İsimden İsim Yapım Ekleri: Türleri, Örnekleri ve Nasıl Bulunur?

“Kitaplık”, “kitapçı” ve “kitapçık” sözcüklerinin ortak noktası yalnızca “kitap” sözcüğüyle ilgili olmaları değildir. Üçünün de başlangıç noktası aynı isimdir:

kitap + lık → kitaplık
kitap + çı → kitapçı
kitap + çık → kitapçık

Ancak ek değiştiğinde ortaya çıkan sözcüğün anlamı da değişir. “Kitaplık” kitapların konulduğu bir nesneyi, “kitapçı” kitap satan kişi ya da iş yerini, “kitapçık” ise küçük veya az sayfalı bir kitabı karşılayabilir.

İşte isimden isim yapım eklerinin temel işlevi budur: Bir isim kök veya gövdesinden hareket ederek yeni bir isim ya da isim soylu sözcük oluşturmak.

Bu nedenle isimden isim yapım eklerini öğrenirken yalnızca -lık, -cı, -lı, -sız gibi ekleri ezberlemek yeterli değildir. Asıl önemli olan, sözcüğün ek almadan önceki ve aldıktan sonraki anlamını karşılaştırabilmektir.

Bu yazıda isimden isim yapım eklerini uzun bir ek listesi olarak sıralamak yerine, eklerin sözcükleri nasıl değiştirdiğini ve bir sözcükte isimden isim yapım ekinin nasıl bulunacağını örnekler üzerinden inceleyeceğiz.

İçindekiler

1. İsimden İsim Yapım Eki Nedir?
2. İsimden İsim Yapım Ekleri Nasıl Bulunur?
3. İsimden İsim Yapım Ekleri Nelerdir?
4. -lık / -lik / -luk / -lük Eki
5. -cı / -ci / -cu / -cü Eki
6. -lı / -li / -lu / -lü Eki
7. -sız / -siz / -suz / -süz Eki
8. Diğer İsimden İsim Yapım Ekleri
9. Aynı Yapım Eki Farklı Anlamlarda Kullanılabilir mi?
10. İsimden İsim Yapım Eklerinde Ses Değişmeleri
11. İsimden İsim Yapım Eki ile Çekim Eki Nasıl Ayırt Edilir?
12. Bir Sözcük Birden Fazla İsimden İsim Yapım Eki Alabilir mi?
13. İsimden İsim Yapım Eklerinde Sık Yapılan Hatalar
14. Sözcük Çözümleme Uygulaması
15. TYT Türkçe’de İsimden İsim Yapım Ekleri
16. Mini Test
17. Sık Sorulan Sorular

1. İsimden İsim Yapım Eki Nedir?

İsim kök veya gövdelerine gelerek bunlardan yeni isimler ya da isim soylu sözcükler türeten yapım eklerine isimden isim yapım ekleri denir.

Örneğin:

söz + lük → sözlük

“söz” bir isimdir. -lük eki getirildiğinde “söz” ile anlam ilişkisini koruyan ancak farklı bir kavramı karşılayan “sözlük” sözcüğü ortaya çıkar.

Benzer biçimde:

yol + cu → yolcu

ev + li → evli

gam + sız → gamsız

örneklerinde de isim kök veya gövdelerinden yeni sözcükler türetilmiştir. MEB materyallerinde de isimden isim yapım ekleri bu mantıkla açıklanır.

Buradaki önemli ayrıntı şudur:

Yapım eki sözcüğün türünü her zaman değiştirmek zorunda değildir.

“Yol” da isimdir, “yolcu” da isimdir. Buna rağmen -cu bir yapım ekidir; çünkü yeni bir sözcük türetmiştir.

Bu yönüyle isimden isim yapım ekleri, Yapım Ekleri konusunun dört temel grubundan biridir.

2. İsimden İsim Yapım Ekleri Nasıl Bulunur?

Bir sözcükte isimden isim yapım eki ararken yalnızca sözcüğün sonundaki eke bakmak güvenilir bir yöntem değildir.

Üç soruluk bir kontrol yapmak daha doğrudur:

1. Ekin geldiği kök veya gövde isim mi?

2. Ek, yeni bir sözcük oluşturmuş mu?

3. Oluşan yeni sözcük isim veya isim soylu mu?

Örneğin:

balıkçılar

Sözcüğü bir anda balık + çı + lar biçiminde ezberlemek yerine aşama aşama inceleyelim.

balık → balıkçı

“Balık” bir isimdir.

-çı eki geldiğinde “balık” sözcüğünden farklı bir kavramı karşılayan “balıkçı” sözcüğü ortaya çıkar.

Dolayısıyla:

balık + çı → balıkçı

-çı → isimden isim yapım eki

Şimdi ikinci eki inceleyelim:

balıkçı + lar → balıkçılar

-lar eki yeni bir sözcük türetmez; “balıkçı” sözcüğüne çokluk anlamı kazandırır.

Bu nedenle:

-lar → çekim eki

Demek ki bir eki doğru sınıflandırmak için ek yalnız başına değil, sözcükte yaptığı işle birlikte değerlendirilmelidir.

3. İsimden İsim Yapım Ekleri Nelerdir?

Türkçede isimden isim türeten çok sayıda ek vardır. Bunların bazıları günlük dilde oldukça işlekken bazıları daha sınırlı sözcüklerde görülür.

Okul düzeyinde ve sözcük çözümlemelerinde sık karşılaşılan başlıca eklerden bazıları şöyledir:

Bu tabloyu kesin ve değişmez bir “anlam sözlüğü” gibi okumamak gerekir. Aynı ek farklı sözcüklerde farklı anlam ilişkileri kurabilir.

Özellikle -lık/-lik/-luk/-lük bunun iyi bir örneğidir. Üniversite düzeyindeki Türk dili materyallerinde bu ekin yer, araç, topluluk ve soyut ad gibi farklı işlevlerle kullanılabildiği gösterilir.

4. -lık / -lik / -luk / -lük Eki

Türkçenin en işlek isimden isim yapım eklerinden biridir.

Ünlü uyumuna bağlı olarak:

-lık, -lik, -luk, -lük

biçimlerinde karşımıza çıkar.

Örneğin:

kitap + lık → kitaplık

göz + lük → gözlük

zeytin + lik → zeytinlik

genç + lik → gençlik

Bu örneklerin hepsinde aynı ek ailesi bulunmasına rağmen ortaya çıkan anlamlar aynı değildir.

Yer bildirebilir

zeytin + lik → zeytinlik

Zeytin ağaçlarının bulunduğu alanı ifade eder.

Araç veya nesne adı oluşturabilir

göz + lük → gözlük

Soyut kavram oluşturabilir

güzel + lik → güzellik

iyi + lik → iyilik

Dönem veya durum bildirebilir

genç + lik → gençlik

Dolayısıyla -lık ekini gördüğümüzde otomatik olarak “yer yapar” demek doğru değildir.

Ekin görevini oluşan sözcüğün anlamına göre değerlendirmek gerekir.

5. -cı / -ci / -cu / -cü Eki

İsimden isim türetmede çok sık kullanılan bir başka ek:

-cı / -ci / -cu / -cü

ekidir.

Ünsüz uyumuna bağlı olarak:

-çı / -çi / -çu / -çü

biçimlerinde de görülebilir.

Örnekler:

balık + çı → balıkçı

süt + çü → sütçü

yol + cu → yolcu

futbol + cu → futbolcu

kitap + çı → kitapçı

Bu ek çoğu zaman bir işle, uğraşla, düşünceyle veya varlıkla ilişkili kişileri karşılayan sözcükler türetir.

Fakat “-cı her zaman meslek adı yapar.” biçiminde bir kural koymak doğru değildir.

Örneğin:

yolcu

sözcüğü bir meslek adı değildir.

Bu nedenle yine ekin biçiminden çok sözcükte kazandığı işlev önemlidir.

6. -lı / -li / -lu / -lü Eki

Bu ek isimlerden çoğunlukla bir özelliğe, aitliğe veya bir şeyin bulunmasına işaret eden isim soylu sözcükler türetir.

Örneğin:

tuz + lu → tuzlu

bilgi + li → bilgili

Ankara + lı → Ankaralı

şehir + li → şehirli

süt + lü → sütlü

“tuzlu” sözcüğünde tuz bulundurma, “bilgili” sözcüğünde bir niteliğe sahip olma, “Ankaralı” sözcüğünde ise bir yerle bağlantı anlamı vardır.

Bu örnekler önemli bir noktayı gösterir:

Aynı yapım eki her sözcüğe tam olarak aynı anlamı katmak zorunda değildir.

7. -sız / -siz / -suz / -süz Eki

-sız/-siz/-suz/-süz eki çoğunlukla yokluk, bulunmama veya yoksunluk anlamı taşıyan sözcükler türetir.

Örneğin:

ev + siz → evsiz

para + sız → parasız

korku + suz → korkusuz

iş + siz → işsiz

görgü + süz → görgüsüz

Bu ek, anlam bakımından çoğu kullanımda -lı/-li/-lu/-lü ekinin karşıtı gibi düşünülebilir:

tuzlu ↔ tuzsuz

evli ↔ evsiz

şekerli ↔ şekersiz

Ancak sözcükleri çözümlerken yine yalnızca karşıtlık ilişkisine güvenmek yerine kök ile türemiş sözcük arasındaki anlam ilişkisini incelemek gerekir.

8. Diğer İsimden İsim Yapım Ekleri

İsimden isim türetme yalnızca -lık, -cı, -lı ve -sız ekleriyle sınırlı değildir.

Başka işlek ekler de vardır.

-daş / -taş

Ortaklık veya birliktelik ilişkisi kurabilir:

meslek + taş → meslektaş

yol + daş → yoldaş

vatan + daş → vatandaş

-cıl / -cil / -cul / -cül

Bir eğilim veya özellik bildiren sözcükler oluşturabilir:

insan + cıl → insancıl

ev + cil → evcil

-sal / -sel

İsimlerden ilgili olma veya nitelik bildiren sözcükler türetebilir:

kişi + sel → kişisel

duygu + sal → duygusal

-ıncı / -inci / -uncu / -üncü

Sıra bildiren sözcükler oluşturur:

bir + inci → birinci

beş + inci → beşinci

on + uncu → onuncu

-ar / -er

Sayı isimlerinden üleştirme anlamı taşıyan sözcükler türetebilir:

üç + er → üçer

beş + er → beşer

Bu tür eklerin daha geniş listeleri bulunabilir. Ancak bir sözcüğü doğru çözümleyebilmek için bütün ekleri ezberlemekten çok kökü, türeme aşamasını ve ekin işlevini belirlemek daha kullanışlıdır. Atatürk Üniversitesi Türk Dili materyalinde de isimden isim yapım ekleri daha geniş bir örnek dizisiyle ele alınmaktadır.

9. Aynı Yapım Eki Farklı Anlamlarda Kullanılabilir mi?

Evet.

İsimden isim yapım ekleri konusunda en sık gözden kaçan noktalardan biri budur.

-lık/-lik/-luk/-lük ekini ele alalım:

gözlük

zeytinlik

gençlik

güzellik

Dört sözcükte de aynı ek ailesi vardır fakat ortaya çıkan anlam ilişkileri birbirinden farklıdır.

gözlük → araç/nesne

zeytinlik → yer/alan

gençlik → dönem veya topluluk

güzellik → soyut özellik

Bu nedenle:

“-lık eki şu anlama gelir.”

biçiminde tek bir karşılık ezberlemek yerine:

“-lık eki bu sözcükte hangi yeni kavramı oluşturmuş?”

sorusunu sormak daha doğru bir yöntemdir.

10. İsimden İsim Yapım Eklerinde Ses Değişmeleri

Yapım ekleri sözcüğe her zaman sözlükte ezberlediğimiz tek biçimleriyle gelmez.

Türkçedeki ses uyumları nedeniyle eklerin farklı biçimleri ortaya çıkabilir.

Örneğin:

-lık / -lik / -luk / -lük

aynı ek ailesidir.

Benzer şekilde:

-lı / -li / -lu / -lü

ve

-sız / -siz / -suz / -süz

biçimleri de sözcüğün ses özelliklerine göre değişir.

Ünsüzlerde de değişiklik görülebilir:

kitap + cı → kitapçı

Burada ekin c sesi, kendisinden önceki sert ünsüzün etkisiyle ç biçiminde karşımıza çıkar.

Bu nedenle -cı ile -çıyı birbirinden tamamen farklı iki yapım eki gibi düşünmemek gerekir.

MEB materyallerinde de Türkçedeki eklerin ünlü uyumlarına bağlı olarak farklı biçimler alabildiği belirtilmektedir.

11. İsimden İsim Yapım Eki ile Çekim Eki Nasıl Ayırt Edilir?

İki ek türü arasındaki temel ayrım yeni sözcük türetme noktasında ortaya çıkar.

Şu sözcüğü inceleyelim:

balıkçılar

Önce:

balık + çı → balıkçı

“Balık” ile “balıkçı” aynı sözcük değildir. Yeni bir kavram ortaya çıkmıştır.

Bu nedenle:

-çı → yapım eki

Daha özel olarak:

isimden isim yapım eki

Şimdi:

balıkçı + lar → balıkçılar

-lar, yeni bir sözcük oluşturmaz. Var olan “balıkçı” sözcüğünü çoğul hâle getirir.

Bu nedenle:

-lar → çekim eki

MEB’in çözümlü uygulamalarında da “sebzelik, sebzeli, sebzeci, sebzecilik” gibi türetmeler yapım eki; “sebzeden” sözcüğündeki ayrılma hâli eki ise çekim eki olarak ayrılmaktadır.

Bu ayrımın ayrıntıları [Çekim Ekleri] konusunda ele alınacaktır.

12. Bir Sözcük Birden Fazla İsimden İsim Yapım Eki Alabilir mi?

Evet.

Bir sözcük, türeme sürecinde birden fazla yapım eki alabilir.

Örneğin:

balık → balıkçı → balıkçılık

Bunu parçalayalım:

balık + çı + lık

İlk aşamada:

balık + çı → balıkçı

isim → isim

-çı = isimden isim yapım eki

İkinci aşamada:

balıkçı + lık → balıkçılık

isim → isim

-lık = isimden isim yapım eki

Dolayısıyla “balıkçılık” sözcüğünde iki ayrı isimden isim yapım eki bulunur.

Burada çözümleme yaparken sözcüğü tek hamlede parçalamak yerine türeme basamaklarını takip etmek hata ihtimalini azaltır.

13. İsimden İsim Yapım Eklerinde Sık Yapılan Hatalar

Yapım ekinin mutlaka sözcük türünü değiştireceğini düşünmek

Bu doğru değildir.

yol → yolcu

örneğinde her iki sözcük de isimdir.

Yeni sözcük oluştuğu için -cu yine yapım ekidir.

-cı ekini her zaman meslek eki sanmak

kitapçı bir meslek veya işle ilişkilendirilebilirken:

yolcu

bir meslek adı değildir.

Dolayısıyla eki tek bir anlama hapsetmemek gerekir.

-lık ekine her sözcükte aynı anlamı vermek

gözlük, zeytinlik, gençlik, güzellik

sözcüklerinde aynı ek bulunmasına rağmen oluşan anlam ilişkileri farklıdır.

Eklerin değişen biçimlerini farklı ekler sanmak

-lık/-lik/-luk/-lük aynı ekin farklı biçimleridir.

Benzer şekilde:

-cı/-ci/-cu/-cü/-çı/-çi/-çu/-çü

biçimleri de ses uyumları nedeniyle farklı görünebilir.

Çekim eklerini yapım eki sanmak

evler

sözcüğündeki -ler yeni bir sözcük türetmez.

Ancak:

evsiz

sözcüğündeki -siz, “ev” sözcüğünden yeni bir sözcük oluşturur.

Bir ekin yapım eki olup olmadığına yalnızca görünüşünden karar verilmemelidir.

14. Sözcük Çözümleme Uygulaması

Şimdi farklı sözcüklerdeki ekleri adım adım inceleyelim.

Kitapçılar

kitap + çı + lar

kitap → kitapçı

-çı = isimden isim yapım eki

kitapçı → kitapçılar

-lar = çekim eki

Tuzsuzluk

tuz + suz + luk

tuz → tuzsuz

-suz = isimden isim yapım eki

tuzsuz → tuzsuzluk

-luk = isimden isim yapım eki

Sözcük iki ayrı türeme aşamasından geçmiştir.

Zeytinlikler

zeytin + lik + ler

-lik → isimden isim yapım eki

-ler → çekim eki

Burada “zeytin” isminden “zeytinlik” adı türetilmiş, daha sonra sözcük çoğul hâle getirilmiştir.

Meslektaşımız

meslek + taş + ımız

-taş → isimden isim yapım eki

-ımız → iyelik bildiren çekim eki

Balıkçılık

balık + çı + lık

-çı → isimden isim yapım eki

-lık → isimden isim yapım eki

Bu örneklerde görüldüğü gibi sözcüğün sonundaki eki bulmak tek başına yeterli değildir. Sözcüğün hangi aşamalardan geçerek oluştuğunu takip etmek gerekir.

15. TYT Türkçe’de İsimden İsim Yapım Ekleri

TYT düzeyinde isimden isim yapım ekleri yalnızca “Bu eklerden hangisi isimden isim yapım ekidir?” biçiminde sorulmak zorunda değildir.

Konu özellikle sözcükte yapı ve eklerin işlevi üzerinden ölçülebilir.

Örneğin şu sözcüklere bakalım:

evlerden

balıkçılık

kitabımız

tuzsuz

“Balıkçılık” sözcüğünü yalnızca sonundaki -lık ekine bakarak çözmeye çalışırsak ilk yapım ekini gözden kaçırabiliriz:

balık + çı + lık

Burada iki yapım eki vardır.

Bu nedenle sınav sorularında şu sıra kullanılabilir:

1. Kökü belirle.

2. Sözcüğün türeme basamaklarını çıkar.

3. Her ekten sonra yeni bir sözcük oluşup oluşmadığını kontrol et.

4. Yapım ve çekim eklerini birbirinden ayır.

5. Yapım ekinin hangi kök veya gövdeye geldiğini belirle.

Bu yöntem, uzun ek listelerini ezberlemekten daha güvenlidir.

16. Mini Test

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde isimden isim yapım eki vardır?

A) Evler
B) Kitapçı
C) Okulda
D) Kalemim
E) Bahçeden

Cevap: B

Açıklama: “kitap + çı → kitapçı” yapısında isim olan “kitap” sözcüğünden yeni bir isim türetilmiştir. -çı isimden isim yapım ekidir.

2. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde iki isimden isim yapım eki vardır?

A) Evimiz
B) Tuzsuzluk
C) Masalar
D) Okuldan
E) Çocuklar

Cevap: B

Açıklama: “tuz + suz + luk” yapısında önce “tuzsuz”, ardından “tuzsuzluk” sözcüğü türetilmiştir. -suz ve -luk isimden isim yapım ekidir.

3. Aşağıdakilerin hangisindeki ek yeni bir sözcük türetmemiştir?

A) balıkçı
B) evsiz
C) kitaplık
D) evler
E) meslektaş

Cevap: D

Açıklama: “evler” sözcüğündeki -ler yalnızca çokluk bildirir; yeni bir sözcük türetmez. Bu nedenle çekim ekidir.

4. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde -lık/-lik/-luk/-lük eki soyut bir kavram oluşturmuştur?

A) Zeytinlik
B) Gözlük
C) Güzellik
D) Kömürlük
E) Kalemlik

Cevap: C

Açıklama: “güzel + lik → güzellik” türetmesinde somut bir yer veya araç değil, soyut bir kavram oluşturulmuştur.

5. “Balıkçılar” sözcüğünün doğru çözümlemesi hangisidir?

A) balık + çı + lar → yapım eki + çekim eki
B) balık + çı + lar → çekim eki + yapım eki
C) balık + çı + lar → iki çekim eki
D) balık + çı + lar → iki yapım eki
E) balıkçı + lar → yalnızca yapım eki

Cevap: A

Açıklama: -çı eki “balık” isminden “balıkçı” ismini türettiği için yapım ekidir. -lar ise “balıkçı” sözcüğünü çoğul yaptığı için çekim ekidir.

17. Sık Sorulan Sorular

Sonuç

İsimden isim yapım eklerini öğrenmenin en sağlam yolu uzun ek listelerini ezberlemek değil, sözcüğün nasıl türediğini takip etmektir.

Bir ekle karşılaştığınızda şu üç soruyu sorun:

Kök veya gövde isim mi?

Ek yeni bir sözcük türetmiş mi?

Ortaya çıkan sözcük isim veya isim soylu mu?

Örneğin:

balık + çı + lık

çözümlemesinde:

balık → balıkçı → balıkçılık

şeklinde iki ayrı türeme basamağı görülür.

Bu yaklaşım yalnızca isimden isim yapım eklerini bulmayı değil, Ekler ve Yapım Ekleri konularındaki sözcük çözümlemelerini de daha anlaşılır hâle getirir.

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe / Yapım Ekleri