Bir cümlede kullanılan fiillerin her zaman aynı çatı özelliğini taşıması gerekmez. Ancak aynı özneye ya da aynı yapıya bağlanan eylemlerden biri etken, diğeri edilgen kurulduğunda cümlenin kuruluşu bozulabilir. Bu durum çatı uyumsuzluğu olarak adlandırılır.
Özellikle fiilimsi ile temel cümlenin yüklemi arasındaki çatı ilişkisi bu konuda önemlidir. Bir eylemin yapanı açıkça belli olacak biçimde kurulurken diğerinin edilgen biçimde verilmesi, bazı cümlelerde yapısal uyumu ortadan kaldırır.
Bu nedenle çatı uyumsuzluğunu bulurken yalnızca “Cümlede etken ve edilgen fiil birlikte kullanılmış mı?” diye bakmak yeterli değildir. Asıl soru şudur:
Birbirine bağlanan eylemler aynı özne ve yapı bakımından tutarlı biçimde kurulmuş mu?
Çatı uyumsuzluğu, anlatım bozukluğu konusunun yapıyla ilgili bölümünde değerlendirilir ve yapısal anlatım bozuklukları arasında yer alır.
İçindekiler
- Çatı Uyumsuzluğu Nedir?
- Çatı Uyumsuzluğu Nasıl Oluşur?
- Etken ve Edilgen Yapılar Neden Önemlidir?
- Fiilimsi ile Yüklem Arasında Çatı Uyumu
- Çatı Uyumsuzluğu Nasıl Bulunur?
- Çatı Uyumsuzluğu Nasıl Düzeltilir?
- Çatı Uyumsuzluğu Örnekleri
- Çatı Uyumsuzluğu ile Karıştırılan Durumlar
- Çatı Uyumsuzluğu Mini Test
1. Çatı Uyumsuzluğu Nedir?
Çatı uyumsuzluğu, birbiriyle bağlantılı fiil veya fiilimsilerin çatı özelliklerinin cümlenin kuruluşuyla uyum göstermemesi sonucunda ortaya çıkan yapısal anlatım bozukluğudur.
Bu konu özellikle etken ve edilgen yapıların uyumu üzerinden karşımıza çıkar.
Örneğin:
Yanlış:
Öğrenciler sınıfa girip yoklama yapıldı.
Cümlenin iki bölümünü inceleyelim:
- “Öğrenciler sınıfa girip” → işi yapan bellidir.
- “yoklama yapıldı” → edilgen bir yapı kullanılmıştır.
Cümle “öğrenciler” öznesiyle etken biçimde başlamış, ardından edilgen bir yükleme geçmiştir. İki eylem arasında kurulmak istenen ortak yapı bu nedenle bozulmuştur.
Cümle şöyle düzeltilebilir:
Doğru:
Öğrenciler sınıfa girip yoklamalarını yaptılar.
Burada iki eylem de aynı özneye bağlanarak etken yapıda kurulmuştur.
2. Çatı Uyumsuzluğu Nasıl Oluşur?
Çatı uyumsuzluğu çoğunlukla aynı cümle içerisinde birbirine bağlanan eylemlerin farklı çatılarda kurulmasıyla ortaya çıkar.
En sık karşılaşılan durum şudur:
Etken fiilimsi + edilgen yüklem
Örneğin:
Yanlış:
Belgeler kontrol edip dosyaya yerleştirildi.
“Kontrol edip” sözü etken bir yapıdadır. Buna karşılık “yerleştirildi” edilgen çatılıdır.
Cümlede “belgeler” özne gibi görünse de belgeler kendi kendilerini kontrol edemez. Yapının edilgen kurulması gerekiyorsa fiilimsi de buna uygun hâle getirilmelidir:
Doğru:
Belgeler kontrol edilip dosyaya yerleştirildi.
Bu kez:
kontrol edilip → edilgen
yerleştirildi → edilgen
Yapısal paralellik sağlanmıştır.
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Bir cümlede etken ve edilgen fiillerin birlikte bulunması tek başına anlatım bozukluğu oluşturmaz. Bozukluk, birbirine bağlanan eylemler arasında kurulması gereken çatı ilişkisinin bozulmasıyla ortaya çıkar.
3. Etken ve Edilgen Yapılar Neden Önemlidir?
Çatı uyumsuzluğunu anlayabilmek için etken ve edilgen yapı arasındaki temel farkın bilinmesi gerekir.
Etken yapıda eylemi gerçekleştiren özne bellidir:
Öğretmen sınav kâğıtlarını inceledi.
Burada “inceleme” işini yapan öğretmendir.
Edilgen yapıda ise eylem ön plana çıkar; işi yapan kişi cümlenin öznesi durumunda değildir:
Sınav kâğıtları incelendi.
Bu iki yapının ayrıntılı kuralları etken fiil ve edilgen fiil konularında ele alınmaktadır.
Çatı kavramının bütününü incelemek için ise fiilde çatı konusuna bakılabilir. URL mimarimizde Fiilde Çatı ayrı bir konu kümesi olarak bulunmakta; Etken Fiil ve Edilgen Fiil de bu kümenin altında yer almaktadır.
Çatı uyumsuzluğu konusunda bizim için önemli olan, bu yapıların tanımlarını yeniden ayrıntılı biçimde öğretmek değil; cümlede birbirine bağlanan eylemlerin uyumunu kontrol etmektir.
4. Fiilimsi ile Yüklem Arasında Çatı Uyumu
Çatı uyumsuzluğunun en dikkat çekici örneklerinden biri fiilimsi ile temel yüklem arasındaki ilişkide görülür.
Örneğin:
Yanlış:
Sorular dikkatlice okuyup cevaplandırıldı.
Cümleyi parçalayalım:
okuyup → etken
cevaplandırıldı → edilgen
“Okuyup” fiilimsi görevindedir ve işi yapan bir özneyi gerektirir. “Cevaplandırıldı” ise edilgen yapıdadır.
Cümleyi iki şekilde düzenlemek mümkündür.
Edilgen yapı korunursa:
Sorular dikkatlice okunup cevaplandırıldı.
Etken yapı kurulursa:
Öğrenciler soruları dikkatlice okuyup cevaplandırdılar.
İki düzeltmede de sorun aynı yöntemle çözülmektedir: Birbiriyle bağlantılı eylemler arasında yapısal uyum kurulmaktadır.
OGM materyallerinde de çatı uyumsuzluğu yapıya dayalı anlatım bozukluklarından biri olarak sınıflandırılmaktadır.
5. Çatı Uyumsuzluğu Nasıl Bulunur?
Çatı uyumsuzluğu sorularında bütün cümleyi aynı anda değerlendirmek yerine aşamalı ilerlemek daha güvenlidir.
1. Cümledeki fiil ve fiilimsileri bulun.
Özellikle “-ip, -erek/-arak, -ince” gibi yapılarla kurulan fiilimsilere dikkat edin.
2. Birbirine bağlanan eylemleri belirleyin.
Her fiilin farklı çatıda olması sorun değildir. Öncelikle bu eylemlerin aynı yapı içerisinde birbirine bağlanıp bağlanmadığını kontrol edin.
3. Eylemlerin etken mi edilgen mi olduğuna bakın.
Bir eylemde işi yapan özne açıkken diğerinde edilgen bir kuruluş varsa yapıyı yeniden inceleyin.
4. Aynı özne her iki eylemi de gerçekleştirebiliyor mu diye sorun.
Bu kontrol çoğu örnekte hatayı görünür hâle getirir.
5. Cümleyi hem etken hem edilgen biçimde deneyin.
Hangi kuruluş cümlenin anlamını ve yapısını koruyorsa uygun düzeltme odur.
Kısaca:
Eylemleri bul → çatıyı belirle → özne ilişkisini kontrol et → uyumsuzluğu düzelt.
6. Çatı Uyumsuzluğu Nasıl Düzeltilir?
Çatı uyumsuzluğunu gidermenin tek yolu bütün fiilleri mutlaka etken yapmak değildir.
Cümlenin anlamına göre iki temel çözüm kullanılabilir.
6.1. Cümleyi Etken Yapıya Dönüştürmek
Yanlış:
Görevliler salona girip ışıklar açıldı.
Cümle etken biçimde kurulabilir:
Doğru:
Görevliler salona girip ışıkları açtılar.
Artık iki eylemin de yapanı “görevliler”dir:
girdiler → görevliler
açtılar → görevliler
6.2. Cümleyi Edilgen Yapıya Dönüştürmek
Yanlış:
Dosyalar inceleyip arşive kaldırıldı.
Doğru kullanım:
Dosyalar incelenip arşive kaldırıldı.
Burada:
incelenip → edilgen
kaldırıldı → edilgen
Cümle baştan sona aynı yapısal doğrultuda kurulmuştur.
Dolayısıyla önemli olan “Etken her zaman doğrudur.” ya da “Edilgen kullanılmalıdır.” gibi bir kural değildir.
Önemli olan cümlenin anlamına uygun bir çatı düzeni kurmaktır.
7. Çatı Uyumsuzluğu Örnekleri
Konuyu birkaç özgün örnek üzerinden karşılaştıralım.
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| Evraklar kontrol edip müdüre gönderildi. | Evraklar kontrol edilip müdüre gönderildi. |
| İşçiler depoya girip malzemeler taşındı. | İşçiler depoya girip malzemeleri taşıdılar. |
| Sorular okuyup cevaplandırıldı. | Sorular okunup cevaplandırıldı. |
| Öğrenciler sıraya girip isimleri okundu. | Öğrenciler sıraya girdikten sonra isimleri okundu. |
| Rapor inceleyip gerekli düzeltmeler yapıldı. | Rapor incelenip gerekli düzeltmeler yapıldı. |
Bu örneklerde düzeltme her zaman aynı sözcüğe müdahale edilerek yapılmamıştır.
Bazen fiilimsi edilgenleştirilmiş, bazen yüklem etkenleştirilmiş, bazen de cümle yeniden kurulmuştur. Çünkü amaç yalnızca ek değiştirmek değil, cümlenin özne ve çatı ilişkisini doğru kurmaktır.
8. Çatı Uyumsuzluğu ile Karıştırılan Durumlar
Çatı uyumsuzluğu, diğer yapısal anlatım bozukluklarıyla karıştırılabilir. Özellikle sınav sorularında önce hatanın gerçekten çatıdan kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirlemek gerekir.
Çatı Uyumsuzluğu
Yanlış:
Formlar doldurup görevliye teslim edildi.
Sorun, bağlantılı eylemlerin çatı yapısındadır:
Doğru:
Formlar doldurulup görevliye teslim edildi.
Özne Yüklem Uyumsuzluğu
Özne ile yüklem arasında kişi veya sayı bakımından uyumsuzluk varsa sorun çatı değil, özne yüklem uyumsuzluğu olabilir.
Öge Eksikliği
İkinci yargının gerektirdiği nesne veya tümleç bulunmuyorsa hata çatıdan kaynaklanmaz.
Bu durumda nesne eksikliği veya tümleç eksikliği kontrol edilmelidir.
Örneğin:
Onu çok seviyor fakat güvenmiyordu.
Buradaki temel problem etken-edilgen ilişkisi değildir. “Güvenmek” fiilinin gerektirdiği “ona” tümleci eksiktir:
Onu çok seviyor fakat ona güvenmiyordu.
Bu nedenle anlatım bozukluğu sorularında yalnızca fiillere bakıp hemen “çatı uyumsuzluğu” sonucuna ulaşmak doğru değildir.
9. Çatı Uyumsuzluğu Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı uyumsuzluğu vardır?
A) Çocuklar bahçede uzun süre oynadılar.
B) Kitaplar raflara dikkatlice yerleştirildi.
C) Dosyalar inceleyip ilgili birime gönderildi.
D) Öğretmen öğrencilerin sorularını cevapladı.
E) Sabah erkenden yola çıktık.
Cevap: C
Açıklama: “İnceleyip” etken, “gönderildi” edilgen yapıdadır. “Dosyalar incelenip ilgili birime gönderildi.” biçiminde düzeltilmelidir.
2. Aşağıdakilerden hangisi çatı uyumsuzluğunun doğru biçimde giderildiği bir cümledir?
A) Belgeler kontrol edip imzalandı.
B) Sorular okuyup cevaplandırıldı.
C) Öğrenciler salona girip yoklama yapıldı.
D) Raporlar incelenip yönetime gönderildi.
E) İşçiler depoya gidip malzemeler taşındı.
Cevap: D
Açıklama: “İncelenip” ve “gönderildi” edilgen yapıdadır ve birbiriyle uyumludur.
3. “Öğrenciler laboratuvara girip deney başlatıldı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun temel nedeni nedir?
A) Gereksiz sözcük kullanımı
B) Tamlama yanlışlığı
C) Nesne eksikliği
D) Çatı uyumsuzluğu
E) Özne yüklem uyumsuzluğu
Cevap: D
Açıklama: “Öğrenciler laboratuvara girip” bölümü etkenken “deney başlatıldı” edilgendir. Cümle “Öğrenciler laboratuvara girip deneyi başlattılar.” biçiminde kurulabilir.
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sorun çatı uyumsuzluğundan kaynaklanmaz?
A) Evraklar inceleyip arşive kaldırıldı.
B) Sorular okuyup cevaplandırıldı.
C) Onu çok seviyor fakat güvenmiyordu.
D) Rapor kontrol edip müdüre gönderildi.
E) Malzemeler sayıp depoya yerleştirildi.
Cevap: C
Açıklama: Bu cümlede “güvenmek” fiilinin gerektirdiği “ona” tümleci eksiktir. Sorun tümleç eksikliği‘dir.
5. “Belgeler kontrol edip dosyalandı.” cümlesi aşağıdakilerden hangisiyle doğru biçimde düzeltilmiştir?
A) Belgeler kontrol edilip dosyalandı.
B) Belgeleri kontrol edilip dosyalandı.
C) Belgeler kontrol ederek dosyalandı.
D) Belgeler kontrol edip dosyaladılar.
E) Belgeler kontrol edilmiş ve dosyalıyor.
Cevap: A
Açıklama: “Kontrol edilip” ile “dosyalandı” edilgen yapıda kullanılarak çatı uyumu sağlanmıştır.
Sonuç
Çatı uyumsuzluğunda temel mesele, bir cümlede etken ve edilgen fiillerin bulunması değil, birbirine bağlı eylemler arasındaki yapısal ilişkinin bozulmasıdır.
Bu nedenle soruyu çözerken önce fiil ve fiilimsileri belirlemek, ardından bunların çatısını ve özneyle ilişkisini incelemek gerekir.
En kullanışlı kontrol sırası şöyledir:
Eylemleri bul → etken-edilgen yapıyı belirle → özne ilişkisini kontrol et → uyumsuzluğu düzelt.
Çatı uyumsuzluğu, yapısal anlatım bozuklukları içerisinde değerlendirilir. Bu konudan sonra aynı kümedeki diğer yapısal sorunlarla karşılaştırma yapmak, anlatım bozukluğu sorularında hata türünü daha hızlı ayırt etmeyi kolaylaştırır.
Kaynaklar
OGM Materyal – Türk Dili ve Edebiyatı 11, Kavram Öğretimi Kitabı