İyelik Ekleri (Aitlik Ekleri) Nedir? Nasıl Bulunur?

“Defter” dediğimizde bir varlığın adını söyleriz. “Defterim” dediğimizde ise yalnızca defterden söz etmeyiz; onun kime ait olduğunu da belirtiriz. Sözcüğün sonundaki -im eki, defterin konuşana ait olduğunu gösterir. Türkçede bu görevi üstlenen eklere iyelik ekleri denir.

İyelik ekleri; bir varlığın benim, senin, onun, bizim, sizin veya onların olduğunu gösterebilir. Bu nedenle aitlik ekleri ya da sahiplik ekleri olarak da adlandırılır. İsim tamlamalarında tamlanan üzerinde bulunduklarında tamlanan ekleri adıyla da karşımıza çıkarlar.

İyelik eklerini öğrenirken yalnızca -ım, -in, -i, -imiz... biçimlerini ezberlemek yeterli değildir. Çünkü aynı görünen bir ek, farklı cümlelerde farklı görevler üstlenebilir. Özellikle üçüncü tekil kişi iyelik eki ile belirtme hâli ekinin ayrılması bu konunun en önemli noktalarından biridir.

İçindekiler

1. İyelik Eki Nedir?
2. İyelik Ekleri Nelerdir?
3. İyelik Ekleri Kişilere Göre Nasıl Kullanılır?
4. Ünlü ve Ünsüzle Biten Sözcüklerde İyelik Ekleri
5. İyelik Eki Nasıl Bulunur?
6. İyelik Eki ile Belirtme Hâli Eki Nasıl Ayırt Edilir?
7. İyelik Eki ile Kişi Eki Aynı Şey midir?
8. İyelik Eki ile İlgi Eki Arasındaki Fark
9. İsim Tamlamalarında İyelik Eki
10. İyelik Ekinden Sonra Hâl Eki Gelir mi?
11. İyelik Eklerinde Ses Değişiklikleri
12. Açıklamalı İyelik Eki Örnekleri
13. İyelik Eklerinde Sık Yapılan Hatalar
14. TYT’de İyelik Eki Soruları Nasıl Çözülür?
15. İyelik Eki İle İlgili Alıştırmalar
16. Sık Sorulan Sorular

1. İyelik Eki Nedir?

İsimlere ve isim görevindeki sözcüklere gelerek bunların kime veya neye ait olduğunu gösteren çekim eklerine iyelik eki denir.

Örneğin:

• evim → benim evim
• kalemin → senin kalemin
• çantası → onun çantası
• sınıfımız → bizim sınıfımız
• öğretmeniniz → sizin öğretmeniniz
• kitapları → onların kitapları

Bu ekler yeni bir sözcük türetmez; sözcüğün bir kişi veya varlıkla sahiplik ilişkisi kurmasını sağlar. Bu nedenle iyelik ekleri İsim Çekim Ekleri içerisinde değerlendirilir.

Örneğin:

Telefonum masada kaldı.

Sözcüğü ayıralım:

telefon + um

Buradaki -um, telefonun konuşana ait olduğunu gösterir:

benim telefonum

Bu nedenle -um, birinci tekil kişi iyelik ekidir.

İyelik ekini anlamanın temel mantığı budur: Sözcükte bir sahiplik veya aitlik ilişkisi aranır.

2. İyelik Ekleri Nelerdir?

Türkçede iyelik ekleri altı kişiye göre kullanılır. Eklerin biçimi, ünlü uyumuna ve sözcüğün ünlü ya da ünsüzle bitmesine göre değişebilir.

Aynı sözcüğü altı kişiye göre çektiğimizde sistem daha kolay görülür:

• benim defterim
• senin defterin
• onun defteri
• bizim defterimiz
• sizin defteriniz
• onların defterleri

Burada değişen şey defterin kendisi değil, sahibidir.

İyelik eklerinin biçimlerini tek tek ezberlemek yerine kişi ile sahip olunan varlık arasındaki ilişkiyi görmek, konuyu öğrenmeyi kolaylaştırır.

3. İyelik Ekleri Kişilere Göre Nasıl Kullanılır?

İyelik eklerinin hangi kişiyi bildirdiğini anlamak için sözcüğün ifade ettiği varlığın kime ait olduğuna bakılır.

Birinci Tekil Kişi: Ben

• evim → benim evim
• çantam → benim çantam
• gözlüğüm → benim gözlüğüm
• odam → benim odam

Sahip olan kişi konuşandır.

İkinci Tekil Kişi: Sen

• evin → senin evin
• masan → senin masan
• okulun → senin okulun
• çantan → senin çantan

Sahip olan kişi, konuşanın karşısındaki kişidir.

Üçüncü Tekil Kişi: O

• evi → onun evi
• okulu → onun okulu
• çantası → onun çantası
• penceresi → onun penceresi

Üçüncü tekil kişi iyelik eki özellikle önemlidir. Çünkü -ı, -i, -u, -ü biçimleri belirtme hâli ekiyle aynı görünebilir. Bu nedenle ekin görevini belirlerken yalnızca biçimine bakmak yeterli değildir.

Birinci Çoğul Kişi: Biz

• evimiz → bizim evimiz
• masamız → bizim masamız
• okulumuz → bizim okulumuz
• köyümüz → bizim köyümüz

İkinci Çoğul Kişi: Siz

• eviniz → sizin eviniz
• odanız → sizin odanız
• okulunuz → sizin okulunuz
• köyünüz → sizin köyünüz

Üçüncü Çoğul Kişi: Onlar

• evleri → onların evleri
• arabaları → onların arabaları
• kitapları → onların kitapları

Sözcüğün sonunda -ları/-leri bulunması tek başına iyelik eki olduğunu kanıtlamaz. -lar/-ler Türkçede çokluk eki olarak da kullanılabilir. Bu nedenle ekin cümledeki görevi ve sahiplik ilişkisi mutlaka kontrol edilmelidir.

4. Ünlü ve Ünsüzle Biten Sözcüklerde İyelik Ekleri

İyelik ekleri her sözcükte tamamen aynı görünmez. Sözcüğün son sesine göre ekin biçimi değişebilir.

Ünsüzle biten kalem sözcüğüne bakalım:

• kalemim
• kalemin
• kalemi
• kalemimiz
• kaleminiz
• kalemleri

Ünlüyle biten araba sözcüğünde ise:

• arabam
• araban
• arabası
• arabamız
• arabanız
• arabaları

Özellikle üçüncü tekil kişi kullanımındaki fark kolayca görülebilir:

ev → evi

araba → arabası

Ünlüyle biten sözcüklerde üçüncü tekil kişi iyelik eki -(s)ı, -(s)i, -(s)u, -(s)ü biçiminde görülür:

• annesi
• odası
• kapısı
• köprüsü

Bu biçimleri ezberlemekten çok sözcüğün bir sahibinin bulunduğunu görmek önemlidir:

onun annesi, onun odası, onun kapısı, onun köprüsü

5. İyelik Eki Nasıl Bulunur?

Bir sözcüğün sonundaki eki yalnızca görünüşüne bakarak iyelik eki kabul etmek güvenilir bir yöntem değildir. İyelik ekini bulurken sahiplik ilişkisi esas alınmalıdır.

Bunu üç aşamada yapabiliriz.

1. Sözcüğün Bir Sahibinin Bulunup Bulunmadığını Kontrol Edin

Anahtarım kayboldu.

Anahtar bir kişiye aittir.

2. Uygun Sahip İfadesini Düşünün

benim anahtarım

İfade anlamlıdır ve sahiplik ilişkisi açıkça görülür.

3. Ekin Hangi Kişiyi Bildirdiğini Belirleyin

anahtar + ım

-ım → birinci tekil kişi iyelik eki

Başka bir örnek:

Çantan sandalyenin üzerinde duruyor.

senin çantan

çanta + n

-n → ikinci tekil kişi iyelik eki

Bir örnek daha:

Evimiz oldukça eskiydi.

bizim evimiz

ev + imiz

-imiz → birinci çoğul kişi iyelik eki

“Kimin?” sorusu iyelik ilişkisini fark etmeye yardımcı olabilir; ancak bunu tek başına değişmez bir kural gibi kullanmak doğru değildir. Asıl ölçüt, sözcüğün gerçekten aitlik veya sahiplik ilişkisi kurup kurmadığıdır.

6. İyelik Eki ile Belirtme Hâli Eki Nasıl Ayırt Edilir?

İyelik ekleri konusunda en önemli ayrımlardan biri budur.

Üçüncü tekil kişi iyelik eki ile belirtme hâli eki aynı biçimlerde karşımıza çıkabilir:

-ı, -i, -u, -ü

Fakat görevleri farklıdır.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Evi oldukça eskiydi.

Evi geçen hafta boyadılar.

İlk cümlede:

onun evi

diyebiliriz.

Buradaki -i, evin birine ait olduğunu gösterir.

ev + i → iyelik eki

İkinci cümlede ise:

Neyi boyadılar? → evi

Buradaki -i sahiplik bildirmez; ismi belirtili nesne durumuna getirir.

ev + i → belirtme hâli eki

Bir başka karşılaştırma:

Kitabı masanın üzerindeydi.

onun kitabı

→ -ı iyelik eki

Kitabı masanın üzerine bıraktım.

Neyi bıraktım? → kitabı

→ -ı belirtme hâli eki

Bu nedenle -ı/-i/-u/-ü biçiminde bir ek gördüğümüzde hemen karar vermemeliyiz:

Sahiplik bildiriyorsa → iyelik eki

Belirtili nesne oluşturuyorsa → belirtme hâli eki

Belirtme, yönelme, bulunma ve ayrılma durumları Hâl Ekleri konusunda ayrıntılı olarak incelenir.

7. İyelik Eki ile Kişi Eki Aynı Şey midir?

Hayır. İyelik eki ile kişi eki farklı görevlerde kullanılır.

Karşılaştıralım:

Kitabım masada.

kitap + ım

Buradaki -ım, kitabın bana ait olduğunu gösterir.

→ iyelik eki

Şimdi:

Öğrenciyim.

Bu cümledeki kişi bildiren unsur ise yüklemdeki yargıyı konuşan kişiye bağlar.

Aradaki temel fark şöyledir:

İyelik eki → bir varlığın kime ait olduğunu bildirir.

Kişi eki → yüklemde bildirilen işi, oluşu, durumu veya yargıyı kişiye bağlar.

Bu nedenle:

benim kitabım

ile

ben öğrenciyim

aynı dil bilgisi ilişkisini göstermez.

Kişi bildiren eklerin farklı çekimlerdeki kullanımları Kişi Ekleri konusunda ayrıca ele alınır.

8. İyelik Eki ile İlgi Eki Arasındaki Fark

İyelik eki ile [İlgi (Tamlayan) Eki] özellikle isim tamlamalarında birlikte görüldükleri için karıştırılabilir.

Örneğin:

Çocuğun kitabı masada kaldı.

Sözcükleri ayıralım:

çocuk + un

kitap + ı

-un → ilgi (tamlayan) eki

-ı → iyelik (tamlanan) eki

Yani:

çocuğun → tamlayan

kitabı → tamlanan

Başka bir örnek:

evin kapısı

ev + in → tamlayan

kapı + sı → tamlanan

İyelik eki bu nedenle isim tamlamalarında tamlanan eki adıyla da anılır.

Ancak iyelik ekinin bulunması için sahibin cümlede mutlaka açıkça yazılması gerekmez.

Kitabım kayboldu.

Burada “benim” sözcüğü kullanılmamıştır. Buna rağmen -ım eki kitabın kime ait olduğunu göstermektedir.

9. İsim Tamlamalarında İyelik Eki

İyelik eki isim tamlamalarında tamlanan üzerinde bulunur.

Belirtili İsim Tamlamasında

öğrencinin defteri

öğrenci + nin → tamlayan

defter + i → tamlanan

Tamlayan ilgi eki, tamlanan ise iyelik eki almıştır.

Belirtisiz İsim Tamlamasında

okul kapısı

okul → tamlayan

kapı + sı → tamlanan

Bu kez tamlayan ilgi eki almamış, tamlanan ise üçüncü tekil kişi iyelik ekini almıştır.

Başka örnekler:

• ev kapısı
• okul bahçesi
• masa örtüsü
• sınıf başkanı

Burada iyelik ekinin görevi yalnızca “bir kişinin sahip olduğu nesne” biçiminde düşünülmemelidir. İsim tamlamalarında iki isim arasında kurulan aitlik ve tamlama ilişkisini de gösterebilir.

İsimlerin birbirleriyle kurduğu bu yapıların belirtili, belirtisiz ve diğer türleri İsim Tamlamaları konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.

10. İyelik Ekinden Sonra Hâl Eki Gelir mi?

Evet. Bir sözcük iyelik ekinden sonra başka bir isim çekim eki de alabilir.

Bu durum ekleri ayırırken özellikle önemlidir.

Kitabımı

kitap + ım + ı

-ım → birinci tekil kişi iyelik eki

-ı → belirtme hâli eki

Kitabımı çantaya koydum.

Burada:

benim kitabım

→ sahiplik

neyi koydum? → kitabımı

→ belirtme

Aynı sözcükte iki farklı çekim ilişkisi vardır.

Evimizden

ev + imiz + den

-imiz → birinci çoğul kişi iyelik eki

-den → ayrılma hâli eki

Evimizden sabah erken çıktık.

Bahçemde

bahçe + m + de

-m → birinci tekil kişi iyelik eki

-de → bulunma hâli eki

Bahçemde iki kiraz ağacı var.

Bu örnekler, bir sözcüğün sonundaki ek grubunu tek parça kabul etmenin yanlış sonuç verebileceğini gösterir. Sözcüğü kök + ek + ek biçiminde aşamalı olarak çözümlemek gerekir.

11. İyelik Eklerinde Ses Değişiklikleri

İyelik eki bazı sözcüklere getirildiğinde sözcüğün yapısında ses değişikliği görülebilir.

Örneğin:

burun + um → burnum

ağız + ım → ağzım

oğul + um → oğlum

Bu örneklerde [Ünlü Düşmesi] görülür.

Başka örneklerde ise:

kitap + ım → kitabım

çocuk + u → çocuğu

biçimleri ortaya çıkar.

Bu örneklerde ünlüyle başlayan ekin gelmesiyle [Ünsüz Yumuşaması] gerçekleşir.

Burada iki farklı dil bilgisi olayını birbirinden ayırmak gerekir. Sözcük iyelik eki almıştır, ancak eklenme sırasında ayrıca bir ses olayı gerçekleşmiştir.

Örneğin:

kitabım

sözcüğünde:

kitap + ım → kitabım

-ım → birinci tekil kişi iyelik eki

p → b → ünsüz yumuşaması

Dolayısıyla bir sözcük üzerinde hem çekim eki hem de ses değişikliği birlikte incelenebilir. Bu değişikliklerin genel sistemi [Ses Olayları] konusunda ele alınır.

12. Açıklamalı İyelik Eki Örnekleri

Basit örneklerde iyelik ekini görmek kolaydır. Asıl önemli olan, birden fazla ek taşıyan veya başka eklerle karışabilecek sözcükleri çözümleyebilmektir.

“Defterim sınıfta kalmış.”

defter + im

-im → birinci tekil kişi iyelik eki

Çünkü:

benim defterim

biçiminde sahiplik ilişkisi vardır.

“Çantanı masanın üzerine bırakabilirsin.”

çanta + n + ı

-n → ikinci tekil kişi iyelik eki

-ı → belirtme hâli eki

İki ayrı kontrol yapabiliriz:

senin çantan

→ iyelik

neyi bırakabilirsin? → çantanı

→ belirtme

“Evimizden okula yürüyerek gittik.”

ev + imiz + den

-imiz → birinci çoğul kişi iyelik eki

-den → ayrılma hâli eki

“Arabasının kapısı açıktı.”

Bu örnekte yapı biraz daha karmaşıktır:

araba + sı + nın

-sı → üçüncü tekil kişi iyelik eki

-nın → ilgi eki

İkinci sözcük:

kapı + sı

-sı → üçüncü tekil kişi iyelik/tamlanan eki

Yapının bütünü:

onun arabasının kapısı

şeklinde düşünülebilir.

Böylece bir tamlamanın başka bir tamlama içinde yer alabildiği ve bir sözcüğün iyelik ekinden sonra başka bir çekim eki alabildiği görülür.

“Kalemi dün satın aldım.”

Neyi satın aldım? → kalemi

Buradaki -i, sahiplik bildirmediği için:

→ belirtme hâli eki

“Kalemi masanın üzerindeydi.”

Bu kez:

onun kalemi

ilişkisi vardır.

Buradaki -i:

→ üçüncü tekil kişi iyelik eki

Bu iki “kalemi” örneği önemli bir noktayı gösterir: Ekin biçimi aynı olsa bile görevi cümlenin anlamına göre değişebilir.

13. İyelik Eklerinde Sık Yapılan Hatalar

İyelik eklerinde yanlışların önemli bir bölümü, ekin biçimine bakıp görevini kontrol etmeden karar vermekten kaynaklanır.

Her -ı/-i/-u/-ü Ekini İyelik Eki Sanmak

Bu biçimler belirtme hâli eki de olabilir.

Onun çantası kayboldu.

→ iyelik eki

Çantayı buldum.

→ belirtme hâli eki

Ekin nasıl göründüğünden önce ne görev yaptığını belirlemek gerekir.

İyelik Eki ile Kişi Ekini Karıştırmak

evimiz

→ sahiplik bildirir.

geldik

→ yüklemin kişisini bildirir.

İki ek türü kişi kavramıyla ilişkili olsa da görevleri farklıdır.

Tamlayan Eki ile İyelik Ekini Karıştırmak

Öğretmenin kitabı

öğretmen + in → tamlayan

kitap + ı → tamlanan

İyelik eki tamlanan üzerinde bulunur.

Sözcüğün Sonundaki Ekleri Tek Bir Ek Sanmak

Örneğin:

defterimde

tek bir ek almış değildir.

defter + im + de

-im → iyelik eki

-de → bulunma hâli eki

Bu nedenle özellikle uzun sözcüklerde ekleri sondan topluca değerlendirmek yerine görevlerine göre ayırmak gerekir.

14. TYT’de İyelik Eki Soruları Nasıl Çözülür?

İyelik eki sınav sorularında her zaman doğrudan “iyelik eki” adı verilerek sorulmayabilir. İsim çekim ekleri, sözcüğün yapısı veya eklerin görevleri üzerinden de iyelik ekinin ayırt edilmesi gerekebilir.

Bu tür sorularda özellikle iyelik eki ile belirtme hâli eki arasındaki benzerliğe dikkat edilmelidir.

Şu sıra izlenebilir:

1. Ek almış ismi belirleyin.

2. Sözcüğün bir sahibinin bulunup bulunmadığını kontrol edin.

3. Benim, senin, onun, bizim, sizin veya onların biçimlerinden uygun olanıyla sahiplik ilişkisini sınayın.

4. Özellikle -ı/-i/-u/-ü varsa belirtme hâli olasılığını kontrol edin.

5. Sözcük bir isim tamlamasının içindeyse tamlayan ile tamlananı ayırın.

6. Birden fazla ek varsa sözcüğü aşamalı olarak çözümleyin.

Örneğin:

Arkadaşımın kitabını masada gördüm.

İlk sözcük:

arkadaş + ım + ın

-ım → birinci tekil kişi iyelik eki

-ın → ilgi eki

İkinci sözcük:

kitap + ı + n + ı

-ı → üçüncü tekil kişi iyelik eki

-n- → yardımcı ses

sondaki -ı → belirtme hâli eki

Bu nedenle iyelik eki sorularında en yararlı soru:

“Bu ek nasıl görünüyor?”

değil,

“Bu ek burada hangi görevi yapıyor?”

sorusudur.

15. İyelik Ekleriyle İlgili Açıklamalı Alıştırmalar

Aşağıdaki örneklerde iyelik eklerini ve varsa sözcükteki diğer çekim eklerini belirlemeye çalışın.

1. “Telefonum odada kalmış.”

telefon + um

Cevap: -um, birinci tekil kişi iyelik ekidir.

Açıklama: “Benim telefonum” biçiminde sahiplik ilişkisi kurulabilir.

2. “Telefonu dün servise götürdüm.”

telefon + u

Cevap: -u, bu cümlede iyelik eki değildir; belirtme hâli ekidir.

Açıklama: “Neyi götürdüm?” sorusunun cevabı “telefonu”dur. Cümlede telefonun sahibini gösteren bir ilişki bulunmaz.

3. “Defterinizi masanın üzerine bıraktım.”

defter + iniz + i

Cevap: -iniz ikinci çoğul kişi iyelik eki, sonundaki -i ise belirtme hâli ekidir.

Açıklama: “Sizin defteriniz” sahiplik ilişkisini; “neyi bıraktım?” sorusu ise belirtme durumunu gösterir.

4. “Bahçemizde büyük bir ceviz ağacı vardı.”

bahçe + miz + de

Cevap: -miz birinci çoğul kişi iyelik eki, -de bulunma hâli ekidir.

Açıklama: “Bizim bahçemiz” sahipliği, -de ise bulunulan yeri bildirir.

5. “Okulun kapısı sabah erkenden açıldı.”

kapı + sı

Cevap: -sı, üçüncü tekil kişi iyelik/tamlanan ekidir.

Açıklama: “Okulun kapısı” bir isim tamlamasıdır ve iyelik eki tamlanan olan “kapı” sözcüğü üzerinde bulunur.

Bu örneklerin ortak noktası şudur: İyelik ekini doğru bulmanın yolu yalnızca ekleri ezberlemek değil; sahiplik ilişkisini, sözcüğün cümledeki görevini ve aldığı diğer ekleri birlikte değerlendirmektir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe – İyelik Ekleri.
• OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri – Biçim Bilgisi / İsim Çekim Ekleri.
• OGM Materyal, Türk Dili ve Edebiyatı – İsim Tamlamaları / Tamlayan ve Tamlanan Ekleri.