Büyük Ünlü Uyumu Nedir? Kuralları, Örnekleri ve İstisnaları

“Kapılar”, “çocukluk” ve “gözlük” sözcüklerine baktığımızda ünlülerin gelişigüzel sıralanmadığını görürüz:

kapılar → a-ı-a
çocukluk → o-u-u
gözlük → ö-ü

İlk iki sözcükte yalnızca kalın, son sözcükte ise yalnızca ince ünlüler bulunur. Bu düzen büyük ünlü uyumu olarak adlandırılan ses kuralıyla ilgilidir.

Fakat konuyu öğrenirken yalnızca “kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelir” demek yeterli olmaz. Çünkü anne, elma, kardeş gibi Türkçe olduğu hâlde büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır. Ayrıca alıntı ve birleşik kelimeler ile uyuma aykırı bazı ekler ayrı değerlendirilir.

Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını belirleyebilmek için önce ünlüleri bulmak, ardından bunların kalın mı ince mi olduğunu kontrol etmek gerekir. [Ses Bilgisi] içinde yer alan bu uyum, Türkçenin ses düzeninin temel özelliklerinden biridir.

İçindekiler

1. Büyük Ünlü Uyumu Nedir?
2. Kalın ve İnce Ünlüler Hangileridir?
3. Büyük Ünlü Uyumu Kuralı Nedir?
4. Bir Sözcüğün Büyük Ünlü Uyumuna Uyup Uymadığı Nasıl Bulunur?
5. Büyük Ünlü Uyumuna Uyan Kelimeler
6. Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler
7. Türkçe Olduğu Hâlde Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler
8. Büyük Ünlü Uyumunun Aranmadığı Durumlar
9. Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Ekler Hangileridir?
10. Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler Ek Aldığında Ne Olur?
11. Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu Arasındaki Fark Nedir?
12. Büyük Ünlü Uyumunda En Çok Karıştırılan Noktalar
13. Büyük Ünlü Uyumu ile İlgili Çözümlü Örnekler

1. Büyük Ünlü Uyumu Nedir?

Büyük ünlü uyumu, bir kelimenin ilk hecesinde kalın bir ünlü bulunuyorsa sonraki hecelerdeki ünlülerin de kalın; ilk hecede ince bir ünlü bulunuyorsa sonraki hecelerdeki ünlülerin de ince olması kuralıdır.

Türkçedeki kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler ise e, i, ö, ü harfleridir. TDK de büyük ünlü uyumunu bu kalınlık-incelik ilişkisi üzerinden açıklar.

Kuralın temel mantığı şöyle gösterilebilir:

Kalın ünlü → kalın ünlü

İnce ünlü → ince ünlü

Örneğin:

adım → a-ı → uyar

burun → u-u → uyar

beşik → e-i → uyar

gözlük → ö-ü → uyar

Buna karşılık:

kardeş → a-e → uymaz

Çünkü a kalın, e ince ünlüdür.

Büyük ünlü uyumu, kaynaklarda kalınlık-incelik uyumu veya damak uyumu gibi adlarla da anılabilir.

2. Kalın ve İnce Ünlüler Hangileridir?

Büyük ünlü uyumunu doğru uygulayabilmek için [Ünlü Harfler]in kalınlık-incelik bakımından nasıl sınıflandırıldığını bilmek gerekir.

Türkçede sekiz ünlü vardır:

a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Bunların dördü kalın, dördü incedir:

TDK kaynaklarında a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü ise ince ünlüler olarak sınıflandırılır.

Büyük ünlü uyumunda öncelikle ünlünün kalın mı ince mi olduğuna bakılır.

Örneğin:

çocuk → o-u

o ve u kalın olduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

gözlük → ö-ü

ö ve ü ince olduğu için bu sözcük de uyuma girer.

Burada ünlülerin birbirinin aynısı olması gerekmez. Önemli olan aynı kalınlık-incelik grubunda bulunmalarıdır.

3. Büyük Ünlü Uyumu Kuralı Nedir?

Kuralı iki temel durum üzerinden düşünmek konuyu kolaylaştırır.

İlk Ünlü Kalınsa

Bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü a, ı, o, u ünlülerinden biriyse sonraki hecelerde de kalın ünlüler bulunur.

Örneğin:

adım → a-ı

ayak → a-a

burun → u-u

boyunduruk → o-u-u-u

çocuklar → o-u-a

Bu sözcüklerdeki ünlülerin tamamı kalındır. Dolayısıyla sözcükler büyük ünlü uyumuna uyar.

İlk Ünlü İnceyse

İlk hecedeki ünlü e, i, ö, ü grubundaysa sonraki hecelerde de ince ünlüler bulunur.

Örneğin:

beşik → e-i

bilezik → i-e-i

gözlük → ö-ü

üzengi → ü-e-i

yüzük → ü-ü

Bu sözcüklerin ünlüleri birbirinden farklı olsa da tamamı ince ünlüler grubundadır. TDK de bu sözcüklerin bir bölümünü büyük ünlü uyumuna örnek olarak verir.

Kısaca:

Birden fazla heceli bir sözcüğün ünlüleri yalnızca kalın veya yalnızca ince ünlülerden oluşuyorsa sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

Örneğin ilk ünlüsü a olan bir sözcükte sonraki ünlünün mutlaka a olması gerekmez:

adım → a-ı

a ve ı farklı ünlülerdir ancak ikisi de kalın olduğu için uyum vardır.

4. Bir Sözcüğün Büyük Ünlü Uyumuna Uyup Uymadığı Nasıl Bulunur?

Bir sözcüğü incelerken üç basit adım izlenebilir.

Önce sözcükteki ünlüleri bulalım:

çocuklar → o-u-a

Sonra her ünlüyü kalın veya ince olarak sınıflandıralım:

o → kalın

u → kalın

a → kalın

Üçü de aynı gruptadır:

çocuklar → büyük ünlü uyumuna uyar.

Şimdi “kardeş” sözcüğünü deneyelim:

kardeş → a-e

a → kalın

e → ince

İki farklı grup bir arada bulunduğundan:

kardeş → büyük ünlü uyumuna uymaz.

Pratik kontrol şu şekilde yapılabilir:

Yalnızca a, ı, o, u → UYAR

Yalnızca e, i, ö, ü → UYAR

Kalın ve ince ünlüler birlikte → Genel kurala UYMAZ

Ancak burada durmamak gerekir. Bu yöntem sözcükteki ünlü dizilişini gösterir; sözcüğün neden uyuma aykırı olduğunu veya hangi kökenden geldiğini tek başına açıklamaz.

Örneğin:

kardeş → a-e

uyuma aykırıdır. Fakat buradan “kardeş Türkçe değildir” sonucu çıkarılamaz.

5. Büyük Ünlü Uyumuna Uyan Kelimeler

Büyük ünlü uyumu örneklerini kelime listesi olarak ezberlemek yerine ünlülerini ayırarak incelemek daha öğreticidir.

TDK; adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç, beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük gibi sözcükleri büyük ünlü uyumuna örnek gösterir.

Örneğin:

üzengi → ü-e-i

Üç farklı ünlü bulunmasına rağmen ü, e ve i ünlülerinin tamamı ince olduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

6. Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler

Birden fazla heceli bir sözcükte kalın ve ince ünlüler birlikte bulunuyorsa sözcük genel kurala göre büyük ünlü uyumuna uymaz.

Örneğin:

anne → a-e

elma → e-a

kardeş → a-e

Fakat büyük ünlü uyumuna uymayan bütün sözcükleri aynı grupta değerlendirmek doğru değildir.

Uyumsuz görünen bir sözcük:

• Türkçe olduğu hâlde kurala aykırı olabilir.
• Başka bir dilden Türkçeye geçmiş olabilir.
• Birleşik kelime olabilir.
• Büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek almış olabilir.

Bu nedenle “kalın ve ince ünlüler birlikte bulunuyor” tespitinden hareketle sözcüğün kökeni hakkında kesin hüküm verilmemelidir.

7. Türkçe Olduğu Hâlde Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler

Büyük ünlü uyumuyla ilgili en önemli ayrıntılardan biri, Türkçe sözcüklerin tamamının bu kurala uymamasıdır.

TDK, büyük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler arasında şu örnekleri verir:

anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman.

Birkaçını inceleyelim:

anne → a-e → uymaz

elma → e-a → uymaz

kardeş → a-e → uymaz

şişman → i-a → uymaz

Buradan çıkarılması gereken önemli sonuç şudur:

Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uymaması, o sözcüğün yabancı kökenli olduğunu göstermez.

Dolayısıyla “Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler Türkçe değildir.” biçimindeki kesin bir genelleme yanlıştır.

8. Büyük Ünlü Uyumunun Aranmadığı Durumlar

“Büyük ünlü uyumuna uymamak” ile “büyük ünlü uyumunun aranmaması” aynı şey değildir.

Bu ayrım özellikle soru çözerken önemlidir.

Alıntı Kelimelerde Büyük Ünlü Uyumu

Başka dillerden Türkçeye geçmiş kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

TDK’nin verdiği örneklerden bazıları şunlardır:

ahenk, badem, ceylan, gazete, limon, model, tiyatro, viraj, ziyaret.

Örneğin:

gazete → a-e-e

Kalın ve ince ünlüler birlikte bulunur. Ancak alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmadığı için sözcüğü Türkçe kökenli sözcüklerle aynı biçimde değerlendirmemek gerekir.

Birleşik Kelimelerde Büyük Ünlü Uyumu

Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

TDK şu örnekleri verir:

açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli.

Örneğin:

bilgisayar → i-i-a-a

Ünlüler arasında kalınlık-incelik bakımından farklılık vardır. Fakat “bilgisayar” bitişik yazılan birleşik bir kelime olduğu için büyük ünlü uyumu aranmaz.

Tek Heceli Sözcüklerde Durum

Büyük ünlü uyumu, heceler arasında bulunan ünlülerin kalınlık-incelik bakımından birbirini izlemesine dayanan bir uyumdur. Bu nedenle okul dil bilgisinde tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz şeklindeki yaklaşım kullanılır.

Örneğin:

taş

göz

Türk

yurt

sözcüklerinde karşılaştırılacak ikinci bir hece ünlüsü yoktur.

Burada “uyar” demek yerine “uyum aranmaz” ifadesini kullanmak, kuralın mantığını daha doğru anlatır.

9. Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Ekler Hangileridir?

Türkçedeki birçok ek, eklendiği sözcüğün son ünlüsüne göre kalın veya ince biçim alır. Ancak büyük ünlü uyumuna uymayan bazı ekler vardır.

TDK bunlar arasında:

-gil

-ken

-leyin

-mtırak

-yor

eklerini sayar. Ayrıca -daş/-taş eki bazı sözcüklerde uyuma uymaz; -ki aitlik eki de büyük ünlü uyumuna uymayan yapılardandır.

Özellikle -yor eki dikkat çekicidir:

yürü + yor → yürüyor

Buradaki -yor, TDK’nin büyük ünlü uyumuna uymayan ekler arasında gösterdiği yapılardan biridir.

Benzer biçimde:

çalışır + ken → çalışırken

örneğinde -ken biçimi korunur.

Bu nedenle ek almış sözcükleri incelerken yalnızca ortaya çıkan ünlü dizilişine bakmak yerine hangi ekin kullanıldığını da bilmek gerekir.

10. Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler Ek Aldığında Ne Olur?

Bir sözcüğün kendisinin büyük ünlü uyumuna uymaması, aldığı eklerin de uyumsuz olacağı anlamına gelmez.

TDK’ye göre büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık-incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar.

Örneğin:

anne + si → annesi

kardeş + lik → kardeşlik

şişman + lık → şişmanlık

meslektaş + ımız → meslektaşımız

“Kardeş” sözcüğünde:

kardeş → a-e

olduğu için sözcüğün kendisi büyük ünlü uyumuna uymaz.

Ancak son hecedeki ünlü e olduğundan:

kardeş + lik → kardeşlik

biçimi oluşur.

“Şişman” sözcüğünde ise son ünlü a olduğu için:

şişman + lık → şişmanlık

olur.

Dolayısıyla şu iki soruyu birbirinden ayırmak gerekir:

Sözcüğün kendisi büyük ünlü uyumuna uyuyor mu?

Sözcüğe getirilen ek hangi biçimi alıyor?

Bunlar aynı soru değildir.

Alıntı kelimelerde ise eklerin uyumunda ayrıca bazı özel durumlar görülebilir. TDK; idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler gibi bazı alıntı kelimelerde eklerin uyuma girmediğini, ayrıca alkolü, hakikati, kabulü, kontrolü, protokole, saate gibi örneklerde sözcüğün son ses özelliklerinin ekin biçimini etkileyebildiğini belirtir.

Bu ayrıntı özellikle ileri düzey sorularda önemlidir; temel düzeyde ise önce son hecenin ünlüsüne göre ek seçimi kuralını öğrenmek yeterlidir.

11. Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu Arasındaki Fark Nedir?

Büyük ünlü uyumu ile [Küçük Ünlü Uyumu] aynı ses kuralı değildir.

Temel fark, ünlülerin hangi özelliklerinin karşılaştırıldığıdır.

TDK’ye göre küçük ünlü uyumunda düz ünlüden sonra düz; yuvarlak ünlüden sonra ise yuvarlak dar veya düz geniş ünlü gelir.

Bu nedenle iki kuralı başlangıçta şöyle ayırabiliriz:

Büyük ünlü uyumu → kalınlık-incelik

Küçük ünlü uyumu → düzlük-yuvarlaklık

Küçük ünlü uyumunun kendi kuralları ve istisnaları bulunduğundan ayrıntıları [Küçük Ünlü Uyumu] konusunda ele alınmalıdır.

12. Büyük Ünlü Uyumunda En Çok Karıştırılan Noktalar

Büyük ünlü uyumunun temel kuralı kolaydır. Yanlışlar çoğunlukla bu kuralın bütün kelimelere istisnasız uygulanmasından kaynaklanır.

Büyük ünlü uyumuna uymayan her kelime yabancı mıdır?

Hayır.

anne, elma, hangi, kardeş, şişman gibi Türkçe olduğu hâlde büyük ünlü uyumuna aykırı sözcükler vardır.

Büyük ünlü uyumuna uymayan kelime yanlış mı yazılmıştır?

Hayır.

Örneğin kardeş sözcüğü büyük ünlü uyumuna uymaz fakat yazımı doğrudur.

Bir ses uyumuna aykırılık ile yazım yanlışı aynı şey değildir.

Birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranır mı?

TDK’ye göre bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örneğin:

bilgisayar

hanımeli

Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranır mı?

Hayır.

gazete, limon, model, tiyatro, viraj gibi alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Büyük ve küçük ünlü uyumu aynı şey midir?

Hayır.

Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu ise düzlük-yuvarlaklık ilişkisine dayanır.

Bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa bütün ünlüler aynı mı olmalıdır?

Hayır.

Örneğin:

çocuklar → o-u-a

Üç farklı ünlü vardır fakat üçünün de kalın olması nedeniyle sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

Büyük ünlü uyumuna bakarken neden önce ünlüler bulunur?

Çünkü kural ünsüzlerle değil, sözcüğün hecelerindeki ünlülerin kalınlık-incelik ilişkisiyle ilgilidir.

Örneğin:

kırlangıç → ı-a-ı

Ünsüzleri incelememize gerek yoktur. Üç ünlü de kalındır ve sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

13. Büyük Ünlü Uyumu ile İlgili Çözümlü Örnekler

Şimdi yalnızca kuralı değil, istisnaları da kullanarak farklı örnekleri inceleyelim.

1. “Çocukluk” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar mı?

Cevap: Uyar.

Açıklama:

çocukluk → o-u-u

Ünlülerin tamamı kalındır. Bu nedenle sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

2. “Gözlük” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar mı?

Cevap: Uyar.

Açıklama:

gözlük → ö-ü

ö ve ü ince ünlülerdir. Sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

3. “Kardeş” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar mı?

Cevap: Uymaz.

Açıklama:

kardeş → a-e

a kalın, e ince ünlüdür. Ancak “kardeş” Türkçe olduğu hâlde büyük ünlü uyumuna aykırı sözcüklerden biridir.

4. “Bilgisayar” sözcüğünde büyük ünlü uyumu aranır mı?

Cevap: Aranmaz.

Açıklama:

“Bilgisayar” bitişik yazılan birleşik bir kelimedir. TDK’ye göre bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Bu nedenle yalnızca:

i-i-a-a

dizilişine bakarak değerlendirme yapmak yeterli değildir.

5. “Yürüyor” sözcüğündeki ünlüler neden genel uyum görünümünden farklıdır?

Cevap: Çünkü -yor büyük ünlü uyumuna uymayan eklerden biridir.

Açıklama:

yürü + yor → yürüyor

TDK, -yor ekini büyük ünlü uyumuna uymayan ekler arasında gösterir.

6. “Elma” büyük ünlü uyumuna uymadığına göre yabancı kökenli midir?

Cevap: Hayır, böyle bir sonuç çıkarılamaz.

Açıklama:

elma → e-a

İnce ve kalın ünlüler birlikte bulunduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna uymaz. Ancak TDK, elma sözcüğünü büyük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler arasında gösterir.

7. “Kırlangıç” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar mı?

Cevap: Uyar.

Açıklama:

kırlangıç → ı-a-ı

Üç ünlünün tamamı kalındır. Bu nedenle sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.

Bu örnek aynı zamanda sözcüğün ilk ünlüsünden sonra aynı ünlünün gelmesinin gerekmediğini gösterir.

8. “Anne” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uymadığı hâlde “annesi” biçiminde neden ince ünlülü ek alır?

Cevap: Çünkü uyuma girmeyen kelimelere gelen ekler genel olarak son hecenin ünlüsüne göre biçimlenir.

Açıklama:

anne → a-e

Sözcüğün kendisi büyük ünlü uyumuna uymaz.

Son hecedeki ünlü ise:

e

olduğu için:

anne + si → annesi

biçimi oluşur. TDK de “annesi”ni bu kurala örnek olarak verir.

Büyük ünlü uyumunu bulurken önce sözcüğün [Ünlü Harfler]i belirlenmeli, ardından bunlar kalın ve ince olarak sınıflandırılmalıdır. Fakat yalnızca ünlülere bakmak her durumda yeterli değildir. Türkçe olduğu hâlde uyuma aykırı sözcükler, alıntı ve birleşik kelimeler ile büyük ünlü uyumuna uymayan bazı ekler ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu ayrımları bilmek, yalnızca “uyar mı, uymaz mı?” sorusunu cevaplamayı değil, sonucun nedenini açıklamayı da kolaylaştırır. Bundan sonraki adımda [Küçük Ünlü Uyumu] öğrenildiğinde Türkçedeki iki temel ünlü uyumu arasındaki fark da daha açık hâle gelir.

Kaynaklar

Türk Dil Kurumu – Büyük Ünlü Uyumu

Türk Dil Kurumu – Sesler ve Ses Uyumları