Türkçede sözcükler her zaman sözlükte gördüğümüz biçimleriyle kalmaz. “Burun” deriz ama ek geldiğinde burnu, “kitap” sözcüğü kitabı, “beklemek” fiili ise şimdiki zamanda bekliyor biçimini alır. Sözcüklerde ortaya çıkan bu değişiklikler rastgele değildir.
Kimi zaman bir ses düşer, kimi zaman başka bir sese dönüşür. Bazı sözcüklerde ise başlangıçta bulunmayan yeni bir ses ortaya çıkar. [Ses Bilgisi] içinde incelenen bu değişmelerin önemli bir bölümü ses olayları başlığı altında ele alınır.
Ses olaylarını öğrenirken asıl mesele “burnu sözcüğünde ünlü düşmesi vardır” gibi örnekleri ezberlemek değildir. Önemli olan, ilk kez karşılaştığınız bir sözcükte neyin değiştiğini görebilmektir.
Örneğin:
burun → burnu
kitap → kitabı
bekle- → bekliyor
Üçünde de bir değişiklik vardır fakat gerçekleşen ses olayları birbirinden farklıdır. Bu ayrımı kavradığınızda ünlü düşmesi, ünlü daralması, ünsüz yumuşaması veya ünsüz benzeşmesi gibi terimler birbirinden kopuk kurallar olmaktan çıkar.
Bu nedenle ses olaylarını yalnızca sıralamak yerine önce nasıl gerçekleştiklerini görelim; ardından bir sözcükte ses olayının nasıl bulunacağını ve birbirine benzeyen değişikliklerin nasıl ayırt edileceğini inceleyelim.
İçindekiler
- Ses Olayı Nedir?
- Türkçede Ses Olayları Nelerdir?
- Ünlülerle İlgili Ses Olayları
- Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları
- Kaynaştırma Harfleri Ses Olayı mıdır?
- Ulama Ses Olayı mıdır?
- Ses Olayları Nasıl Oluşur?
- Bir Sözcükte Ses Olayı Nasıl Bulunur?
- Aynı Sözcükte Birden Fazla Ses Olayı Olabilir mi?
- Ses Olayları Nasıl Ayırt Edilir?
- En Çok Karıştırılan Ses Olayları
- Ses Olayları ile İlgili Sözcük Çözümlemeleri
- Ses Olayları ile İlgili Çözümlü Örnekler
1. Ses Olayı Nedir?
Bir sözcüğün ek alması, başka bir sözcükle birleşmesi veya belirli bir yapıya girmesi sırasında seslerinde değişiklik meydana gelebilir. Bir ünlünün düşmesi, bir ünsüzün değişmesi ya da sözcükte yeni bir sesin ortaya çıkması bu değişikliklere örnektir.
“Burun” sözcüğünü düşünelim:
burun + u → burnu
Ek geldiğinde ikinci hecedeki u artık yoktur.
“Ağaç” sözcüğünde ise farklı bir durum görülür:
ağaç + ı → ağacı
Burada ses kaybolmamış, sözcüğün sonundaki ç, cye dönüşmüştür.
İki örnekte de ses olayı vardır fakat değişimin türü farklıdır. İlkinde bir ünlü düşmüş, ikincisinde bir ünsüz yumuşamıştır.
Bu nedenle bir sözcükte ses olayı ararken yalnızca son biçime bakmak yerine sözcüğün değişmeden önceki ve sonraki biçimini karşılaştırmak gerekir.
2. Türkçede Ses Olayları Nelerdir?
Ses olaylarını öğrenirken değişikliğin ünlüde mi yoksa ünsüzde mi gerçekleştiğine bakmak konuyu anlamayı kolaylaştırır.
Temel ses değişmelerini şöyle özetleyebiliriz:
| Ses olayı | Sözcükte ne olur? | Örnek |
|---|---|---|
| Ünlü düşmesi | Bir ünlü düşer. | burun + u → burnu |
| Ünlü daralması | Geniş ünlü daralır. | bekle + yor → bekliyor |
| Ünlü türemesi | Yeni bir ünlü ortaya çıkar. | az + cık → azıcık |
| Ünlü değişimi | Bir ünlü başka bir ünlüye dönüşür. | ben + e → bana |
| Ünsüz yumuşaması | Sözcük sonundaki sert ünsüz yumuşar. | kitap + ı → kitabı |
| Ünsüz benzeşmesi | Ek başındaki ünsüz sertleşir. | kitap + da → kitapta |
| Ünsüz düşmesi | Bir ünsüz düşer. | küçük + cük → küçücük |
| Ünsüz türemesi | Bir ünsüz ortaya çıkar veya ikizleşir. | his + etmek → hissetmek |
Bu tablo konunun genel haritasını verir. Fakat özellikle birbirine benzeyen olaylarda yalnızca son biçimdeki harfe bakmak yanıltıcı olabilir. Ses olayını doğru belirlemek için hangi sesin, nerede ve nasıl değiştiğini görmek gerekir.
3. Ünlülerle İlgili Ses Olayları
Türkçedeki [Ünlü Harfler] sözcüklerin oluşumu sırasında düşebilir, daralabilir, türeyebilir veya bazı özel yapılarda başka bir ünlüye dönüşebilir.
3.1. Ünlü Düşmesi
Bazı iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecelerindeki dar ünlüyü kaybedebilir.
Örneğin:
burun + u → burnu
ağız + ı → ağzı
omuz + u → omzu
“Burun” ile “burnu” biçimlerini karşılaştırdığımızda ikinci hecedeki unun ortadan kalktığını açıkça görebiliriz.
Bu değişiklik [Ünlü Düşmesi] olarak adlandırılır.
Ünlü düşmesi yalnızca çekim eki alan sözcüklerde görülmez. Bazı sözcükler yapım eki aldığında veya başka bir sözcükle birleştiğinde de ünlü kaybı ortaya çıkabilir:
kahır + olmak → kahrolmak
cuma + ertesi → cumartesi
Burada temel ölçüt basittir: Sözcüğün önceki biçiminde bulunan bir ünlü, yeni biçiminde artık yoktur.
3.2. Ünlü Daralması
Ünlü daralmasında ses tamamen ortadan kalkmaz; geniş bir ünlü dar ünlüye dönüşür.
bekle + yor → bekliyor
Burada:
e → i
değişimi vardır.
Benzer biçimde:
başla + yor → başlıyor
örneğinde:
a → ı
değişimi görülür.
Türkçede a ve e ile biten fiillere -yor eki getirildiğinde bu geniş ünlülerin daralması [Ünlü Daralması] olarak adlandırılır.
Düşme ile daralma arasındaki farkı şu iki örnek açıkça gösterir:
burun → burnu: Ünlü ortadan kalkar.
bekle → bekliyor: Ünlü başka bir ünlüye dönüşür.
3.3. Ünlü Türemesi
Bazen sözcüğün önceki biçiminde bulunmayan bir ünlü, yeni biçimde ortaya çıkar.
Örneğin:
az + cık → azıcık
“Az” sözcüğünde ı sesi yoktur. “Azıcık” biçiminde ise bu ses ortaya çıkmıştır.
Bu değişiklik [Ünlü Türemesi] olarak adlandırılır.
Benzer durumlar şu örneklerde de görülebilir:
dar + cık → daracık
bir + cik → biricik
Pekiştirmelerde de ünlü türemesiyle karşılaşılabilir:
sağlam → sapasağlam
gündüz → güpegündüz
Ünlü türemesini düşmeden ayırmak kolaydır: Düşmede bir ses kaybolurken türemede önceden bulunmayan bir ses ortaya çıkar.
3.4. Ünlü Değişimi
Her ünlünün başka bir ünlüye dönüşmesi, ünlü daralması değildir.
Türkçede “ben” ve “sen” zamirlerinin yönelme hâli buna iyi bir örnektir:
ben + e → bana
sen + e → sana
Her iki örnekte de:
e → a
değişimi gerçekleşir.
Bu durum [Ünlü Değişimi] olarak adlandırılır. Ünlü daralmasından farklı olarak burada a/e → ı/i/u/ü biçimindeki bir daralma söz konusu değildir.
4. Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları
[Ünsüz Harfler] üzerinde gerçekleşen değişikliklerde de aynı yöntem kullanılabilir: Sözcüğün ilk biçimini bulup yeni biçimde neyin değiştiğine bakmak.
Bu grupta özellikle ünsüz yumuşaması ile ünsüz benzeşmesi sık karıştırılır.
4.1. Ünsüz Yumuşaması
“Kitap” sözcüğüne ünlüyle başlayan bir ek getirelim:
kitap + ı → kitabı
Sözcüğün sonundaki:
p → b
olmuştur.
Benzer biçimde:
ağaç + ı → ağacı
kanat + ı → kanadı
örneklerinde de sözcüğün sonundaki sert ünsüz değişir.
p, ç, t, k ile biten bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında son seslerinde görülen bu değişiklik [Ünsüz Yumuşaması] olarak adlandırılır.
Ancak p, ç, t, k ile biten her sözcük ek aldığında yumuşamaz. Bu nedenle yalnızca son harfe bakarak karar vermek yerine gerçekten bir değişiklik olup olmadığı kontrol edilmelidir.
4.2. Ünsüz Benzeşmesi
Şimdi aynı sözcüğe başka bir ek getirelim:
kitap + da → kitapta
Bu kez p değişmemiştir.
Değişen, ekin başındaki sestir:
d → t
Sert ünsüzle biten sözcüklere bazı ekler getirildiğinde ekin başındaki ünsüz de sertleşir. Bu durum [Ünsüz Benzeşmesi] veya ünsüz sertleşmesi olarak adlandırılır.
Sert ünsüzler:
f, s, t, k, ç, ş, h, p
harfleridir. Bunları hatırlamak için yaygın olarak “Fıstıkçı Şahap” sözü kullanılır.
Örnekler:
sınıf + da → sınıfta
ağaç + dan → ağaçtan
kitap + cı → kitapçı
Burada değişiklik sözcüğün kökünde değil, ekin başında gerçekleşmektedir.
4.3. Ünsüz Düşmesi
Bazen ek geldiğinde sözcüğün yapısında bulunan bir ünsüz ortadan kalkar.
Örneğin:
küçük + cük → küçücük
“Küçük” sözcüğünün sonundaki k, yeni biçimde bulunmaz.
Benzer biçimde:
ufak + cık → ufacık
örneğinde de k düşer.
Kaybolan ses ünsüz olduğu için bu değişiklik [Ünsüz Düşmesi] olarak adlandırılır.
Ünlü düşmesiyle karıştırıldığında şu soruyu sormak çoğu zaman yeterlidir:
Kaybolan ses ünlü mü, ünsüz mü?
4.4. Ünsüz Türemesi
Bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında veya yardımcı fiille birleştiğinde ünsüzlerinden biri ikizleşebilir:
his + etmek → hissetmek
af + etmek → affetmek
ret + etmek → reddetmek
“Hissetmek” sözcüğünde başlangıçtaki “his” biçiminde tek s bulunurken birleşme sonucunda iki s ortaya çıkar.
Bu değişiklik [Ünsüz Türemesi] olarak adlandırılır.
Ünlü türemesiyle temel fark da buradadır:
az → azıcık: Yeni ses ünlüdür.
his → hissetmek: Artan ses ünsüzdür.
5. Kaynaştırma Harfleri Ses Olayı mıdır?
“Arabaya” sözcüğünü parçalarına ayıralım:
araba + a → arabaya
Sözcük ünlüyle biter, getirilen ek de ünlüyle başlar. İki ünlünün arasına y sesi girer.
Türkçe öğretiminde y, ş, s, n sesleri [Kaynaştırma Harfleri] veya kaynaştırma ünsüzleri başlığı altında ele alınır.
Örneğin:
araba-y-a
iki-ş-er
baba-s-ı
Kaynaştırmanın kaynaklarda ele alınış biçimi farklılık gösterebilir; bazı öğretim materyallerinde ses olayları içinde değerlendirilirken bazı anlatımlarda ayrı bir ses bilgisi başlığı olarak ele alınır.
Öğrenci açısından asıl önemli ayrım, kaynaştırmayı ünsüz türemesiyle karıştırmamaktır.
araba + a → arabaya
örneğindeki y, iki ünlünün arasında kullanılan kaynaştırma ünsüzüdür.
Buna karşılık:
his + etmek → hissetmek
örneğinde bir ünsüz ikizleşmiştir. Burada ünsüz türemesi vardır.
6. Ulama Ses Olayı mıdır?
[Ulama], ses bilgisi içinde ses olaylarıyla birlikte ele alınabilen kavramlardan biridir.
Örneğin:
bir akşam
söz grubunda ilk sözcük ünsüzle biter, ikinci sözcük ünlüyle başlar. Söyleyiş sırasında ilk sözcüğün sonundaki ünsüz, sonraki sözcüğün başındaki ünlüyle bağlantılı okunabilir.
Burada sözcüğün yazılı biçiminde bir ünlü düşmez veya bir ünsüz türemez. Değişiklik söyleyiş sırasında sözcükler arasındaki bağlantıda ortaya çıkar.
Bu nedenle ulamayı ünlü düşmesi, yumuşama veya türeme gibi sözcüğün yapısında meydana gelen değişikliklerle bire bir aynı mekanizma olarak düşünmemek gerekir.
7. Ses Olayları Nasıl Oluşur?
Buraya kadar gördüğümüz örnekler bütün ses olaylarının aynı biçimde gerçekleşmediğini gösteriyor.
Bazıları sözcüğe ek geldiğinde ortaya çıkar:
burun + u → burnu
Bazılarında sözcüğün son sesi değişir:
kitap + ı → kitabı
Bazılarında değişen sözcük değil, ekin başındaki sestir:
kitap + da → kitapta
Bazıları birleşme sırasında görülür:
his + etmek → hissetmek
Bazıları ise belirli bir ekle yakından ilişkilidir:
bekle + yor → bekliyor
Bu nedenle ses olaylarını yalnızca “söyleyişi kolaylaştırmak için gerçekleşen değişiklikler” şeklinde açıklamak eksik kalır. Sözcüğün yapısı, aldığı ek ve değişimin gerçekleştiği yer birlikte değerlendirilmelidir.
Asıl soru şudur:
Sözcük hangi biçimdeydi ve yeni biçim oluşurken ne değişti?
8. Bir Sözcükte Ses Olayı Nasıl Bulunur?
Karşınıza daha önce görmediğiniz bir sözcük çıktığında ezberlediğiniz örnekler yeterli olmayabilir. Böyle durumlarda sözcüğü çözümlemek daha güvenilir bir yöntemdir.
Şu dört adımı izleyebilirsiniz:
1. Sözcüğün kökünü veya önceki biçimini bulun.
2. Aldığı eki ya da birleştiği sözcüğü belirleyin.
3. İlk biçimle son biçimi karşılaştırın.
4. Düşen, değişen veya ortaya çıkan sesi tespit edin.
“Burnum” üzerinde deneyelim:
burun + um → burnum
“Burun” ile “burnum” karşılaştırıldığında ikinci hecedeki unun kaybolduğu görülür.
Sonuç: Ünlü düşmesi
Şimdi “kitabı” sözcüğüne bakalım:
kitap + ı → kitabı
Değişen:
p → b
Sonuç: Ünsüz yumuşaması
Peki “kitapta”?
kitap + da → kitapta
Bu kez p aynı kaldı. Değişen ekin başındaki:
d → t
sesidir.
Sonuç: Ünsüz benzeşmesi
Bu örneklerden çıkarabileceğimiz pratik yöntem şudur:
İlk biçimi bul → eki ayır → iki biçimi karşılaştır → değişen sesi belirle.
Ses olaylarında harf aramak yerine değişiklik aramak daha güvenilir sonuç verir.
9. Aynı Sözcükte Birden Fazla Ses Olayı Olabilir mi?
Evet. Bir sözcükte bir ses olayı bulmak, incelemenin mutlaka tamamlandığı anlamına gelmez.
Bir sözcük birden fazla ek alabilir veya oluşumu sırasında farklı ses değişikliklerinden geçebilir. Bu nedenle özellikle uzun sözcüklerde sözcüğü parçalarına ayırmak yararlıdır.
Bir ses olayını belirledikten sonra şu soruyu da sorun:
“Başka değişen, düşen veya türeyen bir ses var mı?”
Bu kontrol özellikle cümle veya metin üzerinden birden fazla ses olayının sorulduğu durumlarda önemlidir.
10. Ses Olayları Nasıl Ayırt Edilir?
Ses olaylarının adlarını hatırlamakta zorlanıyorsanız önce değişikliğin türünü belirleyin.
| Gördüğünüz değişiklik | Önce kontrol edilecek olay |
|---|---|
| Bir ünlü kaybolmuş | Ünlü düşmesi |
a/e dar ünlüye dönüşmüş | Ünlü daralması |
| Yeni bir ünlü ortaya çıkmış | Ünlü türemesi |
| Bir ünlü başka bir ünlüye dönüşmüş | Ünlü değişimi |
| Sözcük sonundaki sert ünsüz yumuşamış | Ünsüz yumuşaması |
| Ek başındaki ünsüz sertleşmiş | Ünsüz benzeşmesi |
| Bir ünsüz kaybolmuş | Ünsüz düşmesi |
| Bir ünsüz ortaya çıkmış veya ikizleşmiş | Ünsüz türemesi |
Bu tablo karar vermek için değil, ilk kontrol noktasını bulmak için kullanılmalıdır.
Örneğin bir sözcükte b bulunması, o sözcükte ünsüz yumuşaması olduğu anlamına gelmez. Önceki biçimde p bulunmalı ve gerçekten:
p → b
değişimi gerçekleşmiş olmalıdır.
Başka bir ifadeyle:
Ses olaylarında harfi değil, değişimi arayın.
11. En Çok Karıştırılan Ses Olayları
Bazı ses olaylarını yan yana görmek, tanımlarını tekrar tekrar okumaktan daha açıklayıcıdır.
11.1. Ünsüz Yumuşaması mı, Ünsüz Benzeşmesi mi?
kitap + ı → kitabı
Değişen:
p → b
Değişiklik sözcüğün sonunda gerçekleşmiştir.
Ünsüz yumuşaması
Şimdi:
kitap + da → kitapta
Değişen:
d → t
Bu kez değişiklik ekin başındadır.
Ünsüz benzeşmesi
Kısaca:
kitabı → sözcüğün sonundaki ünsüz değişiyor
kitapta → ekin başındaki ünsüz değişiyor
11.2. Ünlü Düşmesi mi, Ünlü Daralması mı?
burun + u → burnu
Bir u tamamen ortadan kalkar.
Ünlü düşmesi
Buna karşılık:
bekle + yor → bekliyor
e sesi başka bir ünlüye dönüşür:
e → i
Ünlü daralması
Dolayısıyla:
Ses ortadan kalkıyorsa → düşme
Geniş ünlü dar ünlüye dönüşüyorsa → daralma
11.3. Ünlü Türemesi mi, Ünsüz Türemesi mi?
az + cık → azıcık
Yeni ortaya çıkan ses ı dır.
Ünlü türemesi
his + etmek → hissetmek
Artan ses s dir.
Ünsüz türemesi
İkisinde de yeni bir ses görülür; ayrım ortaya çıkan sesin ünlü mü yoksa ünsüz mü olduğuna göre yapılır.
11.4. Kaynaştırma mı, Ünsüz Türemesi mi?
araba + a → arabaya
Buradaki y bir kaynaştırma ünsüzüdür.
Buna karşılık:
his + etmek → hissetmek
örneğinde s ünsüzü ikizleşmiştir.
Burada ünsüz türemesi vardır.
Her sonradan ortaya çıkan ünsüzün aynı ses olayı olarak değerlendirilmemesi gerekir.
12. Ses Olayları ile İlgili Sözcük Çözümlemeleri
Şimdi kuralları karışık örnekler üzerinde kullanalım.
1. Burnu
burun + u → burnu
İkinci hecedeki u düşmüştür.
Ses olayı: Ünlü düşmesi
2. Başlıyor
başla + yor → başlıyor
a → ı
Ses olayı: Ünlü daralması
3. Azıcık
az + cık → azıcık
Yeni ı sesi ortaya çıkmıştır.
Ses olayı: Ünlü türemesi
4. Bana
ben + e → bana
e → a
Ses olayı: Ünlü değişimi
5. Ağacı
ağaç + ı → ağacı
ç → c
Ses olayı: Ünsüz yumuşaması
6. Sınıfta
sınıf + da → sınıfta
d → t
Ses olayı: Ünsüz benzeşmesi
7. Küçücük
küçük + cük → küçücük
Son k düşmüştür.
Ses olayı: Ünsüz düşmesi
8. Hissetmek
his + etmek → hissetmek
s ünsüzü ikizleşmiştir.
Ses olayı: Ünsüz türemesi
Farklı kurallar söz konusu olsa da çözüm yolu değişmedi: Her örnekte sözcüğün önceki biçimine dönüp “Ne değişti?” sorusunu sorduk.
13. Ses Olayları ile İlgili Çözümlü Örnekler
1. “Ağzı” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?
ağız + ı → ağzı
İkinci hecedeki ı ortadan kalkmıştır.
Cevap: Ünlü düşmesi
Açıklama: Sözcüğün önceki biçiminde bulunan bir ünlü eklenme sırasında düşmüştür.
2. “Bekliyor” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?
bekle + yor → bekliyor
e → i
Cevap: Ünlü daralması
Açıklama: Geniş e ünlüsü dar i ünlüsüne dönüşmüştür.
3. “Kanadı” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?
kanat + ı → kanadı
t → d
Cevap: Ünsüz yumuşaması
Açıklama: Sözcüğün sonundaki sert ünsüz, ünlüyle başlayan ekin ardından yumuşamıştır.
4. “Ağaçtan” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?
ağaç + dan → ağaçtan
Değişen:
d → t
Cevap: Ünsüz benzeşmesi
Açıklama: Sert ünsüzle biten sözcğe gelen ekin başındaki ünsüz sertleşmiştir.
5. “Affetmek” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?
af + etmek → affetmek
f ünsüzü ikizleşmiştir.
Cevap: Ünsüz türemesi
Açıklama: Birleşme sırasında ünsüz artmıştır.
6. “Küçücük” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?
küçük + cük → küçücük
Son k ortadan kalkmıştır.
Cevap: Ünsüz düşmesi
Açıklama: Kaybolan ses bir ünsüzdür.
7. “Sana” sözcüğünde hangi ses olayı vardır?
sen + e → sana
e → a
Cevap: Ünlü değişimi
Açıklama: Ünlü düşmemiş; başka bir ünlüye dönüşmüştür.
Ses olaylarında iyi sonuç almak için onlarca örneği ezberlemek gerekmez. Asıl önemli olan, sözcüğün geçirdiği değişimi görebilmektir. “Burnu” sözcüğünde bir ünlünün kaybolduğunu, “kitabı”nda p → b, “kitapta”da ise d → t değişiminin gerçekleştiğini fark edebildiğinizde olayın adını belirlemek kolaylaşır.
Yeni bir örnekle karşılaştığınızda önce sözcüğün önceki biçimini bulun. Ardından aldığı eki veya birleştiği yapıyı belirleyip iki biçimi karşılaştırın. Bir ses düşmüş mü, başka bir sese mi dönüşmüş, yoksa yeni bir ses mi ortaya çıkmış?
Bu soruların cevabını bulduğunuzda ses olayları, birbirinden bağımsız kuralların ezberlendiği uzun bir liste olmaktan çıkar; sözcüklerde gerçekleşen değişiklikleri izleyerek çözebileceğiniz bir konu hâline gelir.