“Koridorun sonunda eski bir kapı, kapının ardında karanlık bir oda…”
Bu sözleri okuduğumuzda anlatılmak isteneni kavrayabiliriz. Ancak cümlede “vardı”, “bulunuyordu” ya da benzeri bir yüklem açıkça kullanılmamıştır. Yargının bir bölümü söylenmeden bırakılmış, tamamlanması okuyucuya bırakılmıştır.
Eksiltili cümle, yüklemi açıkça bulunmayan ve anlatılmak istenen yargının bağlamdan tamamlanabildiği cümledir. Bu yönüyle Devrik Cümle ile karıştırılmamalıdır. Devrik yapıda yüklem vardır ancak cümlenin sonunda değildir; burada ise yüklem açıkça bulunmaz.
Bu anlatım biçiminin nasıl oluştuğunu, hangi durumlarda kullanıldığını ve benzer cümle türlerinden nasıl ayrıldığını örnekler üzerinden inceleyelim.
İçindekiler
- Eksiltili Cümle Nedir?
- Eksiltili Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
- Eksiltili Cümle Nasıl Bulunur?
- Eksiltili Cümlede Yüklem Var mıdır?
- Eksiltili Cümle Örnekleri
- Eksiltili Cümlelerde Üç Nokta Kullanımı
- Karşılıklı Konuşmalarda Eksiltili Cümle
- Eksiltili Anlatım Nerelerde Kullanılır?
- Devrik Cümle ile Eksiltili Cümle Arasındaki Fark Nedir?
- Kurallı, Devrik ve Eksiltili Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
- Eksiltili Cümlelerde En Çok Karıştırılan Durumlar
- Eksiltili Cümleyi Bulabilir misiniz?
1. Eksiltili Cümle Nedir?
Eksiltili cümle nedir? Yüklemi açıkça bulunmayan, buna rağmen anlatılmak istenen yargının bağlamdan veya sözün gelişinden tamamlanabildiği cümlelere eksiltili cümle denir.
Örneğin:
Bir tarafta yüksek dağlar, diğer tarafta uçsuz bucaksız bir ova…
Bu ifadede açık bir yüklem yoktur. Buna rağmen okuyucu anlatılmak istenen yargıyı bağlama göre tamamlayabilir:
Bir tarafta yüksek dağlar, diğer tarafta uçsuz bucaksız bir ova vardı.
Buradaki “vardı” yüklemi ilk cümlede söylenmemiştir; okuyucunun zihninde tamamlanmaktadır.
Bu tür yapılarda temel ölçüt, yüklemin açıkça bulunmamasıdır. Yargının eksik kalan bölümü ise bağlamdan veya sözün gelişinden anlaşılır.
Kurallı, devrik ve yüklemi söylenmeden bırakılan yapıların bir arada ele alındığı genel sınıflandırmayı görmek için Yüklemin Yerine Göre Cümleler konusuna da bakabilirsiniz.
2. Eksiltili Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
Bu cümlelerin en belirgin özelliği yüklemin açıkça kullanılmamasıdır. Ancak konuyu yalnızca “yüklem yok” şeklinde ezberlemek yeterli değildir. Söylenmeyen yargının bağlamdan tamamlanıp tamamlanamadığı da önemlidir.
Başlıca özellikleri şunlardır:
- Yüklem açıkça bulunmaz.
- Eksik bırakılan yargı bağlamdan veya sözün gelişinden anlaşılabilir.
- Yazılı anlatımda üç noktayla karşılaşılabilir.
- Karşılıklı konuşmalarda kısa cevaplar biçiminde görülebilir.
- Betimleyici ve edebî anlatımlarda söylenmeyen bölümü okuyucuya tamamlattırabilir.
- Eksik bırakılan yüklemin her zaman tek bir olası karşılığı bulunmayabilir.
- Devrik yapıyla aynı değildir.
- Her yüklemsiz söz grubu bu kapsamda değerlendirilmez.
Örneğin:
Masanın üzerinde kitaplar, defterler, renkli kalemler…
Bu ifadede açık bir yüklem bulunmaz. Bağlama göre:
Masanın üzerinde kitaplar, defterler, renkli kalemler vardı.
şeklinde tamamlanabilir.
Ancak “vardı” tek seçenek değildir. Metnin bağlamına göre “duruyordu”, “bulunuyordu” gibi başka yüklemler de düşünülebilir.
Bu nedenle böyle bir yapıyı değerlendirirken yalnızca tek bir ifadeye değil, gerektiğinde metnin öncesine ve sonrasına da bakmak gerekir.
3. Eksiltili Cümle Nasıl Bulunur?
Bu yapıyı bulmanın en güvenilir yolu üç nokta aramak değil, önce yüklemi belirlemeye çalışmaktır.
Şu örneği inceleyelim:
Bahçenin bir yanında çocuklar, diğer yanında aileleri…
İlk olarak yüklemi arayalım. Cümlede açıkça söylenmiş bir yüklem yoktur.
Şimdi ifadenin tamamlanıp tamamlanamadığına bakalım:
Bahçenin bir yanında çocuklar, diğer yanında aileleri vardı.
Bağlamın izin verdiği bir yüklemle yargıyı tamamlayabiliyoruz. Bu nedenle ilk örnek eksiltili bir yapıdır.
Buna karşılık:
Bahçede bekliyor çocuklar.
cümlesinde yüklem kaybolmamıştır. “Bekliyor” sözcüğü yüklemdir; yalnızca cümlenin sonunda değildir. Dolayısıyla bu cümle Devrik Cümle‘dir.
Doğru sonuca ulaşmak için şu sıra izlenebilir:
1. Yüklemi ara.
2. Açık bir yüklem bulunmuyorsa bağlama bak.
3. Söylenmeyen yargının tamamlanıp tamamlanamadığını kontrol et.
4. Yüklem cümlenin başka bir yerindeyse yapıyı yüklemsiz kabul etme.
Bu yöntem özellikle devrik ve yüklemi söylenmemiş yapıların birbirine karıştırılmasını önler.
4. Eksiltili Cümlede Yüklem Var mıdır?
Eksiltili cümlede yüklem açıkça bulunmaz. Yargının tamamlanması okuyucuya veya dinleyiciye bırakılır.
Üç örneği karşılaştıralım:
Çocuklar okulun önünde bekliyor.
Yüklem: bekliyor
Yüklem cümlenin sonunda olduğu için bu bir Kurallı Cümle‘dir.
Okulun önünde bekliyor çocuklar.
Yüklem yine “bekliyor” sözcüğüdür. Fakat bu kez sonda değildir. Cümle devriktir.
Okulun önünde çocuklar, veliler, öğretmenler…
Son örnekte ise açık bir yüklem bulunmaz. Bağlama göre “vardı”, “bekliyordu”, “toplanmıştı” gibi bir yüklem düşünülebilir.
Temel ayrım şöyle gösterilebilir:
Kurallı cümle → Yüklem vardır ve sondadır.
Devrik cümle → Yüklem vardır ancak sonda değildir.
Eksiltili cümle → Yüklem açıkça bulunmaz; yargı bağlamdan tamamlanır.
Bu üç tür arasındaki genel ilişkiyi Yüklemin Yerine Göre Cümleler başlığında birlikte inceleyebilirsiniz.
5. Eksiltili Cümle Örnekleri
Eksiltili cümle örnekleri, tanımı ezberlemek yerine yapının mantığını görmeyi kolaylaştırır. Aşağıdaki örneklerde hem yüklemin bulunmamasına hem de yargının nasıl tamamlanabildiğine dikkat edin.
| Eksiltili kullanım | Bağlama göre olası tamamlama |
|---|---|
| Karşımızda yemyeşil tepeler, aşağıda küçük bir köy… | Karşımızda yemyeşil tepeler, aşağıda küçük bir köy vardı. |
| Masanın üzerinde birkaç kitap, yanında eski bir gözlük… | Masanın üzerinde birkaç kitap, yanında eski bir gözlük duruyordu. |
| Sokakta derin bir sessizlik… | Sokakta derin bir sessizlik vardı. |
| Bir tarafta çocuklar, öte tarafta aileleri… | Bir tarafta çocuklar, öte tarafta aileleri bekliyordu. |
| Duvarlarda eski fotoğraflar, raflarda sararmış defterler… | Duvarlarda eski fotoğraflar, raflarda sararmış defterler bulunuyordu. |
Tablonun ikinci sütunundaki ifadeler tek doğru tamamlama olarak düşünülmemelidir.
Örneğin:
Sokakta derin bir sessizlik…
ifadesi bağlama göre:
Sokakta derin bir sessizlik vardı.
veya:
Sokakta derin bir sessizlik hâkimdi.
biçiminde tamamlanabilir.
Burada önemli olan belirli bir yüklemi tahmin etmekten çok yüklemin açıkça söylenmemiş olması ve yargının bağlam yardımıyla tamamlanabilmesidir.
5.1. 10 Tane Eksiltili Cümle
Aşağıdaki örnekler konuyu açıklamak amacıyla özgün olarak hazırlanmıştır:
- Pencerenin önünde rengârenk çiçekler…
- Uzaklarda küçücük evler, onların ardında yüksek dağlar…
- Masanın üzerinde yarım bırakılmış bir mektup…
- Sokağın sonunda eski bir çeşme…
- Bir yanda deniz, bir yanda çam ormanları…
- Odada birkaç sandalye, duvarda eski bir saat…
- Bahçede güller, papatyalar, rengârenk laleler…
- Önümüzde uzun ve sessiz bir yol…
- Dolabın içinde eski dosyalar, sararmış kâğıtlar…
- Gökyüzünde yıldızlar, aşağıda ışıl ışıl bir şehir…
Bu örneklerde üç nokta dikkati çekse de yapıyı belirleyen asıl özellik üç nokta değil, yüklemin açıkça bulunmamasıdır.
6. Eksiltili Cümlelerde Üç Nokta Kullanımı
Bu tür cümlelerde anlatımın tamamlanmadan bırakıldığını göstermek için üç nokta kullanılabilir.
Örneğin:
Kapının arkasında büyük bir sandık…
Burada üç nokta, sözün devamının okuyucunun zihninde tamamlanabileceğini hissettirir.
Ancak önemli bir ayrım vardır:
Her üç noktayla biten cümle eksiltili değildir.
Üç noktanın Türkçede farklı kullanım amaçları vardır. Bu nedenle bir cümlenin türüne yalnızca noktalama işaretine bakılarak karar verilmemelidir.
Örneğin:
Sana bunu kaç kez söyledim ama…
ifadesinde konuşanın sözünü tamamlamadan bıraktığı görülür. Böyle durumlarda noktalama işaretinden hareket ederek mekanik biçimde sınıflandırma yapmak yerine cümlenin bağlamı ve yargısı birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle ilk soru:
“Cümlenin sonunda üç nokta var mı?”
değil,
“Bu yapıda açık bir yüklem bulunuyor mu?”
olmalıdır.
7. Karşılıklı Konuşmalarda Eksiltili Cümle
Günlük konuşmada her soruya tam bir cümleyle cevap vermeyiz. Önceki sözlerin oluşturduğu bağlam sayesinde bazı bölümleri tekrar etmeye gerek kalmaz.
Örneğin:
— Dosyayı kim getirdi?
— Mert.
“Mert.” cevabı bağlam içinde:
Mert dosyayı getirdi.
şeklinde tamamlanabilir.
Başka bir örnek:
— Dosyaları ne zaman getireceksin?
— Yarın sabah.
Buradaki cevap:
Dosyaları yarın sabah getireceğim.
biçiminde tamamlanabilir.
Bir başka konuşma:
— Anahtarları nereye bıraktın?
— Masanın üzerine.
Söylenmeyen bölüm önceki sorudan anlaşılır:
Anahtarları masanın üzerine bıraktım.
Burada belirleyici olan cevabın kısa olması değildir. Önemli olan söylenmeyen bölümün konuşmanın bağlamından tamamlanabilmesidir.
8. Eksiltili Anlatım Nerelerde Kullanılır?
Bu anlatım biçimi yalnızca dil bilgisi sorularında karşımıza çıkmaz. Günlük konuşmalarda, betimleyici anlatımlarda, edebî metinlerde ve bazı kalıplaşmış söyleyişlerde de kullanılabilir.
Günlük konuşmada gereksiz tekrarları azaltabilir:
— Kim geliyor?
— Ece.
Betimleyici anlatımda ise görüntünün okuyucunun zihninde devam etmesine yardımcı olabilir:
Önümüzde sisli dağlar, aşağıda sessiz bir vadi…
Bazı kalıplaşmış sözlerde de yüklemin söylenmeden bırakıldığı yapılarla karşılaşılabilir. Burada önemli olan sözün atasözü, deyim veya edebî ifade olması değil, cümlenin gerçekten yüklemsiz olup olmadığıdır.
Örneğin:
Damlaya damlaya göl olur.
bir atasözüdür ancak yüklemsiz değildir. Çünkü “olur” açıkça yüklemdir.
Dolayısıyla metnin türünden hareket ederek:
“Bu bir atasözü, öyleyse eksiltilidir.”
veya:
“Bu bir şiir cümlesi, öyleyse eksiltilidir.”
gibi sonuçlara ulaşmak doğru değildir.
Ölçüt yine cümlenin kendi yapısıdır.
9. Devrik Cümle ile Eksiltili Cümle Arasındaki Fark Nedir?
Eksiltili cümle ile en çok karıştırılan yapılardan biri devrik cümledir. İki türü ayırmanın en kolay yolu yükleme bakmaktır.
| Özellik | Devrik Cümle | Eksiltili Cümle |
|---|---|---|
| Yüklem | Vardır | Açıkça bulunmaz |
| Yüklemin konumu | Cümlenin sonunda değildir | Yüklem açıkça bulunmadığı için konumu aranmaz |
| Yargı | Yüklemle açıkça kurulmuştur | Bağlamdan tamamlanır |
| Örnek | Geldi çocuklar bahçeden. | Bahçede çocuklar, aileler… |
Şu cümleyi inceleyelim:
Koşuyor çocuklar bahçede.
“Koşuyor” yüklemdir. Cümlenin sonunda bulunmadığından yapı devriktir.
Şimdi:
Bahçede çocuklar, banklarda aileleri…
Burada açık bir yüklem bulunmaz. Bağlama göre “vardı”, “oturuyordu”, “bekliyordu” gibi bir yargı düşünülebilir.
Kısaca:
Yüklem var ama sonda değil → Devrik cümle
Yüklem açıkça yok, yargı bağlamdan tamamlanıyor → Eksiltili cümle
Bu ayrımın devrik tarafını daha ayrıntılı görmek için Devrik Cümle konusuna geçebilirsiniz.
10. Kurallı, Devrik ve Eksiltili Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
Bu üç cümle türünü ayırırken cümlenin uzunluğuna, öznenin yerine veya kullanılan noktalama işaretine bakarak işe başlamak doğru değildir. Önce yüklem belirlenmelidir.
| Cümle türü | Temel ölçüt | Örnek |
|---|---|---|
| Kurallı cümle | Yüklem vardır ve sondadır. | Çocuklar bahçede oynuyor. |
| Devrik cümle | Yüklem vardır fakat sonda değildir. | Bahçede oynuyor çocuklar. |
| Eksiltili cümle | Yüklem açıkça bulunmaz. | Bahçede çocuklar, rengârenk çiçekler… |
Bunu kısa bir karar yöntemi hâline de getirebiliriz:
Yüklem var mı?
Evet → Sonda mı?
- Evet → Kurallı cümle
- Hayır → Devrik cümle
Yüklem açıkça yok mu?
- Yargı bağlamdan tamamlanabiliyorsa → Eksiltili cümle
Üç türün bir arada ele alındığı genel konu Yüklemin Yerine Göre Cümleler‘dir. Yüklemi sonda bulunan yapılar için Kurallı Cümle, yüklemi bulunup sonda olmayan yapılar için Devrik Cümle başlıklarına geçebilirsiniz.
Bu sınıflandırma aynı zamanda daha geniş Cümle Türleri konusunun bir parçasıdır.
11. En Çok Karıştırılan Durumlar
Her yüklemsiz söz grubu eksiltili cümle midir?
Hayır.
Örneğin:
Eski ahşap masa
tek başına bir isim grubudur. Yüklem içermemesi onu otomatik olarak cümle hâline getirmez.
Buna karşılık:
Odanın ortasında eski bir ahşap masa…
ifadesinde bağlama göre “vardı”, “duruyordu” gibi bir yargının tamamlanması mümkündür.
Dolayısıyla burada yalnızca yüklemin bulunmaması değil, tamamlanması beklenen bir yargının bulunması da önemlidir.
Her üç noktayla biten cümle eksiltili midir?
Hayır.
Üç nokta bu yapılarda görülebilir ancak başka görevleri de vardır. Cümlenin türünü belirlerken noktalama işaretinden önce yüklem ve yargı incelenmelidir.
Eksiltili cümle ile devrik cümle aynı mıdır?
Hayır.
Geldi arkadaşım.
cümlesinde “geldi” yüklemi vardır. Sonda olmadığı için cümle devriktir.
Kapının önünde arkadaşım…
ifadesinde ise açık bir yüklem bulunmaz. Bağlama göre “vardı”, “bekliyordu” veya “duruyordu” gibi bir yargı tamamlanabilir.
Tek kelimelik cevap eksiltili cümle olabilir mi?
Bağlama göre olabilir.
— Kim aradı?
— Ayşe.
“Ayşe.” cevabı:
Ayşe aradı.
biçiminde tamamlanabilir.
Dolayısıyla belirleyici olan sözcük sayısı değil, söylenmeyen yargının bağlamdan anlaşılmasıdır.
Eksik bırakılan yüklemin tek bir doğru karşılığı var mıdır?
Her zaman yoktur.
Karşımızda büyük bir orman…
ifadesi bağlama göre:
Karşımızda büyük bir orman vardı.
veya:
Karşımızda büyük bir orman uzanıyordu.
şeklinde tamamlanabilir.
Bu nedenle metnin öncesi ve sonrası bilinmeden eksik yüklemin ne olduğu konusunda gereğinden fazla kesin davranılmamalıdır.
“Hava bugün güzel.” eksiltili cümle midir?
Hayır.
Hava bugün güzel.
cümlesinde “güzel” sözcüğü yüklem görevindedir. Türkçede isim cümlesinin geniş zaman üçüncü kişisinde -dır ekinin açıkça kullanılmaması, cümleyi yüklemsiz hâle getirmez.
Bu nedenle cümleyi yalnızca:
“güzeldir” yerine “güzel” denmiş
düşüncesiyle eksiltili kabul etmek doğru değildir.
Asıl soru:
“Cümlede yüklem görevini üstlenen bir unsur var mı?”
olmalıdır.
Bu örnekte vardır: güzel.
12. Eksiltili Cümleyi Bulabilir misiniz?
Şimdi farklı yapıları birlikte değerlendirelim. Her örnekte önce yüklemi belirlemeye çalışın; ardından cümlenin kurallı, devrik veya eksiltili olduğuna karar verin.
1. Çocuklar ders bitince bahçeye çıktı.
Cevap: Kurallı cümle.
Açıklama: “Çıktı” yüklemi cümlenin sonunda bulunur.
2. Bekliyordu bizi kapının önünde annem.
Cevap: Devrik cümle.
Açıklama: “Bekliyordu” yüklemi açıkça vardır ancak cümlenin sonunda değildir.
3. Uzaklarda karlı dağlar, önümüzde sessiz bir göl…
Cevap: Eksiltili cümle.
Açıklama: Açık bir yüklem bulunmaz. Bağlama göre “vardı”, “uzanıyordu” veya “görünüyordu” gibi bir yargı tamamlanabilir.
4. Sabah başlayan yağmur öğleden sonra dindi.
Cevap: Kurallı cümle.
Açıklama: “Dindi” yüklemi cümlenin sonunda bulunur. Cümlenin uzun olması bu ölçütü değiştirmez.
5. Bir yanda eski evler, öte yanda yeni apartmanlar…
Cevap: Eksiltili cümle.
Açıklama: Açık bir yüklem yoktur. Bağlama göre “vardı”, “sıralanıyordu” gibi bir yargıyla tamamlanabilir.
Bu tür cümleleri belirlerken uzun kurallar ezberlemeye gerek yoktur. Önce yüklemi arayın. Yüklem açıkça bulunmuyorsa, yargının bağlamdan tamamlanıp tamamlanamadığını kontrol edin. Böylece yüklemi söylenmeden bırakılan bir cümleyi hem devrik yapıdan hem de yalnızca yüklem taşımayan herhangi bir söz grubundan daha kolay ayırabilirsiniz.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Türk Dili ve Edebiyatı Kavram Çalışmaları
Millî Eğitim Bakanlığı – Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe Öğretim Materyali