her Zaman İsim Fiil Eki midir?

Hayır. Sözcükte “-ış/-iş/-uş/-üş” biçimlerinden birinin bulunması tek başına isim fiil olduğunu kanıtlamaz.

Onun gülüşü herkesi etkiledi.

gül- + -üş

Burada gülüş, gülme eylemini adlandırmaktadır.

Sonuç: isim fiil

Şimdi:

İki arkadaş uzun süre bakıştı.

Burada karşılıklı gerçekleştirilen bir eylem söz konusudur. Sözcük çekimli fiil olarak kullanılmıştır.

Bu tür karşılıklı veya birlikte yapılan eylemler İşteş Fiil konusu içinde incelenir.

Dolayısıyla sözcüğün yapısı, anlamı ve cümledeki görevi birlikte değerlendirilmelidir.

9. İsim Fiil Eki Alan Her Sözcük İsim Fiil midir?

Hayır.

Örneğin:

Bahçeye çiçek ekmek istiyorum.

ek- + -mek

Burada ekmek, ekme eyleminin adıdır.

Sonuç: isim fiil

Ancak:

Fırından sıcak ekmek aldık.

Burada ekmek bir yiyeceğin adıdır.

Sonuç: isim fiil değildir.

Benzer biçimde dondurma, çakmak, dolma, sarma gibi sözcüklerin de kullanıldıkları bağlam incelenmelidir.

10. İsim Fiil ile Kalıcı İsim Arasındaki Fark

Bazı sözcükler isim fiil ekleriyle kurulmuş görünmelerine rağmen zamanla belirli bir varlığın veya kavramın adı hâline gelebilir.

Bu nedenle yalnızca eki görmek yeterli değildir.

Sözcük hâlâ bir eylemi mi adlandırıyor?

sorusu mutlaka sorulmalıdır.

11. İsim Fiiller Cümlede Hangi Görevlerde Kullanılır?

İsim fiiller isim özelliği taşıdıkları için cümlede isimlerin üstlenebildiği çeşitli görevlerde kullanılabilir.

11.1. Özne Görevinde

Yüzmek bütün vücudu çalıştırır.

“Ne bütün vücudu çalıştırır?”

Yüzmek

Burada isim fiil özne görevindedir.

11.2. Nesne Görevinde

Kitap okumayı seviyorum.

“Neyi seviyorum?”

Kitap okumayı

İsim fiilin oluşturduğu yapı nesne görevindedir. Nesnenin yüklemle ilişkisini ayrıntılı incelemek için [Nesne] konusu incelenebilir.

11.3. İsim Tamlaması İçinde

Okumanın faydaları saymakla bitmez.

Burada okumanın isim fiili ilgi hâli eki alarak isim tamlamasının bir parçası olmuştur.

12. İsim Fiil ile Çekimli Fiil Arasındaki Fark

İsim fiil ile çekimli fiil aynı fiil kökünden hareketle oluşturulabilir; ancak cümledeki görevleri farklıdır.

Karşılaştıralım:

Kitap okumak güzeldir.

Okumak → isim fiil

Her akşam kitap okuyorum.

Okuyorum → çekimli fiil

İkinci örnekteki yapı Çekimli Fiil kapsamında değerlendirilir.

13. İsim Fiil ile Diğer Fiilimsi Türleri Arasındaki Fark

İsim fiil, fiilimsilerin yalnızca bir türüdür. Diğer iki temel tür sıfat fiil ve zarf fiildir.

İsim fiilde eylem bir kavramın adı hâline gelir.

Sıfat fiilde fiilden türeyen yapı bir isimle ilişki kurar. Konunun ayrıntıları [Sıfat Fiil] sayfasında ele alınır.

Zarf fiilde ise fiilimsi çoğunlukla başka bir eylemin gerçekleşme biçimi, zamanı veya durumuyla ilişki kurar. Bunun ayrıntıları [Zarf Fiil] konusunda incelenebilir.

14. İsim Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

14.1. “-mak/-mek” Gördüğüm Her Sözcük İsim Fiildir

Yanlış.

Fırından ekmek aldım.

Buradaki ekmek bir yiyeceğin adıdır.

14.2. Her “-ma/-me” İsim Fiil Ekidir

Yanlış.

Buraya gelme!

Buradaki “-me” olumsuzluk görevi taşır.

14.3. İsim Çekim Eki Alan Sözcük Artık İsim Fiil Değildir

Yanlış.

Kitap okumayı seviyorum.

oku- + -ma + -yı

Okumayı hâl eki almasına rağmen isim fiil özelliğini korur.

14.4. Her “-ış/-iş” Biçimini İsim Fiil Saymak

Yanlış. Sözcüğün kökü, aldığı ekler ve cümledeki görevi birlikte incelenmelidir.

14.5. Kalıcı İsimleri İsim Fiil Sanmak

Özellikle ekmek, dondurma, dolma, sarma, çakmak gibi sözcüklerde bağlam kontrol edilmelidir.

15. TYT Türkçe’de İsim Fiil Soruları

TYT Türkçe’de isim fiil çoğunlukla genel fiilimsi bilgisi içerisinde ölçülür. Bu nedenle yalnızca ekleri bilmek değil, benzer yapıları birbirinden ayırabilmek de önemlidir.

Özellikle:

• İsim fiil ekini doğru belirlemeye,
• Kalıcı isimleri elemeye,
• “-ma/-me” isim fiil eki ile olumsuzluk ekini ayırmaya,
• İsim çekim eki almış isim fiilleri fark etmeye,
• İsim fiil ile diğer fiilimsi türlerini karıştırmamaya,
• Sözcüğün cümledeki görevini dikkate almaya

özen gösterilmelidir.

Sorularda şu sıra kullanılabilir:

1. Fiil kök veya gövdesini bul.
2. İsim fiil eklerinden birini alıp almadığını kontrol et.
3. Sözcüğün eylem anlamını koruyup korumadığına bak.
4. Eylemin adı olarak kullanılıp kullanılmadığını belirle.
5. Kalıcı isim veya farklı görevdeki ek ihtimalini ele.

Örneğin:

Yeni yerler görmeyi çok seviyordu.

gör-me-yi

gör- → fiil
-me → isim fiil eki
-yi → belirtme hâli eki

Görmeyi → isim fiil

16. Açıklamalı İsim Fiil Uygulaması

16.1. “Sabahları yürümeyi alışkanlık hâline getirdi.”

yürü- + -me + -yi

yürü- → fiil
-me → isim fiil eki
-yi → belirtme hâli eki

Sözcük yürüme eylemini adlandırmaktadır.

Sonuç: İsim fiil

16.2. “Fırından iki ekmek aldı.”

Ekmek burada bir yiyeceğin adıdır.

Sonuç: Kalıcı isim

16.3. “Bahçeye sebze ekmek istiyor.”

ek- + -mek

Sözcük ekme eylemini adlandırmaktadır.

Sonuç: İsim fiil

16.4. “Bu konuyu bir daha açma!”

Buradaki açma sözcüğü eylemi adlandırmıyor. Eylemin yapılmaması isteniyor.

aç- + -ma

“-ma” → olumsuzluk eki

Sonuç: İsim fiil değil

16.5. “Bu konuyu yeniden açma düşüncesinden vazgeçti.”

Buradaki açma, açma eylemini adlandırmaktadır.

Sonuç: İsim fiil

17. Mini Test

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim fiil vardır?

A) Çocuk bahçede hızlıca koştu.
B) Sabah erkenden yola çıktık.
C) Kitap okumak bana huzur verir.
D) Dün arkadaşımı gördüm.
E) Kuşlar ağacın dallarına kondu.

Cevap: C

Açıklama: “Okumak”, “oku-” fiiline “-mak” isim fiil ekinin getirilmesiyle oluşmuştur.

2. “Onun gülüşü herkesi mutlu etti.” cümlesindeki isim fiil hangisidir?

A) onun
B) gülüşü
C) herkesi
D) mutlu
E) etti

Cevap: B

Açıklama: “Gülüş”, “gül-” fiiline “-üş” isim fiil ekinin getirilmesiyle oluşturulmuştur.

3. Aşağıdakilerden hangisi isim fiil eki değildir?

A) -ma/-me
B) -mak/-mek
C) -ış/-iş
D) -an/-en
E) -uş/-üş

Cevap: D

Açıklama: “-an/-en” sıfat fiil eklerinden biridir.

4. “Onun okula gelmemesi bizi şaşırttı.” cümlesindeki “gelmemesi” sözcüğünde “-me” biçimi kaç farklı görevde kullanılmıştır?

A) Hiç
B) Bir
C) İki
D) Üç
E) Dört

Cevap: C

Açıklama: İlk “-me” olumsuzluk, ikinci “-me” isim fiil ekidir: gel-me-me-si.

5. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kullanıldığı cümleye göre kalıcı isim olabilir?

A) koşmak
B) bekleyiş
C) dondurma
D) okumak
E) düşünme

Cevap: C

Açıklama: “Dondurma”, bir yiyeceğin adı olarak kullanıldığında kalıcı isimdir.

18. Sık Sorulan Sorular

Sonuç

İsim fiiller, fiillerin bildirdiği hareket, oluş veya durumları bir kavramın adı hâline getirerek cümle içinde isim gibi kullanılmalarını sağlar. -ma/-me, -mak/-mek ve -ış/-iş/-uş/-üş isim fiillerin temel ekleridir; ancak doğru çözüm için yalnızca bu ekleri ezberlemek yeterli değildir.

Bir sözcüğün isim fiil olup olmadığını belirlerken fiil kökü, aldığı ek, cümledeki görevi ve taşıdığı anlam birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle olumsuzluk eki, kalıcı isimler ve işteşlik yapılarıyla oluşabilecek benzerliklere dikkat edilmelidir.

İsim fiilin diğer fiilimsi türleriyle ilişkisini bir bütün hâlinde görmek için Fiilimsiler konusu üzerinden ilerlenebilir.

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiilimsiler (Eylemsiler)