“Çocuklar bahçede oynuyor.” ile “Bahçede oynuyor çocuklar.” cümlelerini karşılaştıralım. İkisinde de aynı eylem anlatılır; fakat yüklemin yeri farklıdır. İlk örnekte “oynuyor” sonda, ikinci örnekte ise ortadadır. İşte bu fark, cümlenin yüklemin yerine göre hangi gruba gireceğini belirler.
Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümleye kurallı cümle denir. Ancak burada “kurallı” sözcüğü yanıltıcı olmamalıdır. Öznenin mutlaka başta, nesnenin ortada bulunması gibi değişmez bir diziliş söz konusu değildir. Belirleyici olan yüklemin yeridir.
Bu yazıda kurallı cümlenin nasıl bulunduğunu, hangi özelliklere sahip olduğunu, farklı örneklerini ve devrik yapıdan nasıl ayrıldığını inceleyeceğiz. Konunun genel sınıflandırması için Yüklemin Yerine Göre Cümleler yazısına da bakabilirsiniz.
İçindekiler
- Kurallı Cümle Nedir?
- Kurallı Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
- Kurallı Cümle Nasıl Bulunur?
- Kurallı Cümle Nasıl Oluşturulur?
- Kurallı Cümle Örnekleri
- Kurallı Cümlede Ögelerin Sırası Nasıl Olmalıdır?
- İsim Cümlesi de Kurallı Cümle Olabilir mi?
- Kurallı ve Devrik Cümle Arasındaki Fark Nedir?
- Devrik Cümle Kurallı Cümleye Nasıl Çevrilir?
- Kurallı Cümle ile Düz Cümle Aynı Şey midir?
- Kurallı Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
- Kendinizi Deneyin: Hangileri Kurallı Cümle?
1. Kurallı Cümle Nedir?
Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümleler kurallı cümledir. Bu yapı için düz cümle adı da kullanılır.
Örneğin:
Öğrenciler bahçede oynuyor.
Cümledeki yargıyı taşıyan “oynuyor” sözcüğü yüklemdir. Bu sözcük sonda bulunduğundan yapı kurallıdır.
Benzer örnekler:
- Annem mutfakta yemek hazırlıyor.
- Bu kitabı geçen hafta okudum.
- Akşam hava birden soğudu.
- En sevdiğim mevsim ilkbahardır.
Son örnek özellikle önemlidir. “İlkbahardır” bir fiil değildir; isim soylu yüklemdir. Buna rağmen sonda bulunduğundan cümlenin yükleminin yerine göre sınıflandırılması değişmez.
Burada iki ayrı ölçütü birbirine karıştırmamak gerekir:
Yüklemin fiil veya isim olması → yüklemin türüyle
Yüklemin sonda olup olmaması → yüklemin yeriyle
ilgilidir.
2. Kurallı Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
Bu cümle türünü tanımak için uzun bir özellik listesi ezberlemeye gerek yoktur. Temel ölçüt yüklemin sonda bulunmasıdır. Bununla birlikte konuyu doğru anlamak için birkaç noktaya dikkat etmek gerekir:
- Yüklem cümlenin sonunda yer alır.
- Yüklem çekimli fiil olabileceği gibi isim veya isim soylu bir yapı da olabilir.
- Özne, nesne ve tümleçlerin kendi aralarındaki yerleri değişebilir.
- Cümle olumlu veya olumsuz olabilir.
- Soru anlamı taşıması bu sınıflandırmaya engel değildir.
- Cümlenin uzunluğu belirleyici değildir.
- Aynı cümle başka ölçütlere göre isim, fiil, olumlu, olumsuz, basit veya birleşik olarak da sınıflandırılabilir.
Şu iki örneğe bakalım:
Ayşe bugün okula geldi.
Bugün Ayşe okula geldi.
İkinci örnekte öznenin yeri değişmiştir. Buna rağmen her iki cümlenin yüklemi de “geldi” sözcüğüdür ve sonda yer alır. Bu nedenle ikisi de aynı gruptadır.
Bir cümlenin birden fazla özelliğe göre sınıflandırılabilmesinin ayrıntıları Cümle Türleri konusunda ele alınmaktadır.
3. Kurallı Cümle Nasıl Bulunur?
En sık yapılan hata, doğrudan cümlenin son sözcüğüne bakmaktır. Oysa önce yüklemi doğru bulmak gerekir.
Bunun için üç aşamalı bir yöntem kullanılabilir.
1. Cümlenin yüklemini belirleyin.
Örnek:
Öğrenciler soruları dikkatlice çözdü.
Yüklem: çözdü
2. Yüklemin bulunduğu yere bakın.
“Çözdü” cümlenin sonunda yer alıyor.
3. Yüklem sondaysa cümle kurallıdır.
Sonuç:
Öğrenciler soruları dikkatlice çözdü. → Kurallı
Şimdi aynı yargıyı farklı biçimde kuralım:
Öğrenciler çözdü soruları dikkatlice.
Yüklem yine “çözdü” dür. Fakat bu kez ardından başka ögeler geldiği için yüklem sonda değildir. Cümle bu nedenle Devrik Cümle‘dir.
Pratik yöntem şöyle özetlenebilir:
Yüklemi bul → bulunduğu yere bak → sondaysa kurallı olarak değerlendir.
Yüklemin belirlenmesinde zorlanıyorsanız önce Yüklem konusunu gözden geçirmek yararlı olacaktır.
4. Kurallı Cümle Nasıl Oluşturulur?
Sözcüklerden bir cümle oluştururken yalnızca anlamlı bir bütün kurmak yetmez. Yüklemin de sona yerleştirilmesi gerekir.
Elimizde şu sözcükler bulunsun:
parkta / oynadı / çocuklar / bütün gün
Bunları şöyle sıralayabiliriz:
Çocuklar bütün gün parkta oynadı.
Yüklem “oynadı” ve sondadır.
Fakat tek doğru sıralama bu değildir:
Bütün gün çocuklar parkta oynadı.
veya
Parkta çocuklar bütün gün oynadı.
Bu örneklerin üçünde de yüklem sonda kaldığı için yapı değişmez.
Demek ki kurallı bir cümle oluşturmak, bütün ögeleri değişmez bir kalıba sokmak anlamına gelmez. Cümlenin anlamlı olması ve yüklemin sona yerleşmesi yeterlidir.
5. Kurallı Cümle Örnekleri
Aşağıdaki örneklerde yüklemlerin farklı yapılarda olmasına özellikle dikkat edin:
| Cümle | Yüklem |
|---|---|
| Babam sabah erkenden işe gitti. | gitti |
| Öğretmen konuyu ayrıntılı biçimde anlattı. | anlattı |
| Bu akşam seni arayacağım. | arayacağım |
| Sokaktaki çocuklar neşeyle oynuyor. | oynuyor |
| Dün gece hiç uyuyamadım. | uyuyamadım |
| Bu sorunun cevabı oldukça kolaydır. | oldukça kolaydır |
| Bahçedeki çiçekler çok güzeldi. | çok güzeldi |
| Ben de sizinle gelmek istiyorum. | gelmek istiyorum |
Tablodaki yüklemlerin bazıları tek sözcükten, bazıları ise birden fazla sözcükten oluşmaktadır. Önemli olan yüklemin bütün olarak doğru belirlenmesi ve cümlenin sonunda yer almasıdır.
5.1. 10 Tane Kurallı Cümle
- Sabah güneş dağların ardından doğdu.
- Kardeşim odasında sessizce kitap okuyor.
- Öğretmenimiz sorularımızı tek tek cevapladı.
- Yarın erkenden Ankara’ya gideceğiz.
- Bahçedeki elma ağacı bu yıl çok büyüdü.
- Bu romanın son bölümü oldukça etkileyiciydi.
- Çocuklar yağmur başlayınca eve döndü.
- Akşam yemeğinden sonra biraz yürüdük.
- Sınıfımız bugün her zamankinden daha sessizdi.
- Arkadaşım verdiği sözü unutmadı.
Örneklerde fiil yüklemlerinin yanında isim soylu yüklemler de bulunmaktadır. Hepsinin ortak noktası, yüklemin cümlenin sonunda yer almasıdır.
6. Kurallı Cümlede Ögelerin Sırası Nasıl Olmalıdır?
“Kurallı” sözcüğü, bütün ögelerin sabit bir sırada bulunması gerektiği izlenimini verebilir. Oysa Türkçede böyle bir zorunluluk yoktur.
Şu örnekleri karşılaştıralım:
Ece bugün ödevini bitirdi.
Bugün Ece ödevini bitirdi.
Ödevini bugün Ece bitirdi.
Üç cümlede de yüklem “bitirdi” sözcüğüdür ve sondadır. Özne, nesne ve zarf tümlecinin yerleri değişmiş olsa da üç yapı da kurallıdır.
Buna karşılık:
Ece bitirdi ödevini bugün.
cümlesinde “bitirdi” yükleminden sonra başka ögeler gelmiştir. Bu nedenle yapı devriktir.
Buradan çıkarılabilecek temel kural şudur:
Özne, nesne veya tümlecin nerede bulunduğu tek başına belirleyici değildir; asıl ölçüt yüklemin cümlenin sonunda bulunmasıdır.
Dolayısıyla “Özne başta değilse cümle devriktir.” şeklinde bir kural yoktur.
Ögelerin görevlerini belirleme konusunda Cümlenin Ögeleri yazısı bu konunun anlaşılmasını kolaylaştırır.
7. İsim Cümlesi de Kurallı Cümle Olabilir mi?
Evet.
İsim cümlesi ile kurallı cümle farklı özellikleri gösteren iki ayrı terimdir.
İsim Cümlesi, yüklemin türüne göre yapılan sınıflandırmayla ilgilidir. Burada incelediğimiz konu ise yüklemin cümlede nerede bulunduğudur.
Örneğin:
Bugün hava çok güzeldi.
Yüklem: çok güzeldi
Yüklem isim soyludur. Bu nedenle yüklemin türüne göre isim cümlesidir. Aynı yüklem cümlenin sonunda bulunduğundan yüklemin yerine göre de kurallıdır.
Başka bir örnek:
Bu kitabın en etkileyici bölümü son sayfalarıydı.
Yüklem: son sayfalarıydı
Bu da hem isim cümlesi hem de yüklemin yerine göre kurallı bir yapıdır.
Şimdi şu örneğe bakalım:
Çocuklar bahçede oynuyor.
Yüklem “oynuyor” olduğu için bu yapı Fiil Cümlesi‘dir. Aynı zamanda yüklem sonda bulunduğundan kurallıdır.
Kısacası:
İsim / fiil → yüklemin türü
Kurallı / devrik → yüklemin yeri
Bu iki ölçüt birbirinin alternatifi değildir.
8. Kurallı ve Devrik Cümle Arasındaki Fark Nedir?
İki yapı arasındaki temel ayrım yüklemin konumudur.
| Özellik | Kurallı | Devrik |
|---|---|---|
| Yüklemin yeri | Cümlenin sonunda | Cümlenin sonunda değil |
| Örnek | Çocuklar bahçede oynuyor. | Bahçede oynuyor çocuklar. |
| Yüklem | oynuyor | oynuyor |
Başka bir örnek:
Otobüs biraz önce duraktan geçti. → Kurallı
Biraz önce geçti otobüs duraktan. → Devrik
Her iki cümlenin yüklemi de “geçti” sözcüğüdür. İlkinde sonda, ikincisinde ortadadır.
Burada önemli bir nokta daha vardır: Devrik cümle yanlış kurulmuş cümle demek değildir. Türkçede özellikle konuşma dilinde ve edebî anlatımda vurgu, ritim veya söyleyiş amacıyla devrik yapılar kullanılabilir.
Konunun ayrıntıları Devrik Cümle yazısında incelenebilir.
9. Devrik Cümle Kurallı Cümleye Nasıl Çevrilir?
Bir devrik yapıyı kurallı hâle getirmenin temel yolu, yüklemi cümlenin sonuna taşımaktır. Ancak sözcükleri gelişigüzel yer değiştirmek yerine anlam ilişkisini korumak gerekir.
Örneğin:
Geldi çocuklar bahçeye.
Yüklem: geldi
Düzenlenmiş biçimi:
Çocuklar bahçeye geldi.
Bir başka örnek:
Bekliyordu annem bizi kapının önünde.
Yüklem: bekliyordu
Düzenlenmiş biçimi:
Annem bizi kapının önünde bekliyordu.
İki örnekte de yargı değişmemiş, yalnızca yüklemin konumu düzenlenmiştir.
Bu nedenle dönüşüm yaparken önce yüklemi bulmak, ardından diğer ögeleri doğal bir anlatım oluşturacak biçimde yerleştirmek gerekir.
10. Kurallı Cümle ile Düz Cümle Aynı Şey midir?
Evet. Yüklemin yerine göre yapılan bu sınıflandırmada düz cümle, kurallı cümle için kullanılan diğer addır.
Bu nedenle ders kitaplarında ve dil bilgisi kaynaklarında:
Kurallı Cümle
veya
Kurallı (Düz) Cümle
ifadeleriyle karşılaşılabilir.
İki adlandırmanın da anlattığı yapı aynıdır: Yüklem cümlenin sonunda bulunur.
11. Kurallı Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
Özne başta değilse cümle devrik midir?
Hayır.
Dün arkadaşlarımla sinemaya ben gittim.
Yüklem “gittim” sözcüğüdür ve sondadır. Öznenin sonlara yaklaşmış olması sınıflandırmayı değiştirmez.
Yüklem mutlaka fiil olmak zorunda mıdır?
Hayır.
Bu sokak geceleri çok sessizdir.
Yüklem “çok sessizdir” biçimindedir. İsim soylu olmasına rağmen sonda yer aldığı için yapı kurallıdır.
Olumsuz bir cümle kurallı olabilir mi?
Evet.
Bugün okula gitmedim.
“Gitmedim” yüklemi olumsuzluk bildirir ancak cümlenin sonunda bulunur. Dolayısıyla bu cümle anlamına göre Olumsuz Cümle, yüklemin yerine göre ise kurallıdır.
Soru cümlesi kurallı olabilir mi?
Evet.
Çocuklar bugün okula geldi mi?
Cümle soru anlamı taşıdığı için Soru Cümlesi‘dir. Bunun yanında yüklemin yerine göre ayrıca değerlendirilebilir. Bir cümlenin soru anlamı taşıması, başka bir ölçüte göre sınıflandırılmasını engellemez.
Uzun bir cümle devrik olmak zorunda mıdır?
Hayır.
Sabah erkenden evden çıkan öğrenciler yağmur başlamadan önce okula ulaştılar.
Yüklem “ulaştılar” sözcüğüdür ve sonda bulunur. Cümlenin uzunluğu sonucu değiştirmez.
Kurallı cümle ile anlamlı cümle aynı şey midir?
Hayır. Bu iki ifade farklı özellikleri anlatır.
Örneğin:
Ne güzel kokuyor bahçedeki çiçekler!
Cümle anlamlıdır. Ancak yüklem “kokuyor” sonda değildir. Bu nedenle yüklemin yerine göre devriktir.
Özellikle sözcüklerden cümle oluşturma etkinliklerinde “anlamlı cümle” ile “kurallı cümle” kavramlarını birbirine karıştırmamak gerekir.
12. Kendinizi Deneyin: Hangileri Kurallı Cümle?
Aşağıdaki örneklerde önce yüklemi bulun, ardından yüklemin bulunduğu yere bakın.
1. Çocuklar teneffüste bahçeye çıktı.
Cevap: Kurallı.
Açıklama: Yüklem “çıktı” sözcüğüdür ve cümlenin sonunda yer almaktadır.
2. Bekliyordu otobüsü durağın köşesinde.
Cevap: Devrik.
Açıklama: Yüklem “bekliyordu” sözcüğüdür ve ardından başka ögeler geldiği için sonda değildir.
3. Bu evin en güzel yeri geniş balkonudur.
Cevap: Kurallı.
Açıklama: Yüklem “geniş balkonudur” ve cümlenin sonunda bulunmaktadır. Aynı cümle yüklemin türüne göre isim cümlesidir.
4. Çocuklar dün akşam eve dönmedi.
Cevap: Kurallı.
Açıklama: Yüklem “dönmedi” sözcüğüdür. Olumsuz olmasına rağmen sonda bulunduğu için yapı kurallıdır.
5. Ne kadar güzel görünüyor bugün deniz!
Cevap: Devrik.
Açıklama: Yüklem “görünüyor” sözcüğüdür. Yüklemden sonra “bugün deniz” ögeleri geldiği için cümlenin sonunda değildir.
Konunun özünde tek bir kontrol vardır: Önce yüklemi doğru belirleyin, sonra bulunduğu yere bakın. Yüklem sonda olduğunda yapı kurallıdır. Öznenin yeri, cümlenin uzunluğu, yüklemin isim veya fiil olması, cümlenin olumlu ya da olumsuz olması bu temel ölçütü değiştirmez.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Cümle Türleri
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Yükleminin Yerine Göre Cümleler