Türk Edebiyatı Editörlüğü“Sabah erkenden kalktım ve kahvaltımı hazırladım.” cümlesinde iki ayrı temel yargı vardır: kalktım ve hazırladım. Bu yargılar birbirinden kopuk değildir; “ve” bağlacı onları aynı yapı içinde birbirine bağlar. Bağlı cümlenin mantığı ilk bakışta oldukça basit görünür. Ancak cümlede ve, ama, fakat, çünkü gibi bir bağlacın bulunması, o cümlenin mutlaka bağlı olduğu anlamına gelmez. Önemli olan … Devamını oku
“Kapı açıldı, öğrenciler sınıfa girdi.” Bu cümlede birbirini izleyen iki olay anlatılıyor. Önce kapı açılıyor, ardından öğrenciler sınıfa giriyor. Her iki bölüm de kendi temel yargısını taşıyor ve bu yargılar virgülle birbirine bağlanıyor. Cümlenin neden sıralı olduğunu anlamak için bakılması gereken asıl nokta da budur. Sıralı cümle, en az iki temel yargının virgül ya da … Devamını oku
“Yağmur başladı.” dediğimizde tek bir temel yargı vardır. Ancak “Yağmur başlayınca herkes içeri girdi.” cümlesinde yapı değişir. “Herkes içeri girdi.” temel yargıyı oluştururken “yağmur başlayınca” bölümü bu yargıyı zaman bakımından tamamlar. İşte bu ilişki, birleşik cümlenin mantığını anlamanın en kolay yollarından biridir. Birleşik cümle, temel yargının yanında ona bağlı bir yardımcı yargı bulunan cümledir. Bu … Devamını oku
“Çocuk uyudu.” cümlesinin basit olduğunu anlamak zor değildir. Peki “Dün akşam saatlerinde şehrin yüksek kesimlerinde yoğun bir sis vardı.” cümlesi de basit olabilir mi? Evet. Çünkü bir cümlenin basit olması, onun kısa veya az sözcüklü olması anlamına gelmez. Buradaki “basit” sözcüğü cümlenin anlamını ya da anlatım düzeyini değil, yapısını belirtir. Basit cümle, tek yüklemi bulunan … Devamını oku
“Öğrenciler bahçede oynuyor.” “Öğrenciler zil çalınca bahçeye çıktı.” “Zil çaldı, öğrenciler bahçeye çıktı.” “Zil çaldı ve öğrenciler bahçeye çıktı.” Bu dört cümle birbirine yakın olayları anlatıyor; ancak kuruluşları aynı değil. İlkinde tek yüklem vardır ve yan cümlecik yoktur. İkincisinde temel cümleye bağlı bir yan cümlecik bulunur. Üçüncü örnekte iki cümle virgülle sıralanmış, sonuncuda ise cümleler … Devamını oku
“Çocuklar bahçede oynuyor.” ile “Bahçe bugün çok güzeldi.” cümlelerinde birer yargı vardır; ancak bu yargılar aynı türde yüklemlerle kurulmamıştır. İlk cümlenin yüklemi oynuyor, ikinci cümlenin yüklemi ise çok güzeldi söz grubudur. “Oynuyor” çekimli bir fiildir; “çok güzeldi” ise isim soylu bir yapıdır. Bu fark, cümlenin yüklemin türüne göre nasıl sınıflandırılacağını gösterir. Fiil cümlesi, yüklemi çekimli … Devamını oku
“Bahçedeki ağaçlar büyüdü.” ve “Bahçedeki ağaçlar çok büyüktü.” cümleleri birbirine yakın görünse de yüklemlerinin türü bakımından aynı değildir. İlk cümlenin yüklemi “büyüdü” çekimli bir fiildir. İkinci cümlenin yüklemi “büyüktü” ise isim soylu bir sözcüğün ek fiille yüklem hâline gelmesiyle oluşmuştur. Bu nedenle iki cümle, yüklemlerinin türü bakımından farklı gruplarda değerlendirilir. İsim cümlesi, yüklemi isim veya … Devamını oku
“Akşam hava serinledi.” ile “Akşam hava serindi.” cümleleri ilk bakışta birbirine oldukça benzer. İkisinde de havanın akşamki durumu anlatılır. Ancak yüklemlere baktığımızda önemli bir fark ortaya çıkar: İlk cümlenin yüklemi “serinledi” sözcüğüdür. “Serinlemek” bir fiildir ve çekimlenerek yüklem olmuştur. Bu nedenle cümle fiil cümlesidir. İkinci cümlenin yüklemi ise “serindi” sözcüğüdür. Buradaki “serin” isim soylu bir … Devamını oku
Bir cümleyi “fiil cümlesi” diye adlandırmak, onun bütün özelliklerini söylemek için yeterli değildir. Aynı cümle yükleminin yerine göre kurallı, anlamına göre olumsuz, yapısına göre de basit olabilir. Çünkü cümle türleri, tek bir ölçüte değil farklı özelliklere göre belirlenir. Örneğin: “Çocuklar bugün bahçede oynamadı.” Bu cümleye dört farklı açıdan bakabiliriz: Bu nedenle cümle çeşitlerini öğrenirken türleri … Devamını oku
“Ece kitabı dün getirdi.” “Ece dün kitabı getirdi.” İki cümlede de Ece’nin bir kitabı getirmesinden söz ediliyor. Buna karşılık sözcüklerin yeri değiştiğinde konuşanın öne çıkardığı bilgi de değişiyor. İlk cümlede “dün”, ikinci cümlede “kitabı” daha belirgin hâle geliyor. Türkçede cümlede vurgu, bir sözcüğün veya ögenin diğerlerine göre daha baskılı söylenerek öne çıkarılmasıdır. Konuşurken bunu sesimizle … Devamını oku