“Dün akşam erken uyudum.” cümlesini sesli okurken sözcüklerin arasında her zaman belirgin bir kesinti yapmayız. “Dün” sözcüğünün sonundaki n sesi, ardından gelen “akşam” sözcüğünün a sesiyle; “akşam”ın sonundaki m sesi de “erken” sözcüğünün e sesiyle bağlantılı söylenebilir.
dün‿akşam‿erken
Yazıda ayrı duran sözcüklerin söyleyişte bu şekilde birbirine bağlanmasına ulama denir. Daha açık bir ifadeyle ulama, ünsüzle biten bir sözcüğün sonundaki sesin, ardından ünlüyle başlayan sözcüğün ilk sesine bağlanarak okunmasıdır.
Ulama, Ses Bilgisi kapsamında incelenen ve özellikle söyleyişte ortaya çıkan bir özelliktir. Sözcüklerin yazılışı değişmediği için ulamayı bulmanın yolu harf değişikliği aramak değil, yan yana gelen sözcüklerin son ve ilk seslerini kontrol etmektir.
İçindekiler
- Ulama Nedir?
- Ulamanın Mantığı Nedir?
- Ulama Nasıl Bulunur?
- Ulamayı Örnekler Üzerinden Görelim
- Hangi Durumlarda Ulama Olmaz?
- Ulama Yazıda Bir Değişikliğe Yol Açar mı?
- Ulama ile Diğer Ses Olayları Arasındaki Fark
- Ulama ile Kaynaştırma Aynı Şey midir?
- Cümlelerde Ulamayı Bulalım
1. Ulama Nedir?
Ulama, ünsüzle biten bir sözcüğün ardından ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, ilk sözcüğün son ünsüzünün ikinci sözcüğün başındaki ünlüye bağlanarak söylenmesidir.
Örneğin:
son umut
“Son” sözcüğü n ünsüzüyle biter. “Umut” ise u ünlüsüyle başlar. İki sözcük kesintisiz söylendiğinde n sesi, ardından gelen u sesine bağlanır:
son‿umut
Benzer bir bağlantı şu örneklerde de görülür:
- bir‿akşam
- güzel‿insan
- her‿an
- sabah‿erken
- çocuk‿uyandı
Burada sözcüklerden herhangi biri yeni bir biçime dönüşmez. “Son umut” yine iki ayrı sözcük olarak yazılır; “sonumut” şeklinde bir yazım ortaya çıkmaz.
Bu yönüyle ulama, Ses Olayları içinde ele alınırken özellikle söyleyişle ilgili olması bakımından dikkat çeker.
2. Ulamanın Mantığı Nedir?
Ulamayı anlamanın en kolay yolu, iki sözcüğün birleştiği noktadaki seslere bakmaktır.
Temel düzen şöyledir:
ünsüzle biten sözcük + ünlüyle başlayan sözcük → ulama
Örneğin:
güzel insan
İlk sözcüğün son sesi l, ikinci sözcüğün ilk sesi i‘dir:
güzel‿insan
Burada yeni bir ses ortaya çıkmaz, mevcut bir ses düşmez ve herhangi bir harf başka bir harfe dönüşmez. İki ayrı sözcük arasındaki geçiş söyleyişte bağlantılı hâle gelir.
Ulamayı tespit ederken hangi seslerin ünlü, hangilerinin ünsüz olduğunu doğru belirlemek gerekir. Bu ayrımda Ünlü Harfler ve Ünsüz Harfler temel bilgiyi oluşturur.
Şu örneğe bakalım:
Akşam eve erken geldik.
İlk sözcük sınırı:
akşam + eve
“Akşam” m ünsüzüyle biter, “eve” e ünlüsüyle başlar. Dolayısıyla burada ulama yapılabilir:
akşam‿eve
Bir sonraki sınır ise:
eve + erken
“Eve” ünlüyle bittiği için ulama şartı oluşmaz.
Görüldüğü gibi bütün sözcüğü çözümlemeye gerek yoktur. Asıl kontrol edilmesi gereken yer, bir sözcüğün bittiği ve diğerinin başladığı noktadır.
3. Ulama Nasıl Bulunur?
Bir cümlede ulama ararken şu üç soruyla ilerlemek yeterlidir:
1. İlk sözcük ünsüzle mi bitiyor?
2. Hemen ardından gelen sözcük ünlüyle mi başlıyor?
3. İki sözcüğün arasında noktalama işareti var mı?
İlk iki koşul sağlanıyor ve sözcüklerin arasında noktalama işareti bulunmuyorsa ulama yapılabilir.
Şu cümleyi inceleyelim:
Genç adam eve doğru yürüdü.
Önce:
genç + adam
sözcüklerine bakalım.
“Genç” sözcüğünün sonunda ç ünsüzü, “adam” sözcüğünün başında ise a ünlüsü vardır.
Bu nedenle:
genç‿adam
arasında ulama yapılabilir.
Fakat cümle burada bitmiyor:
adam + eve
“Adam” m ünsüzüyle biter, “eve” ise e ünlüsüyle başlar. Burada da ulama vardır.
Cümledeki bağlantılar:
Genç‿adam‿eve doğru yürüdü.
şeklinde gösterilebilir.
Özellikle uzun cümlelerde yapılan hatalardan biri, ilk ulamayı gördükten sonra diğer sözcükleri kontrol etmemektir. Aynı cümlede birden fazla ulama bulunabilir.
4. Ulamayı Örnekler Üzerinden Görelim
Ulama örneklerini ezberlemek yerine hangi iki sesin bağlantı kurduğunu görmek daha öğreticidir.
| Sözcükler | Karşılaşan sesler | Söyleyişte bağlantı |
|---|---|---|
| bir akşam | r + a | bir‿akşam |
| son umut | n + u | son‿umut |
| güzel insan | l + i | güzel‿insan |
| sabah erken | h + e | sabah‿erken |
| çocuk uyandı | k + u | çocuk‿uyandı |
| her an | r + a | her‿an |
Şimdi tek bir cümlede birden fazla ulama bulunan örneğe bakalım:
Serin akşam erken indi.
Sözcük sınırlarını sırayla kontrol ettiğimizde:
serin + akşam → n + a
akşam + erken → m + e
erken + indi → n + i
bağlantıları ortaya çıkar.
Üçü de ulamaya uygundur:
Serin‿akşam‿erken‿indi.
Dolayısıyla bir cümlede yalnızca bir ulama aranmaz. Art arda gelen sözcüklerin ses yapısı uygunsa birkaç ulama peş peşe gerçekleşebilir.
5. Hangi Durumlarda Ulama Olmaz?
İki sözcüğün yan yana bulunması tek başına ulama için yeterli değildir. Gerekli ses düzeninin oluşması gerekir.
İlk sözcük ünlüyle bitiyorsa
masa örtüsü
“Masa” sözcüğünün son sesi a ünlüsüdür. İlk sözcük ünsüzle bitmediği için burada ulama oluşmaz.
İkinci sözcük ünsüzle başlıyorsa
güzel çocuk
“Güzel” sözcüğü l ünsüzüyle biter ancak “çocuk” sözcüğü ç ünsüzüyle başlar.
Karşılaşan sesler:
l + ç
olduğu için ulama yoktur.
Sözcüklerin arasında noktalama işareti varsa
Şu iki örneği karşılaştıralım:
Ben onu dün gördüm.
Ben, onu dün gördüm.
İlk cümlede:
ben + onu
sınırında n + o sesleri karşılaşır ve ulama yapılabilir.
İkinci cümlede ise “ben” sözcüğünden sonra virgül bulunmaktadır. Okul dil bilgisi öğretiminde sözcüklerin arasındaki noktalama işareti ulamayı engelleyen bir unsur olarak değerlendirilir.
Bu nedenle yazılı bir cümlede ulama ararken yalnızca harflere bakmak yeterli değildir. Sözcüklerin arasında noktalama işareti bulunup bulunmadığı da kontrol edilmelidir.
6. Ulama Yazıda Bir Değişikliğe Yol Açar mı?
Hayır.
Ulamanın ayırt edici yönlerinden biri, söyleyişte gerçekleşmesine rağmen sözcüklerin yazılı biçimini değiştirmemesidir.
Örneğin:
Bir akşam dışarı çıktık.
“Bir” ile “akşam” arasında ulama yapılabilir:
bir‿akşam
Ancak iki sözcük:
birakşam
şeklinde yazılmaz.
Aynı durum son umut, güzel insan ve sabah erken örneklerinde de geçerlidir. Sözcükler yazıda ayrı kalır.
Bu özellik, ulamayı başka ses olaylarından ayırırken işe yarar. Örneğin Ünlü Düşmesi gerçekleştiğinde sözcüğün yapısındaki değişiklik yazıda da görülür:
burun + u → burnu
“Burun” sözcüğündeki ikinci u düşmüştür ve ortaya çıkan değişiklik yazıya yansımıştır.
Ulamada ise:
son + umut → son umut
Sözcüklerin yapısı korunur; bağlantı yalnızca söyleyişte ortaya çıkar.
7. Ulama ile Diğer Ses Olayları Arasındaki Fark
Ulama, Türkçe öğretiminde ses olayları kapsamında ele alınır. Ancak gerçekleşme biçimi bakımından bazı ses olaylarından kolayca ayrılır.
Örneğin Ünsüz Yumuşaması sırasında sözcüğün sonundaki sert ünsüz değişebilir:
kitap + ı → kitabı
Burada p → b değişikliği yazıda da görülür.
Ünlü düşmesinde ise sözcükte bulunan bir ünlü ortadan kalkabilir:
ağız + ı → ağzı
Ulamada bunlardan farklı bir durum vardır:
kitap almak
“Kitap” sözcüğünün sonundaki p sesi, “almak” sözcüğünün başındaki a sesine söyleyişte bağlanabilir:
kitap‿almak
Fakat ne “kitap” ne de “almak” sözcüğünün yazılı biçimi değişir.
Benzer biçimde ulamada yeni bir ünsüz de ortaya çıkmaz. Bu yönüyle sözcüğün yapısına yeni bir ünsüzün katıldığı Ünsüz Türemesi olayından ayrılır.
Örneğin:
his + etmek → hissetmek
örneğinde bir ünsüz türemesi görülür ve bu değişiklik yazıya da yansır.
Ulamada ise:
his almak → his‿almak
şeklinde yalnızca iki ayrı sözcüğün söyleyişteki bağlantısından söz edilir.
Bu nedenle bir örneği incelerken şu soru oldukça işe yarar:
Sözcüğün kendi ses yapısında bir değişiklik mi gerçekleşiyor, yoksa iki ayrı sözcük yalnızca söyleyişte mi birbirine bağlanıyor?
İkinci durum ulamayı düşündürür.
8. Ulama ile Kaynaştırma Aynı Şey midir?
Hayır. Ulama ile kaynaştırma farklıdır.
İki kavramı ayırmanın en kolay yolu olayın nerede gerçekleştiğine bakmaktır.
Ulamada iki ayrı sözcük vardır:
bir akşam
“Bir” sözcüğünün sonundaki r sesi, söyleyişte “akşam” sözcüğünün başındaki a sesine bağlanır:
bir‿akşam
Yeni bir harf ortaya çıkmaz.
Kaynaştırmada ise sözcük ile ek arasında farklı bir durum vardır:
araba + a → arabaya
Burada y yardımcı ünsüzü kullanılmıştır. Bu yapı Kaynaştırma Harfleri konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
İki kavramı yan yana gördüğümüzde fark daha belirgindir:
| Ulama | Kaynaştırma |
|---|---|
| İki ayrı sözcük arasında görülür. | Sözcük ile ek arasında görülür. |
| Yeni bir ses eklenmez. | Yardımcı ünsüz kullanılabilir. |
| Sözcüklerin yazılışı değişmez. | Yardımcı ünsüz yazıda görülür. |
| Söyleyişteki bağlantıyla ilgilidir. | Sözcük ile ek arasındaki bağlantıyla ilgilidir. |
Örneğin:
son‿umut → ulama
kapı + a → kapıya → kaynaştırma
Bu iki örnekte “iki ayrı sözcük mü, sözcük ile ek mi?” sorusunu sormak, hangi olayın gerçekleştiğini belirlemek için çoğu zaman yeterlidir.
9. Cümlelerde Ulamayı Bulalım
Kuralı öğrendikten sonra birkaç cümle üzerinde deneyelim. Önce cevaplara bakmadan ulama yapılabilecek yerleri bulmaya çalışın.
1. Küçük çocuk eski oyuncağını aradı.
2. Dün akşam erken uyudum.
3. Serin hava bütün gün sürdü.
4. Ben, arkadaşımı okulda gördüm.
5. Genç adam uzun süre bekledi.
1. Küçük çocuk eski oyuncağını aradı.
çocuk + eski
sınırına bakalım.
“Çocuk” k ünsüzüyle biter, “eski” ise e ünlüsüyle başlar.
Bu nedenle:
çocuk‿eski
arasında ulama yapılabilir.
“Eski” ünlüyle bittiği için eski + oyuncağını arasında ulama oluşmaz.
2. Dün akşam erken uyudum.
Bu cümlede tek bir ulama yoktur:
dün‿akşam
akşam‿erken
erken‿uyudum
Üç sözcük sınırında da ilk sözcük ünsüzle bitmekte, sonraki sözcük ise ünlüyle başlamaktadır.
Dolayısıyla bu cümle, aynı cümlede birden fazla ulama bulunabileceğine iyi bir örnektir.
3. Serin hava bütün gün sürdü.
“Serin” sözcüğü n ünsüzüyle biter ancak ardından gelen “hava” h ünsüzüyle başlar.
n + h
dizilişi ulama oluşturmaz.
Cümlenin diğer sözcük sınırlarında da gerekli ünsüz + ünlü düzeni bulunmadığından ulama yoktur.
4. Ben, arkadaşımı okulda gördüm.
“Ben” sözcüğü n ünsüzüyle biter ve “arkadaşımı” sözcüğü a ünlüsüyle başlar. Yalnızca bu iki sese bakıldığında ulama şartı oluşmuş gibi görünür.
Ancak iki sözcüğün arasında virgül vardır.
Bu nedenle:
Ben, arkadaşımı…
bölümünde ulama yapılmaz.
Bu örnek, ulama sorularında noktalama işaretlerini kontrol etmenin neden önemli olduğunu gösterir.
5. Genç adam uzun süre bekledi.
İlk olarak:
genç‿adam
arasında ç + a bağlantısı vardır.
Ardından:
adam‿uzun
sınırında m + u sesleri karşılaşır.
Dolayısıyla cümlede iki ayrı ulama bulunur.
Ulamayı bulurken uzun bir kural listesi ezberlemek yerine üç noktayı kontrol etmek yeterlidir: ilk sözcüğün son sesi, sonraki sözcüğün ilk sesi ve iki sözcüğün arasında noktalama işareti bulunup bulunmadığı. İlk sözcük ünsüzle bitiyor, sonraki sözcük ünlüyle başlıyor ve aralarında noktalama işareti bulunmuyorsa ulama yapılabilir.