Zarf Fiil (Bağ Fiil / Ulaç): Ekleri ve Cümlede Bulma Yöntemi

Fiilden türeyip cümlede başka bir fiili veya fiilimsiyi zaman, durum, neden gibi yönlerden tamamlayan bu sözcüklere zarf fiil denir. Zarf fiiller için ulaç ve bağ fiil terimleri de kullanılır.

Zarf fiiller Fiilimsiler‘in üç temel türünden biridir. Ancak zarf-fiil eklerini ezberlemek tek başına yeterli değildir. Örneğin “tartışmadan” sözcüğü bir cümlede zarf fiilken başka bir cümlede isim-fiil ile hâl ekinin birleşiminden oluşabilir. Benzer biçimde -ken eki fiile geldiğinde zarf fiil oluşturabilirken isim soylu bir sözcüğe geldiğinde fiilimsi oluşturmaz.

“Çocuk merdivenleri koşarak çıktı.” cümlesinde koşarak sözcüğü bir hareket bildirir; çünkü “koşmak” fiilinden gelir. Ancak cümlenin yüklemi değildir. “Çıktı” eyleminin nasıl gerçekleştiğini açıklayarak zarf görevi üstlenir.

Bu nedenle zarf fiili doğru bulmanın yolu yalnızca eki görmek değil, sözcüğün kökünü ve cümledeki görevini birlikte incelemektir.

İçindekiler

1. Zarf Fiil Nedir?
2. Zarf Fiilin Özellikleri Nelerdir?
3. Zarf Fiil Ekleri Nelerdir?
4. Zarf Fiil Nasıl Bulunur?
5. Zarf Fiiller Cümleye Hangi Anlamları Katar?
6. -madan / -meden Yapısı Her Zaman Zarf Fiil midir?
7. -ken Eki Her Zaman Zarf Fiil Yapar mı?
8. -ip / -ıp / -up / -üp Eki Nasıl Kullanılır?
9. Zarf Fiil ile Zarf Arasındaki Fark
10. İsim Fiil, Sıfat Fiil ve Zarf Fiil Nasıl Ayırt Edilir?
11. Zarf Fiil Grubu Nedir?
12. Zarf Fiillerde En Çok Yapılan Hatalar
13. Zarf Fiil Uygulaması
14. Sık Sorulan Sorular

1. Zarf Fiil Nedir?

Zarf fiil; fiil kök veya gövdelerine belirli eklerin getirilmesiyle oluşan, fiil anlamını koruyan ve cümlede çoğunlukla başka bir fiili ya da fiilimsiyi durum, zaman, neden gibi yönlerden tamamlayan fiilimsidir.

Eve koşarak geldi.

Bu cümleyi inceleyelim:

koş- → fiil kökü
koş- + -arak → koşarak
geldi → cümlenin yüklemi

Nasıl geldi? → koşarak

“Koşarak” sözcüğü “geldi” eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirttiği için zarf fiildir.

Başka bir örnek:

Ders bitince seni arayacağım.

bit- + -ince → bitince

Ne zaman arayacağım? → ders bitince

Burada “bitince” zaman anlamı katar.

Zarf fiiller Fiiller‘den türemelerine rağmen çekimli fiiller gibi tek başlarına yargı bildirmezler.

“Bağ fiil” adının kullanılmasının nedeni de zarf fiillerin çoğu zaman iki eylem arasında anlam ilişkisi kurmasıdır:

Kapıyı açıp dışarı çıktı.

Bu cümlede açıp, “açmak” ve “çıkmak” eylemlerini birbirine bağlar.

Ancak zarf fiil bir bağlaç türü değildir. Buradaki “bağ” sözcüğü, eylemler arasında kurduğu ilişkiyi anlatır.

2. Zarf Fiilin Özellikleri Nelerdir?

Zarf fiilleri diğer Fiilimsiler‘den ayıran temel özellik, cümlede üstlendikleri görevdir.

Zarf fiiller:

• Fiil kök veya gövdelerinden oluşur.
• Fiil anlamını korur.
• Çekimli fiiller gibi tek başlarına yargı bildirmez.
• Cümlede çoğunlukla fiili veya başka bir fiilimsiyi tamamlar.
• Eylemin nasıl, ne zaman, hangi koşulda veya hangi ilişki içinde gerçekleştiğini gösterebilir.
• Olumsuz biçimde kullanılabilir.
• Kendilerine bağlı sözcüklerle zarf-fiil grubu oluşturabilir.
• Cümlede birden fazla zarf fiil bulunabilir.

Örneğin:

Kimseye bakmadan hızlıca yürüyüp odadan çıktı.

Bu cümlede:

bakmadan → zarf fiil
yürüyüp → zarf fiil
çıktı → çekimli fiil

İki zarf fiil de temel eylemle anlam ilişkisi kurmaktadır.

Zarf fiillerin zaman veya durum başta olmak üzere çeşitli anlam ilişkileri kurabildiği MEB materyallerinde de vurgulanmaktadır.

3. Zarf Fiil Ekleri Nelerdir?

Zarf fiiller farklı ek ve yapılarla oluşturulabilir. MEB/OGM TYT Türkçe materyalinde yaygın zarf-fiil yapıları arasında şunlar yer alır:

Bu listeyi yalnızca ezberlemek yerine eklerin cümlede ne yaptığını anlamak daha önemlidir.

-ıp / -ip / -up / -üp

Çantasını alıp evden çıktı.

al- + -ıp → alıp

“Almak” ve “çıkmak” eylemleri arasında ilişki kurulmuştur.

-arak / -erek

Çocuk gülerek yanımıza geldi.

gül- + -erek → gülerek

Nasıl geldi? → gülerek

-ınca / -ince

Eve varınca beni ara.

var- + -ınca → varınca

Ne zaman ara? → eve varınca

-ken

Okula giderken eski bir arkadaşımla karşılaştım.

git- + -erken → giderken

“Karşılaşma” eyleminin gerçekleştiği zamanı belirtir.

-madan / -meden

Kimseye haber vermeden evden çıktı.

ver- + -meden → vermeden

“Çıktı” eyleminin nasıl gerçekleştiğini açıklar.

-maksızın / -meksizin

Saatlerce durmaksızın çalıştı.

dur- + -maksızın → durmaksızın

Eylemin kesintisiz sürdüğünü belirtir.

-dıkça / -dikçe

Kitap okudukça kelime dağarcığı gelişiyor.

oku- + -dukça → okudukça

Okuma eylemi sürdükçe başka bir durumun geliştiğini gösterir.

-alı / -eli

Buraya taşınalı üç yıl oldu.

taşın- + -alı → taşınalı

Bir olayın başlangıcından bu yana geçen süreyle ilişki kurar.

-a…-a / -e…-e

Çocuk güle güle yanımızdan ayrıldı.

“Güle güle” yapısı ayrılma eyleminin gerçekleşme biçimini belirtir.

Benzer bir yapı:

Düşe kalka tepeye çıktılar.

-(e)r…-mez

Eve gelir gelmez bilgisayarı açtı.

“Gelir gelmez” yapısı iki olay arasında çok yakın bir zaman ilişkisi kurar.

-casına / -cesine

Her şeyi bilircesine konuşuyordu.

“Bilircesine”, konuşma eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtir.

Zarf-fiil eklerinin yalnızca birkaç ezber kalıbından ibaret olmadığı, MEB’in eğitim materyallerinde de özellikle belirtilmektedir.

4. Zarf Fiil Nasıl Bulunur?

Zarf fiili belirlemek için yalnızca ek aramak yerine dört aşamalı bir kontrol uygulanabilir.

1. Sözcüğün fiil kök veya gövdesini bulun

Çocuk ağlayarak odasına gitti.

“Ağlayarak” sözcüğünün kökü:

ağla-

bir fiildir.

2. Zarf-fiil eki alıp almadığını kontrol edin

ağla- + -yarak → ağlayarak

-arak/-erek zarf-fiil eklerinden biridir.

3. Fiil anlamının korunup korunmadığına bakın

“Ağlayarak” sözcüğünde ağlamak eylemi hâlâ açıkça hissedilmektedir.

4. Cümlede hangi sözcüğü tamamladığını bulun

Çocuk ağlayarak odasına gitti.

Nasıl gitti?

Ağlayarak.

Bu nedenle “ağlayarak” zarf fiildir.

Başka bir örnek:

Yağmur başlayınca eve döndük.

başla- → fiil kökü
başla-y-ınca → zarf-fiil yapısı
başlayınca → “döndük” eyleminin zamanını belirtiyor

Ne zaman döndük? → yağmur başlayınca

Sonuç:

başlayınca = zarf fiil

Pratik kontrol yolu:

Fiilden mi geliyor? → Zarf-fiil yapısı var mı? → Fiil anlamını koruyor mu? → Başka bir fiili veya fiilimsiyi tamamlıyor mu?

Bu kontrol, özellikle biçimce zarf fiile benzeyen sözcükleri ayırmada önemlidir.

5. Zarf Fiiller Cümleye Hangi Anlamları Katar?

Zarf fiiller yalnızca “nasıl?” sorusuna cevap vermez.

Cümlede kurdukları anlam ilişkisi kullanılan eke ve bağlama göre değişebilir.

Durum anlamı

Gülerek yanımıza geldi.

Nasıl geldi?

→ gülerek

Zaman anlamı

Ders bitince dışarı çıkacağız.

Ne zaman çıkacağız?

→ ders bitince

Süreklilik veya aşamalı değişim

Çalıştıkça daha hızlı çözmeye başladı.

Çalışmanın sürmesiyle başka bir değişim arasında ilişki kurulmuştur.

Öncelik-sonralık ilişkisi

Kapıyı açıp içeri girdi.

Önce kapıyı açtı, ardından içeri girdi.

Eş zamanlılık

Müzik dinleyerek çalışıyordu.

Dinleme ve çalışma eylemleri aynı süreç içinde gerçekleşmektedir.

Başlangıçtan beri geçen zaman

Onu görmeyeli yıllar oldu.

“Görmeyeli” geçmişteki bir başlangıç noktasıyla bugün arasında zaman ilişkisi kurar.

Bu nedenle bir zarf fiili incelerken yalnızca ekini değil, temel eylemle kurduğu anlam ilişkisini de belirlemek gerekir.

6. -madan / -meden Yapısı Her Zaman Zarf Fiil midir?

Hayır.

Bu ayrım zarf-fiil konusunda en kolay hata yapılan noktalardan biridir.

İki cümleyi karşılaştıralım:

Kimseyle tartışmadan odadan çıktı.

Bu tartışmadan hiçbir sonuç çıkmadı.

İlk cümlede:

tartış- + -madan → tartışmadan

“Çıktı” eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtir.

Nasıl çıktı? → tartışmadan

Bu nedenle zarf fiildir.

İkinci cümlede ise yapı farklıdır:

tartışma + -dan

Buradaki “tartışma” isim görevindedir; -dan ise ayrılma hâl ekidir.

Dolayısıyla ikinci cümlede zarf fiil yoktur.

Rakip dil bilgisi kaynaklarında da bu iki yapının özellikle karşılaştırıldığı görülmektedir.

Bu nedenle:

Bir sözcüğün sonunda “-madan/-meden” görmek, tek başına onun zarf fiil olduğunu kanıtlamaz.

Sözcüğün yapısını ve cümledeki görevini incelemek gerekir.

7. -ken Eki Her Zaman Zarf Fiil Yapar mı?

Hayır.

-ken yapısında da sözcüğün kökenine dikkat edilmelidir.

Okula giderken yağmur başladı.

Burada “giderken” fiil kökenlidir:

git- → gider → giderken

ve zaman ilişkisi kurduğu için zarf fiildir.

Ancak:

Ben öğrenciyken bu mahallede oturuyordum.

örneğinde -ken, fiil kök veya gövdesine eklenmiş bir zarf-fiil yapısı değildir.

Benzer biçimde:

Evdeyken beni ara.

ifadesindeki “evdeyken” de isim soylu bir yapı üzerinden kurulmuştur.

Bu nedenle -ken gördüğümüz her sözcüğü zarf fiil sayamayız.

Rakip anlatımlarda da -ken ekinin isim soylu sözcüklere gelebileceği ve bu durumda fiilimsi oluşturmayacağı özellikle belirtilmektedir.

8. -ip / -ıp / -up / -üp Eki Nasıl Kullanılır?

-ip zarf-fiil eki Türkçede eylemleri birbirine bağlamada çok sık kullanılır.

Çantasını aldı ve evden çıktı.

cümlesi:

Çantasını alıp evden çıktı.

biçiminde kurulabilir.

Buradaki:

al- + -ıp → alıp

zarf fiildir.

Başka bir örnek:

Pencereyi açıp dışarı baktı.

Bu yapıda “açmak” ile “bakmak” eylemleri birbirine bağlanmıştır.

-ip eki bu nedenle bağlama ulacı olarak da adlandırılabilir. Ancak -ip bir bağlaç değildir; fiilden zarf-fiil oluşturan bir yapıdır. Rakip dil bilgisi anlatımlarında da bu ekin eylemler arasında “ve” bağlacına yakın bir ilişki kurabildiği belirtilmektedir.

Burada başka bir ayrıntıya dikkat etmek gerekir:

Gidip gidip aynı soruyu soruyor.

Zarf fiilin tekrarlanması, eylemin yinelendiği anlamını güçlendirebilir.

9. Zarf Fiil ile Zarf Arasındaki Fark

Zarf fiiller cümlede Zarflar gibi görev yapar ancak her zarf, zarf fiil değildir.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Çocuk hızlı koştu.

Çocuk gülerek koştu.

İlk cümlede:

hızlı

“koştu” fiilinin nasıl gerçekleştiğini belirtir ve durum zarfıdır.

İkinci cümlede:

gül- + -erek → gülerek

yine “koştu” eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtir ancak fiilden türediği ve zarf-fiil eki aldığı için zarf fiildir.

Dolayısıyla:

hızlı → zarf

gülerek → zarf fiil

Temel ayrım şudur:

Her zarf fiil cümlede zarf işlevi taşır; fakat her zarf fiilden türemiş bir zarf fiil değildir.

Bu ayrımı anlamak için Durum Zarfı konusu da yararlıdır.

10. İsim Fiil, Sıfat Fiil ve Zarf Fiil Nasıl Ayırt Edilir?

Fiilimsiler üç temel grupta incelenir:

[İsim Fiil]
[Sıfat Fiil]
Zarf Fiil

Aralarındaki temel fark, fiilden türeyen sözcüğün cümlede üstlendiği görevdir.

Aynı fiili üç farklı biçimde kullanalım:

Kitap okumak insanı dinlendirir.

Kitap okuyan çocuk pencerenin yanında oturuyor.

Kitabı okuyunca beni aradı.

Kitap okumak insanı dinlendirir.

“Okumak” cümlede isim görevi üstlenmiştir.

→ isim fiil

Kitap okuyan çocuk pencerenin yanında oturuyor.

“Okuyan”, “çocuk” ismini nitelemektedir.

→ sıfat fiil

Kitabı okuyunca beni aradı.

“Okuyunca”, “aradı” eyleminin gerçekleşme zamanını belirtmektedir.

→ zarf fiil

Bu nedenle fiilimsi türünü belirlerken yalnızca eki ezberlemek yerine cümledeki görevi belirlemek daha güvenilir bir yöntemdir.

11. Zarf Fiil Grubu Nedir?

Zarf fiiller kendilerine bağlı sözcüklerle birlikte zarf-fiil grubu oluşturabilir.

Örneğin:

Derslerini dikkatlice bitirip dışarı çıktı.

Buradaki zarf fiil:

bitirip

Ancak “bitirip” sözcüğüne bağlı başka unsurlar da vardır:

derslerini dikkatlice bitirip

Bu yapının tamamı temel eylemle ilişki kurar.

Başka bir örnek:

Sabah erkenden evden çıkarken anahtarını unuttu.

Zarf fiil:

çıkarken

Zarf-fiil grubu:

sabah erkenden evden çıkarken

Zarf-fiil grubunu fark etmek özellikle uzun cümlelerde fiilimsinin kendisine bağlı ögelerle birlikte değerlendirilmesini kolaylaştırır. Zarf-fiil ve ona bağlı unsurların birlikte bir kelime grubu oluşturduğu dil bilgisi kaynaklarında da açıklanmaktadır.

12. Zarf Fiillerde En Çok Yapılan Hatalar

Zarf-fiil ekini gördüğümüz her sözcüğü zarf fiil sanmak

Son yarışmadan çekildi.

Buradaki “yarışmadan” sözcüğü zarf fiil değildir.

“Yarışma” isimdir ve -dan hâl eki almıştır.

-ken bulunan her sözcüğü zarf fiil kabul etmek

Okula giderken yağmur başladı.

→ giderken = zarf fiil

Evdeyken telefon çaldı.

→ evdeyken = fiilden türemiş zarf fiil değildir.

Her zarfı zarf fiil sanmak

Hızlı yürüdü.

“Hızlı” zarf görevindedir ancak fiilden zarf-fiil ekiyle türememiştir.

Koşarak geldi.

“Koşarak” ise zarf fiildir.

Zarf fiili çekimli fiil sanmak

Kapıyı açıp dışarı çıktı.

Buradaki “açıp” tek başına zaman ve kişi bildiren bir çekimli fiil değildir.

Cümlenin temel yargısı çıktı sözcüğündedir.

Zarf fiilin yalnızca durum bildirdiğini düşünmek

Gülerek konuştu.

→ durum

Eve gelince aradı.

→ zaman

Okudukça öğrendi.

→ süreklilik / aşamalı ilişki

Zarf fiiller bağlama göre farklı anlam ilişkileri kurabilir.

13. Zarf Fiil Uygulaması

1. Çocuk merdivenleri koşarak çıktı.

Cevap: Zarf fiil.

Açıklama: “Koşarak”, “koşmak” fiilinden türemiş ve “çıktı” eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtmiştir.

2. Eve gelince beni mutlaka ara.

Cevap: Zarf fiil.

Açıklama: “Gelince”, “ara” eyleminin gerçekleşme zamanını belirtmektedir.

3. Bu tartışmadan hiçbir sonuç çıkmaz.

Cevap: Zarf fiil değildir.

Açıklama: Buradaki yapı “tartışma + -dan” biçimindedir. “Tartışma” isim görevindedir ve ayrılma hâl eki almıştır.

4. Kimseyle tartışmadan odadan çıktı.

Cevap: Zarf fiil.

Açıklama: “Tartışmadan”, “çıktı” eyleminin gerçekleşme biçimini belirtmektedir.

5. Çantasını alıp evden çıktı.

Cevap: Zarf fiil.

Açıklama: “Alıp”, “almak” ve “çıkmak” eylemleri arasında anlam ilişkisi kurmaktadır.

TYT Tarzı Uygulama

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük zarf fiil değildir?

A) Eve gelince beni aradı.
B) Çocuk gülerek yanımıza geldi.
C) Kapıyı açıp dışarı çıktı.
D) Son yarışmadan büyük bir başarıyla ayrıldı.
E) Bize haber vermeden yola çıkmış.

Cevap: D

Açıklama: A, B, C ve E seçeneklerindeki koyu sözcükler fiillerden türemiş zarf-fiillerdir. D seçeneğindeki “yarışmadan” ise “yarışma” ismine ayrılma hâl ekinin getirilmesiyle oluşmuştur; zarf fiil değildir.

14. Sık Sorulan Sorular

Zarf fiilleri doğru belirlemenin en güvenilir yolu, ekleri ezberlemekle yetinmeyip sözcüğün fiilden türeyip türemediğini ve cümlede hangi görevi üstlendiğini birlikte değerlendirmektir. Özellikle -madan/-meden ve -ken yapıları bu kontrolün neden gerekli olduğunu açıkça gösterir.

Kaynaklar

• MEB / OGM Materyal – TYT Türkçe — Zarf-fiil ekleri ve örnek kullanımların doğrulanmasında yararlanıldı.
• MEB / EBA – Fiilimsiler Eğitim Materyali — Zarf-fiillerin görevleri ve eklerin ezberden çok cümledeki işlevle değerlendirilmesi konusunda yararlanıldı.