“Çocuklar bahçede oynuyor.” cümlesini bir de “Bahçede oynuyor çocuklar.” biçiminde söyleyelim. Anlatılan olay değişmedi; değişen şey yüklemin yeridir. İlk cümlede “oynuyor” sonda, ikinci cümlede ise ortadadır.
Devrik cümle nedir? En kısa tanımıyla, yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümleye devrik cümle denir. Yüklem başta veya ortada yer alabilir. Bu nedenle bir cümlenin devrik olup olmadığını anlamak için öznenin yerine ya da sözcük sayısına değil, öncelikle yüklemin konumuna bakılır.
Buradaki “devrik” sözcüğü, cümlenin yanlış kurulduğu anlamına gelmez. Türkçede özellikle konuşma dilinde ve edebî anlatımda yüklemin sonda bulunmadığı cümlelere rastlanabilir. Önemli olan, bu yapıyı diğer cümle türlerinden ayıran ölçütü doğru belirlemektir.
İçindekiler
- Devrik Cümle Nedir?
- Devrik Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
- Devrik Cümle Nasıl Bulunur?
- Devrik Cümlede Yüklem Nerede Bulunur?
- Devrik Cümle Nasıl Oluşturulur?
- Devrik Cümle Örnekleri
- Devrik Cümlede Ögelerin Sırası Nasıl Olur?
- Devrik Cümle Neden Kullanılır?
- Kurallı ve Devrik Cümle Arasındaki Fark Nedir?
- Devrik Cümle Kurallı Cümleye Nasıl Çevrilir?
- Devrik Cümle ile Eksiltili Cümle Aynı Şey midir?
- Devrik Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
- Kendinizi Deneyin: Hangileri Devrik Cümle?
1. Devrik Cümle Nedir?
Devrik cümle nedir sorusunu kısaca yanıtlamak gerekirse, yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümleler bu gruba girer. Yüklemin yerine göre yapılan sınıflandırmada temel ölçüt, yüklemin cümlede bulunduğu konumdur.
Örneğin:
Sokakta oynuyor çocuklar.
Bu cümlenin yüklemi “oynuyor” sözcüğüdür. Yüklemden sonra “çocuklar” öznesi geldiği için yüklem cümlenin sonunda değildir.
Bir başka örnek:
Dün akşam geldi kardeşim.
Yüklem: geldi
“Kardeşim” ögesi yüklemden sonra geldiğinden burada da devrik bir diziliş vardır.
Şimdi aynı cümleyi farklı biçimde kuralım:
Kardeşim dün akşam geldi.
Bu kez “geldi” yüklemi sondadır ve cümle kurallıdır.
Dolayısıyla ayrım oldukça nettir:
Yüklem sonda → kurallı cümle
Yüklem sonda değil → devrik cümle
Bu sınıflandırmanın tamamını Yüklemin Yerine Göre Cümleler yazısında inceleyebilirsiniz.
2. Devrik Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
Bu cümle türünün ayırt edici özelliği yüklemin son konumda bulunmamasıdır. Bunun yanında şu özelliklerin bilinmesi, özellikle benzer yapıların birbirinden ayrılmasını kolaylaştırır:
- Yüklem cümlenin başında veya ortasında bulunabilir.
- Yüklemden sonra bir ya da birden fazla öge gelebilir.
- Yüklem fiil olabileceği gibi isim veya isim soylu bir yapı da olabilir.
- Özne mutlaka yüklemden sonra gelmez.
- Cümle olumlu, olumsuz veya soru anlamı taşıyabilir.
- Cümlenin kısa ya da uzun olması sınıflandırmayı değiştirmez.
- Yüklemin sonda bulunmaması tek başına anlatım bozukluğu oluşturmaz.
Şu iki örneği karşılaştıralım:
Çok güzeldi dün gece gökyüzü.
Dün gece gökyüzü çok güzeldi.
Her iki cümlenin yüklemi de “çok güzeldi” söz grubudur. İlk örnekte yüklemden sonra başka ögeler bulunduğundan cümle devrik, ikinci örnekte ise yüklem sonda olduğundan kurallıdır.
Burada önemli bir ayrıntı ortaya çıkar: İsim cümleleri de devrik olabilir.
Bir cümlenin isim veya fiil cümlesi olması yüklemin türüyle, kurallı veya devrik olması ise yüklemin yeriyle ilgilidir. Bunlar birbirinden farklı iki sınıflandırmadır.
3. Devrik Cümle Nasıl Bulunur?
Devrik cümle nedir ve nasıl bulunur? Bu iki sorunun cevabı aynı noktada birleşir: Önce cümlenin yüklemi belirlenmeli, ardından yüklemin yerine bakılmalıdır.
Şu cümleyi inceleyelim:
Sabah erkenden çıktı çocuklar yola.
İlk olarak yüklemi bulalım:
Yüklem: çıktı
Şimdi konumuna bakalım. “Çıktı” sözcüğünden sonra “çocuklar yola” bölümü geliyor. Dolayısıyla yüklem sonda değildir.
Sabah erkenden çıktı çocuklar yola. → Devrik
Aynı yargıyı şöyle kurduğumuzda sonuç değişir:
Çocuklar sabah erkenden yola çıktı.
Yüklem yine “çıktı” sözcüğüdür; ancak bu kez cümlenin sonunda bulunur. Bu nedenle ikinci örnek Kurallı Cümle‘dir.
Bir cümleyi incelerken şu üç adım yeterlidir:
1. Yüklemi bul.
2. Yüklemin cümledeki yerine bak.
3. Sonda değilse cümleyi devrik olarak değerlendir.
Burada yüklemi belirlemekte zorlanıyorsanız Yüklem konusu ilk adımı daha sağlam kurmanıza yardımcı olacaktır.
4. Devrik Cümlede Yüklem Nerede Bulunur?
Sık yapılan hatalardan biri, “Devrik cümlede yüklem başta bulunur.” şeklinde düşünmektir.
Yüklemin başta bulunması zorunlu değildir. Başta da ortada da olabilir.
Geldi beklediğimiz haber.
Yüklem: geldi
Burada yüklem baştadır.
Şimdi:
Dün geldi beklediğimiz haber.
Yüklem yine “geldi” sözcüğüdür; bu kez ortada yer alır.
Her iki örnekte de yüklem son konumda olmadığı için cümle devriktir.
Bu nedenle bir cümleyi incelerken:
“Yüklem başta mı?”
diye sormak yerine:
“Yüklem cümlenin sonunda mı?”
sorusunu sormak daha doğru ve güvenilir bir yöntemdir.
5. Devrik Cümle Nasıl Oluşturulur?
Kurallı bir cümlenin yüklemi son konumdan çıkarılarak devrik bir diziliş oluşturulabilir. Ancak sözcükleri gelişigüzel yer değiştirmek yeterli değildir; ortaya çıkan cümlenin anlamlı ve doğal olması gerekir.
Örneğin:
Çocuklar akşam eve döndü.
Yüklem “döndü” sözcüğüdür ve sondadır.
Şimdi dizilişi değiştirelim:
Akşam döndü çocuklar eve.
Yüklem artık cümlenin ortasındadır.
Başka bir söyleyiş:
Döndü çocuklar akşam eve.
Bu kez yüklem başa alınmıştır.
Her iki örnekte de temel yargı korunmuş, fakat yüklemin yeri değiştirilmiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bir cümleyi devrik hâle getirmek için sözcükleri rastgele sıralamak doğru değildir. Özellikle yazılı anlatımda dizilişin bağlama, vurguya ve Türkçenin doğal söyleyişine uygun olması gerekir.
6. Devrik Cümle Örnekleri
Devrik cümle nedir sorusunu örnekler üzerinden anlamak, yalnızca tanımı ezberlemekten daha yararlıdır. Aşağıdaki cümlelerde yüklemin nerede bulunduğuna dikkat edin:
| Cümle | Yüklem | Yüklemin konumu |
|---|---|---|
| Geldi sonunda beklediğimiz haber. | geldi | Başta |
| Dün gördüm eski arkadaşımı çarşıda. | gördüm | Ortada |
| Çok sakindi bu sabah deniz. | çok sakindi | Başta |
| Bekliyor öğrenciler öğretmenlerini. | bekliyor | Başta |
| Akşam başladı beklediğimiz yağmur. | başladı | Ortada |
| Ne kadar güzeldi o eski bahçe. | ne kadar güzeldi | Başta |
| Birden açıldı odanın kapısı. | açıldı | Ortada |
| Sahilde yürüyordu insanlar sessizce. | yürüyordu | Ortada |
Örneklerin sözcük dizilişleri birbirinden farklıdır. Bazılarında yüklem başta, bazılarında ise ortadadır. Hepsini aynı grupta buluşturan özellik yüklemin cümlenin sonunda bulunmamasıdır.
6.1. 10 Tane Devrik Cümle
- Geldi sonunda günlerdir beklediğimiz haber.
- Dün akşam başladı şiddetli yağmur.
- Bekliyor çocuklar okulun önünde.
- Bu sabah gördüm eski arkadaşımı durakta.
- Uçuşuyordu sararmış yapraklar sokaklarda.
- Ne kadar güzeldi o küçük sahil kasabası.
- Birden söndü salondaki bütün ışıklar.
- Sahilde yürüyordu insanlar sessizce.
- Çıktı çocuklar büyük bir sevinçle bahçeye.
- Dün gece sessizdi her zamankinin aksine sokaklar.
Bu örneklerde yüklem açıkça bulunmaktadır. Yüklemin başta veya ortada olması mümkündür; belirleyici olan son konumda bulunmamasıdır.
7. Devrik Cümlede Ögelerin Sırası Nasıl Olur?
Devrik yapıda özne, nesne veya tümleçlerin izlemesi gereken tek ve değişmez bir sıra yoktur.
Aynı temel yargıya sahip şu cümleleri karşılaştıralım:
Bugün geldi Ece okula.
Ece geldi bugün okula.
Geldi Ece bugün okula.
Üç cümlenin de yüklemi “geldi” sözcüğüdür ve son konumda değildir. Buna karşılık öznenin yeri değişmektedir.
Dolayısıyla:
“Özne sonda bulunuyorsa cümle devriktir.”
şeklinde bir kural yoktur.
Örneğin:
Ece geldi bugün okula.
Özne “Ece” başta olduğu hâlde cümle devriktir. Çünkü yüklemden sonra “bugün okula” bölümü gelmektedir.
Bu ayrım önemlidir. Yüklemin yerine göre yapılan sınıflandırmada belirleyici unsur öznenin değil, yüklemin konumudur.
Özne, nesne, yer tamlayıcısı ve zarf tümleci gibi ögelerin görevlerini ayrıntılı biçimde öğrenmek için Cümlenin Ögeleri yazısına bakabilirsiniz.
8. Devrik Cümle Neden Kullanılır?
Yüklemin yerini değiştirmek yalnızca cümlenin dil bilgisel sınıfını değiştirmez; söyleyiş üzerinde de etkili olabilir.
Şu iki cümleyi okuyalım:
Seni yıllardır bekliyorum.
Yıllardır bekliyorum seni.
Her iki cümlede de temel yargı aynıdır. Buna karşılık ikinci söyleyişte sözcüklerin farklı konumlandırılması cümleye başka bir ritim ve vurgu kazandırabilir.
Devrik yapı;
- belirli bir sözcüğü veya düşünceyi öne çıkarmak,
- duygu ve söyleyiş etkisini güçlendirmek,
- konuşma dilinin doğal akışını yansıtmak,
- anlatımın ritmini değiştirmek,
- edebî metinde farklı bir söyleyiş oluşturmak
amacıyla kullanılabilir.
Ancak her devrik cümlenin mutlaka vurgu amacıyla kurulduğunu söylemek doğru değildir. Kullanımın işlevi, içinde bulunduğu bağlama göre değerlendirilmelidir.
Bu nedenle “devrik = şiirsel” veya “devrik = vurgulu” biçiminde kesin bir eşleştirme yapmak yerine, öncelikle dil bilgisel ölçüte bakmak gerekir: Yüklem sonda mı, değil mi?
9. Kurallı ve Devrik Cümle Arasındaki Fark Nedir?
Kurallı ve devrik cümleyi birbirinden ayıran temel ölçüt yüklemin yeridir.
| Özellik | Kurallı Cümle | Devrik Cümle |
|---|---|---|
| Yüklemin yeri | Cümlenin sonunda | Cümlenin sonunda değil |
| Yüklem başta olabilir mi? | Hayır | Evet |
| Yüklem ortada olabilir mi? | Hayır | Evet |
| Örnek | Çocuklar bahçede oynuyor. | Bahçede oynuyor çocuklar. |
Başka bir örnek:
Otobüs biraz önce duraktan geçti.
Yüklem: geçti
Yüklem sonda olduğu için cümle kurallıdır.
Şimdi dizilişi değiştirelim:
Biraz önce geçti otobüs duraktan.
Yüklem yine “geçti” sözcüğüdür. Ancak bu kez yüklemden sonra başka ögeler geldiği için cümle devriktir.
Burada anlamın olumlu veya olumsuz olması, cümlenin uzunluğu ya da öznenin yeri sınıflandırmayı değiştirmez.
Konunun genel çerçevesini Yüklemin Yerine Göre Cümleler, kurallı yapının ayrıntılarını ise Kurallı Cümle yazısında inceleyebilirsiniz.
10. Devrik Cümle Kurallı Cümleye Nasıl Çevrilir?
Temel işlem, yüklemi cümlenin sonuna almaktır. Ancak diğer ögelerin de anlamlı ve doğal bir diziliş oluşturması gerekir.
Bekliyordu çocuklar okulun önünde.
↓
Çocuklar okulun önünde bekliyordu.
Bir başka örnek:
Dün geldi kardeşim İstanbul’dan.
↓
Kardeşim dün İstanbul’dan geldi.
İsim yüklemli bir örnek:
Çok güzeldi dün akşam hava.
↓
Dün akşam hava çok güzeldi.
Her üç örnekte de temel yargı korunmuş, yüklem son konuma getirilmiştir.
Bu nedenle dönüşümü yalnızca “yüklemi sona taşı” şeklinde mekanik bir işlem olarak düşünmemek gerekir. Ortaya çıkan cümlenin Türkçenin doğal söz dizimine uygun olması da önemlidir.
11. Devrik Cümle ile Eksiltili Cümle Aynı Şey midir?
Hayır. İki yapı arasındaki en önemli fark yüklemin bulunup bulunmamasıdır.
Devrik yapıda yüklem vardır ancak cümlenin sonunda değildir:
Geldi çocuklar bahçeden.
Yüklem: geldi
Eksiltili yapıda ise yüklem açıkça kullanılmaz:
Az veren candan, çok veren maldan…
Bu ayrımı kısa biçimde şöyle gösterebiliriz:
Kurallı cümle → yüklem sonda
Devrik cümle → yüklem sonda değil
Eksiltili cümle → yüklem açıkça yok
Bu nedenle yüklemi bulunmayan bir cümleyi yalnızca “yüklem sonda değil” düşüncesiyle devrik kabul etmek doğru değildir.
Eksiltili yapı ayrı bir arama niyetine sahip olduğundan ayrıntılı özelliklerini ve örneklerini [Eksiltili Cümle] yazısında inceleyebilirsiniz.
12. Devrik Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
Yüklem mutlaka başta mı olmalıdır?
Hayır.
Dün gördüm arkadaşımı okulun önünde.
Yüklem “gördüm” sözcüğüdür ve ortadadır. Sonda olmadığı için cümle devriktir.
Özne mutlaka sonda mı bulunur?
Hayır.
Ece geldi bugün okula.
Özne “Ece” baştadır. Buna rağmen yüklem “geldi” sözcüğünden sonra başka ögeler bulunduğundan yapı devriktir.
İsim cümlesi devrik olabilir mi?
Evet.
Çok sakindi bu sabah deniz.
Yüklem “çok sakindi” biçimindedir. İsim soylu yüklem sonda olmadığı için cümle, yüklemin türüne göre İsim Cümlesi, yüklemin yerine göre ise devriktir.
Fiil cümlesi devrik olabilir mi?
Evet.
Koşuyor çocuklar bahçede.
“Koşuyor” çekimli bir fiildir. Bu nedenle cümle yüklemin türüne göre Fiil Cümlesi, yüklemin yerine göre ise devriktir.
Olumsuz bir cümle devrik olabilir mi?
Evet.
Gelmedi bugün Ahmet okula.
“Gelmedi” yüklemi olumsuzluk bildirir ve sonda değildir. Dolayısıyla bu cümle anlamına göre Olumsuz Cümle, yüklemin yerine göre ise devriktir.
Soru cümlesi devrik olabilir mi?
Evet.
Neden gelmedi bugün Ahmet okula?
Bu örnek anlamına göre Soru Cümlesi‘dir. “Gelmedi” yüklemi son konumda bulunmadığından yüklemin yerine göre ayrıca devriktir.
Devrik cümle anlatım bozukluğu mudur?
Hayır.
Yüklemin cümlenin sonunda bulunmaması tek başına anlatım bozukluğu değildir. Türkçede yüklemin sonda olmadığı yapılar özellikle konuşma dilinde ve edebî anlatımda kullanılabilir.
Ancak bu durum sözcüklerin rastgele sıralanabileceği anlamına da gelmez. Cümlenin anlam ilişkileri, bağlamı ve anlatım bütünlüğü korunmalıdır.
Her şiir cümlesi devrik midir?
Hayır.
Şiirde devrik yapılara rastlanabilir ancak şiirde kullanılan her cümle devrik değildir. Bir şiir cümlesinin de yüklemi sonda bulunuyorsa yapı kurallıdır.
Dolayısıyla metnin türüne bakarak değil, yüklemin yerine bakarak karar verilmelidir.
Yüklemi olmayan her cümle devrik midir?
Hayır.
Yüklem açıkça bulunmuyorsa [Eksiltili Cümle] ihtimali değerlendirilmelidir. Devrik yapıda yüklem vardır; yalnızca cümlenin sonunda değildir.
13. Kendinizi Deneyin: Hangileri Devrik Cümle?
Devrik cümle nedir sorusunun cevabını artık biliyorsanız aşağıdaki örneklerde yalnızca üç şeye dikkat edin: Yüklemi bulun, konumunu belirleyin ve cümlenin türüne karar verin.
1. Çocuklar yağmur başlamadan eve döndü.
Cevap: Kurallı.
Açıklama: Yüklem “döndü” sözcüğüdür ve cümlenin sonunda bulunur.
2. Bekliyordu bizi annem kapının önünde.
Cevap: Devrik.
Açıklama: Yüklem “bekliyordu” sözcüğüdür. Ardından başka ögeler geldiği için yüklem sonda değildir.
3. Çok sessizdi bu akşam sokaklar.
Cevap: Devrik.
Açıklama: Yüklem “çok sessizdi” biçimindedir ve son konumda değildir. Aynı zamanda isim yüklemli bir cümledir.
4. Sabah erkenden yola çıkan yolcular öğleden önce şehre ulaştı.
Cevap: Kurallı.
Açıklama: Cümle uzun olmasına rağmen yüklem “ulaştı” sözcüğüdür ve sondadır. Sözcük sayısı sınıflandırmayı değiştirmez.
5. Bir yanda yemyeşil ormanlar, öte yanda masmavi deniz…
Cevap: Eksiltili.
Açıklama: Açık bir yüklem bulunmadığından bu örnek devrik değil, eksiltili yapıdadır.
Bir cümleyi değerlendirirken öznenin yerini, sözcük sayısını veya olumlu-olumsuz oluşunu kontrol etmekle işe başlamak gerekmez. Devrik cümle nedir? sorusunu hatırlamanın en kolay yolu şu kısa ölçüttür:
Yüklemi bul → yerine bak → yüklem sonda değilse cümle devriktir.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Türk Dili ve Edebiyatı 10, Cümle Türleri
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Türk Dili ve Edebiyatı 10, Yüklemin Yerine ve Türüne Göre Cümleler