Bir cümlede bütün sözcükler doğru seçilmiş olabilir; buna rağmen sözcükler arasındaki bağlantı yanlış kurulabilir. Tamlama yanlışlığında da sorun çoğu zaman tam olarak burada başlar. Tamlayan ile tamlanan birbiriyle uyuşmaz, farklı yapılar aynı tamlanana bağlanır veya tamlamayı kurmak için gerekli bir tamlayan kullanılmaz.
Örneğin:
Yanlış: Okulumuzda kültürel ve spor etkinlikleri artırıldı.
Doğru: Okulumuzda kültürel etkinlikler ve spor etkinlikleri artırıldı.
İlk cümlede “kültürel etkinlikler” bir sıfat tamlaması, “spor etkinlikleri” ise belirtisiz isim tamlamasıdır. İki farklı kuruluş tek bir “etkinlikleri” sözcüğüne bağlandığında yapı bozulmaktadır.
Tamlama yanlışlığı, anlatım bozukluğu konusunun yapıyla ilgili bölümünde değerlendirilir. Yapısal anlatım bozuklukları içinde yer alan bu sorunu bulmanın en etkili yolu, cümledeki tamlamaları ezberlenmiş kalıplarla değil tamlayan-tamlanan ilişkisi üzerinden incelemektir.
İçindekiler
- Tamlama Yanlışlığı Nedir?
- Tamlama Yanlışları Nasıl Oluşur?
- Tamlayan-Tamlanan Uyuşmazlığı
- Tamlayan veya Tamlayan Eki Eksikliği
- Ortak Tamlanan Kullanımı Ne Zaman Yanlış Olur?
- Tamlanan Eksikliği Her Zaman Tamlama Yanlışlığı mıdır?
- Tamlama Yanlışlığı Nasıl Bulunur?
- Tamlama Yanlışlığı Örnekleri
- Tamlama Yanlışlığı ile Ek Yanlışlığı Arasındaki Fark
- En Çok Karıştırılan Durumlar
- Tamlama Yanlışları Mini Test
1. Tamlama Yanlışlığı Nedir?
Tamlama yanlışlığı, tamlamayı oluşturan sözcüklerin birbiriyle uyumsuz biçimde ilişkilendirilmesi veya tamlamanın gerektirdiği tamlayan ya da tamlayan ekinin kullanılmaması sonucunda ortaya çıkan anlatım bozukluğudur.
Tamlama yanlışlarını iki temel yapı üzerinden düşünmek konuyu kolaylaştırır:
- Tamlayan ile tamlananın uyuşmaması
- Gerekli tamlayanın veya tamlayan ekinin kullanılmaması
Bu ayrım resmî konu anlatımlarındaki sınıflandırmayla da uyumludur.
Örneğin:
Yanlış: Kurumun teknik ve personel ihtiyaçları belirlendi.
Doğru: Kurumun teknik ihtiyaçları ve personel ihtiyaçları belirlendi.
Burada “teknik ihtiyaçlar” ile “personel ihtiyaçları” aynı türde tamlama değildir. Bunların tek bir tamlanana bağlanması yapısal uyuşmazlığa yol açmaktadır.
Dolayısıyla tamlama yanlışını ararken yalnızca ekleri incelemek yeterli değildir. Asıl soru şudur:
Tamlayan ile tamlanan arasında kurulmak istenen ilişki doğru mu?
2. Tamlama Yanlışları Nasıl Oluşur?
Tamlama yanlışları çoğunlukla cümleyi kısaltmaya çalışırken veya farklı kuruluşları ortak bir sözcükte birleştirirken ortaya çıkar.
Özellikle şu durumlara dikkat edilmelidir:
- Bir isim ile sıfatın aynı tamlanana uygun olmayan biçimde bağlanması
- Ortak tamlananın kendisine bağlanan yapılardan yalnızca biriyle uyumlu olması
- Gerekli tamlayanın kullanılmaması
- Tamlayanın bulunmasına rağmen tamlayan ekinin eksik bırakılması
Örneğin:
Yanlış: Şirketin ekonomik ve üretim sorunları görüşüldü.
Doğru: Şirketin ekonomik sorunları ve üretim sorunları görüşüldü.
İlk cümlede:
ekonomik sorunlar → sıfat tamlaması
üretim sorunları → belirtisiz isim tamlaması
kurulmak istenmektedir.
Her iki yapı ayrı ayrı kurulduğunda cümledeki sorun daha kolay görülür.
Bu nedenle tamlama yanlışlarında kullanabileceğimiz önemli bir yöntem vardır:
Ortak kullanılan sözcüğü, kendisine bağlanan her unsurla ayrı ayrı okuyun.
3. Tamlayan-Tamlanan Uyuşmazlığı
Tamlama yanlışlarının önemli nedenlerinden biri tamlayan-tamlanan uyuşmazlığıdır.
Özellikle adlarla sıfatların aynı tamlanana bağlandığı yapılarda, tamlanan bunlardan biriyle uyumlu olurken diğeriyle doğru bir yapı kuramayabilir. Bu mekanizma resmî konu anlatımlarında da tamlama yanlışlarının temel türlerinden biri olarak gösterilmektedir.
Şu cümleyi inceleyelim:
Yanlış: Yarışmada bireysel ve takım başarıları ödüllendirildi.
Doğru: Yarışmada bireysel başarılar ve takım başarıları ödüllendirildi.
Ayrı ayrı düşündüğümüzde:
bireysel başarılar → sıfat tamlaması
takım başarıları → belirtisiz isim tamlaması
olduğunu görürüz.
İsim ve Sıfatların Aynı Tamlanana Bağlanması
Bu tür cümlelerde yapılabilecek en iyi kontrol, ortak tamlananı iki kez düşünmektir.
Örneğin:
Yanlış: Bölgede özel ve devlet hastaneleri yenilendi.**
Şimdi yapıları ayıralım:
özel hastaneler
devlet hastaneleri
İkinci yapıda “hastane” sözcüğü tamlanan olarak iyelik eki alırken birinci yapıda aynı biçim gerekli değildir.
Bu nedenle daha açık kuruluş:
Doğru: Bölgede özel hastaneler ve devlet hastaneleri yenilendi.
Ancak isim ile sıfatın aynı cümlede bulunması tek başına yanlışlık oluşturmaz. Sorun, farklı tamlama kuruluşlarının aynı tamlanana uyumsuz biçimde bağlanmasıdır.
4. Tamlayan veya Tamlayan Eki Eksikliği
Tamlama yanlışlarının ikinci önemli alanı, tamlayanın ya da tamlayan ekinin gerekli olduğu hâlde kullanılmamasıdır. Bu durum da resmî sınıflandırmada doğrudan tamlama yanlışları içinde gösterilmektedir.
Tamlayan eksikliği
Bir tamlanan cümlede bulunabilir ancak onun hangi varlıkla ilişki kurduğunu gösterecek tamlayan eksik bırakılabilir.
Örneğin:
Yanlış: İzmir’i çok seviyorum; sokaklarında saatlerce yürüyebilirim.**
Bu cümle bağlam sayesinde anlaşılabildiği için tek başına zorunlu olarak yanlış değildir. Bu nokta önemlidir: Her gizli veya tekrarlanmayan tamlayan anlatım bozukluğu oluşturmaz.
Sorun, eksiklik yüzünden tamlamanın yanlış veya belirsiz bir ilişki kurması durumunda ortaya çıkar.
Şöyle düşünelim:
Yanlış: Deniz’in kitabını aldım, kapağını Ece’ye verdim.**
“Kapağını” sözcüğünün Deniz’in kitabına ait olduğu bağlamdan açıkça anlaşılıyorsa yapı kullanılabilir. Ancak farklı bir varlığa ait kapaktan söz ediliyorsa tamlayanın belirtilmesi gerekir.
Demek ki yalnızca bir tamlayanın yüzeyde bulunmamasına bakarak “tamlama yanlışlığı” kararı verilemez; anlam ve yapı birlikte değerlendirilmelidir.
Tamlayan eki eksikliği
Bazen tamlayan sözcük cümlede vardır ancak tamlama ilişkisini kurması gereken ek kullanılmamıştır.
Bu noktada ek yanlışları ile sınır oldukça yakındır.
Ayırıcı soru şudur:
Sorun herhangi bir ekin kullanımında mı, yoksa tamlayan ile tamlanan arasındaki ilişkinin kurulmasında mı?
Eğer yanlışlığın merkezinde tamlama ilişkisi bulunuyorsa konu tamlama yanlışlığı kapsamında değerlendirilir.
5. Ortak Tamlanan Kullanımı Ne Zaman Yanlış Olur?
Ortak tamlanan kullanmak tek başına anlatım bozukluğu değildir.
Örneğin:
Eski ve yeni binalar güçlendirildi.
Burada:
eski binalar
yeni binalar
aynı türde iki sıfat tamlamasıdır. “Binalar” sözcüğünün ortak kullanılması herhangi bir sorun oluşturmaz.
Şimdi karşılaştıralım:
Yanlış: Eski ve çocuk kitaplarını farklı raflara koyduk.
Doğru: Eski kitapları ve çocuk kitaplarını farklı raflara koyduk.
İlk cümlede:
eski kitaplar → sıfat tamlaması
çocuk kitapları → belirtisiz isim tamlaması
kurulmaktadır.
Ortak kullanılan “kitaplarını” biçimi iki yapıyı aynı anda doğru biçimde karşılayamaz.
Bu nedenle ortak tamlanan bulunan bir cümlede şu testi uygulayabiliriz:
1. Ortak tamlananı ilk sözcükle birlikte okuyun.
2. Aynı tamlananı ikinci sözcükle birlikte okuyun.
3. Her iki kullanımda da tamlananın biçimi doğru mu, kontrol edin.
İki yapı farklı biçimler gerektiriyorsa tamlananı ortak kullanmak yerine tamlamaları ayrı ayrı kurmak daha doğru olabilir.
6. Tamlanan Eksikliği Her Zaman Tamlama Yanlışlığı mıdır?
“Tamlanan eksikliği” Planner’da aranan bir ifade olduğu için bu soruyu ayrıca açıklamak yararlı.
Ancak tamlanan eksikliğini resmî sınıflandırmada bağımsız ve temel bir tamlama yanlışlığı türü gibi düşünmemek gerekir. İncelediğimiz sınıflandırmada öne çıkarılan başlıklar tamlayan-tamlanan uyuşmazlığı ile tamlayan veya tamlayan eki eksikliğidir.
Bununla birlikte bazı cümlelerde sorun, gerekli bir tamlananın ortak kullanım nedeniyle düşürülmesi şeklinde görülebilir.
Örneğin:
Yanlış: Öğrencilerin ve okul sorunları toplantıda konuşuldu.
Doğru: Öğrencilerin sorunları ve okul sorunları toplantıda konuşuldu.
Burada ilk yapıyı ayrı düşündüğümüzde:
öğrencilerin sorunları
biçimine ihtiyaç duyulduğu görülür.
Bu nedenle soru çözerken etikete takılmak yerine tamlamanın hangi parçasının hangi yapıyla ilişki kurduğuna bakmak daha güvenilir bir yöntemdir.
7. Tamlama Yanlışlığı Nasıl Bulunur?
Tamlama yanlışlarını bulmak için bütün cümleyi eklerine ayırmak yerine aşağıdaki kontrol sırası kullanılabilir.
1. Tamlamaları bulun
Cümlede birbirine bağlı isim ve sıfat gruplarını belirleyin.
2. Tamlayan ile tamlananı ayırın
Hangi unsurun diğerini tamamladığını kontrol edin.
3. Ortak kullanılan sözcüklere dikkat edin
Bir tamlanan birden fazla unsura bağlanıyorsa her ilişkiyi ayrı ayrı kurun.
Örneğin:
kültürel etkinlikler
spor etkinlikleri
biçimlerini ayrı düşündüğünüzde kuruluş farkı görünür hâle gelir.
4. Gerekli tamlayan var mı?
Tamlanan başka bir sözcükle aitlik veya ilgi ilişkisi kuruyorsa gerekli tamlayanın cümlede bulunup bulunmadığını kontrol edin.
5. Tamlayan ekini kontrol edin
Tamlayan mevcut olduğu hâlde gerekli ek kullanılmamış olabilir.
6. Cümleyi düzelterek tekrar okuyun
Eksik unsuru tamamlayın veya uyuşmayan yapıları ayırın. Cümlenin yapısı doğal hâle geliyorsa sorunun kaynağı belirlenmiştir.
Kısaca:
Tamlamayı bul → tamlayan ve tamlananı ayır → ortak kullanımı kontrol et → eksik parçayı ara → düzelt → yeniden oku.
8. Tamlama Yanlışlığı Örnekleri
Şimdi farklı durumları özgün örneklerle karşılaştıralım.
| Yanlış kullanım | Düzeltilmiş biçim | Sorunun kaynağı |
|---|---|---|
| Kurumun ekonomik ve personel sorunları görüşüldü. | Kurumun ekonomik sorunları ve personel sorunları görüşüldü. | Farklı tamlama yapılarının ortak tamlanana bağlanması |
| Bireysel ve takım başarıları açıklandı. | Bireysel başarılar ve takım başarıları açıklandı. | Tamlayan-tamlanan uyuşmazlığı |
| Teknik ve üretim sorunları çözüldü. | Teknik sorunlar ve üretim sorunları çözüldü. | Sıfat ve ismin aynı tamlanana bağlanması |
| Öğrencilerin ve okul sorunları görüşüldü. | Öğrencilerin sorunları ve okul sorunları görüşüldü. | İlk yapı için gerekli tamlananın açık kurulmaması |
| Eski ve çocuk kitapları ayrıldı. | Eski kitaplar ve çocuk kitapları ayrıldı. | Farklı tamlama kuruluşlarının birleştirilmesi |
Bir de doğru örneğe bakalım:
Büyük ve küçük salonlar temizlendi.
Burada:
büyük salonlar
küçük salonlar
aynı türde iki sıfat tamlamasıdır.
Dolayısıyla ortak “salonlar” sözcüğü herhangi bir uyuşmazlığa yol açmaz.
Bu örnek, tamlama yanlışlarında önemli bir noktayı gösterir:
Ortak tamlanan görmek yetmez; tamlananın her unsurla kurduğu ilişkiyi kontrol etmek gerekir.
9. Tamlama Yanlışlığı ile Ek Yanlışlığı Arasındaki Fark
Tamlama yanlışlığı ile ek yanlışları birbirine yakın görünebilir. Bunun nedeni tamlamaların da çeşitli eklerle kurulabilmesidir.
Ancak iki konunun odak noktası farklıdır.
| Sorunun merkezi | İlgili konu |
|---|---|
| Sözcüğün yanlış, eksik veya gereksiz ek alması | Ek yanlışları |
| Tamlayan ile tamlananın uyuşmaması | Tamlama yanlışlığı |
| Gerekli tamlayanın bulunmaması | Tamlama yanlışlığı |
| Tamlayan ekinin eksikliği nedeniyle tamlama ilişkisinin bozulması | Tamlama yanlışlığı |
| İsim ve sıfat yapılarının ortak tamlananla uyuşmaması | Tamlama yanlışlığı |
| Fiilin gerektirdiği durum ekinin yanlış kullanılması | Ek yanlışları |
Örneğin:
Yanlış: Bu düşünceden katılmıyorum.
Doğru: Bu düşünceye katılmıyorum.
Burada tamlama yoktur. Fiilin gerektirdiği durum eki yanlış kullanılmıştır. Sorun ek yanlışları kapsamındadır.
Buna karşılık:
Yanlış: Ekonomik ve ulaşım sorunları tartışıldı.
Doğru: Ekonomik sorunlar ve ulaşım sorunları tartışıldı.
örneğinde sorun, farklı tamlama yapılarının aynı tamlanana bağlanmasıdır.
Bu ayrım iki kardeş alt cluster’ın arama niyetini de birbirinden ayırır.
10. En Çok Karıştırılan Durumlar
Her ortak tamlanan kullanımı yanlış mıdır?
Hayır.
Uzun ve kısa yollar kontrol edildi.
cümlesinde “uzun yollar” ve “kısa yollar” aynı türde sıfat tamlamalarıdır. Ortak tamlanan kullanılabilir.
İsim ve sıfat aynı tamlanana bağlandığında her zaman yanlışlık oluşur mu?
Bir cümleyi yalnızca sözcük türlerine bakarak yanlış ilan etmek doğru değildir. Kurulan tamlamaların biçimleri ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Ortak tamlanan yapılardan biriyle uyuşmuyorsa sorun ortaya çıkar.
Tamlayan eksikliği ile anlam belirsizliği aynı şey midir?
Hayır.
Tamlayan eksikliği bazı cümlelerde belirsizliğe neden olabilir; fakat anlam belirsizliği bundan daha geniş bir konudur. Bir zamirin kime gönderme yaptığı gibi farklı nedenler de anlam belirsizliği oluşturabilir.
Tamlama ekiyle ilgili her sorun tamlama yanlışlığı mıdır?
Hayır.
Sorun doğrudan tamlayan-tamlanan ilişkisini bozuyorsa tamlama yanlışlığıdır. Bağımsız bir sözcüğün cümlede yanlış ekle kullanılması ise ek yanlışları kapsamında değerlendirilebilir.
Tamlama yanlışlığı ile öge eksikliği aynı mıdır?
Hayır.
Nesne eksikliği ve tümleç eksikliği gibi durumlarda yüklemin ihtiyaç duyduğu bir öge eksiktir. Tamlama yanlışlığında ise temel sorun tamlamayı oluşturan sözcüklerin kendi arasındaki ilişkidir.
11. Tamlama Yanlışları Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tamlama yanlışlığı vardır?
A) Eski ve yeni evler yeniden boyandı.
B) Çocukların oyuncakları kutulara yerleştirildi.
C) Kurumun ekonomik ve personel sorunları tartışıldı.
D) Okulun bahçesi hafta sonu temizlendi.
E) Küçük ve büyük salonlar kullanıma açıldı.
Cevap: C
Açıklama: “Ekonomik sorunlar” sıfat tamlaması, “personel sorunları” ise belirtisiz isim tamlamasıdır. İki yapının ayrı kurulması gerekir: “Kurumun ekonomik sorunları ve personel sorunları tartışıldı.”
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ortak tamlanan doğru kullanılmıştır?
A) Bireysel ve takım başarıları açıklandı.
B) Teknik ve personel ihtiyaçları belirlendi.
C) Kültürel ve spor etkinlikleri planlandı.
D) Eski ve yeni kitaplar ayrı raflara konuldu.
E) Ekonomik ve ulaşım sorunları görüşüldü.
Cevap: D
Açıklama: “Eski kitaplar” ve “yeni kitaplar” aynı türde iki sıfat tamlamasıdır. “Kitaplar” ortak kullanılabilir.
3. “Öğrencilerin ve okul sorunları toplantıda görüşüldü.” cümlesindeki sorun aşağıdakilerden hangisiyle giderilebilir?
A) “öğrencilerin” yerine “öğrenciler” yazılarak
B) “okul” sözcüğü çıkarılarak
C) “toplantıda” sözcüğü çıkarılarak
D) “Öğrencilerin sorunları ve okul sorunları” biçiminde düzenlenerek
E) “görüşüldü” yerine “görüştü” yazılarak
Cevap: D
Açıklama: İlk yapı “öğrencilerin sorunları” biçiminde kurulmalıdır. İki tamlama ayrı ayrı gösterildiğinde uyuşmazlık ortadan kalkar.
4. Tamlama yanlışlığını belirlerken aşağıdakilerden hangisini kontrol etmek en yararlı yöntemlerden biridir?
A) Cümledeki bütün ekleri kaldırmak
B) Her ismi çoğul yapmak
C) Ortak tamlananın kendisine bağlanan yapılarla ayrı ayrı uyumunu incelemek
D) Yalnızca yüklemin zamanını belirlemek
E) Bütün sıfatları cümleden çıkarmak
Cevap: C
Açıklama: Ortak tamlanan her unsurla ayrı ayrı doğru bir tamlama kurabiliyorsa sorun yoktur. Kuramıyorsa tamlama yanlışlığı bulunabilir.
5. Aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) Ortak tamlanan kullanılan her cümlede anlatım bozukluğu vardır.
B) Tamlama yanlışlığı yalnızca sıfat tamlamalarında görülür.
C) Tamlama yanlışlığı ile ek yanlışlığı aynı konudur.
D) Tamlayan ile tamlanan arasındaki uyumsuzluk anlatım bozukluğuna yol açabilir.
E) Bir cümlede iki tamlama bulunması anlatım bozukluğu oluşturur.
Cevap: D
Açıklama: Tamlama yanlışlığında temel sorunlardan biri tamlayan ile tamlanan arasındaki yapısal uyumsuzluktur.
Tamlama yanlışlığını çözmenin en güvenilir yolu, tek tek ek aramaktan çok sözcükler arasındaki bağı kontrol etmektir. Özellikle ortak bir tamlanan kullanıldığında onu kendisine bağlanan her unsurla ayrı ayrı okumak, görünmeyen uyuşmazlığı ortaya çıkarabilir.
Bu nedenle üç kontrol sorusu yeterince güçlüdür:
Tamlayan ile tamlanan doğru eşleşiyor mu?
Gerekli tamlayan veya tamlayan eki bulunuyor mu?
Ortak tamlanan kendisine bağlanan her yapıyla ayrı ayrı uyumlu mu?
Sorun başka bir yapısal ilişkiden kaynaklanıyorsa yapısal anlatım bozuklukları üzerinden ilgili alt konuya geçilebilir. Böylece tamlama yanlışlığı; ek yanlışları, nesne eksikliği ve tümleç eksikliği gibi yakın konularla karıştırılmaz.
Kaynaklar
MEB – Anlatım Bozuklukları