Türk Edebiyatı EditörlüğüTürkçede bir sözcük, aldığı eklerle hem yeni anlamlar kazanabilir hem de cümle içinde farklı görevler üstlenebilir. Örneğin “kitapçılarımızdan” sözcüğü tek parça gibi görünse de aslında kitap + çı + lar + ımız + dan biçiminde çözümlenir. Bu yapıda -çı eki “kitap” sözcüğünden yeni bir sözcük olan kitapçıyı türetirken -lar, -ımız ve -dan ekleri sözcüğe sırasıyla … Devamını oku
Fiilden türeyip cümlede başka bir fiili veya fiilimsiyi zaman, durum, neden gibi yönlerden tamamlayan bu sözcüklere zarf fiil denir. Zarf fiiller için ulaç ve bağ fiil terimleri de kullanılır. Zarf fiiller Fiilimsiler‘in üç temel türünden biridir. Ancak zarf-fiil eklerini ezberlemek tek başına yeterli değildir. Örneğin “tartışmadan” sözcüğü bir cümlede zarf fiilken başka bir cümlede isim-fiil … Devamını oku
“Bahçede oynayan çocuk eve döndü.” cümlesindeki oynayan sözcüğü bir hareket bildirir; çünkü “oynamak” fiilinden gelir. Ancak cümlenin yüklemi değildir. “Çocuk” ismini niteleyerek hangi çocuk? sorusuna cevap verir. Fiil ile sıfatın özelliklerini bir araya getiren bu tür sözcüklere sıfat fiil denir. Sıfat fiiller, fiil kök veya gövdelerinden türeyen ve çoğunlukla bir ismi niteleyen Fiilimsiler‘dir. Ortaç adıyla … Devamını oku
“Kitap okumak insanın düşünce dünyasını geliştirir.” cümlesindeki okumak sözcüğü bir eylemi anlatır; ancak cümlenin yüklemi değildir. “Oku-” fiiline gelen “-mak” eki, eylemin adını oluşturmuştur. Fiilden türeyip cümlede isim gibi kullanılan bu tür sözcüklere isim fiil denir. İsim fiili bulmak ilk bakışta kolay görünebilir: “-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş eklerini ara.” Fakat yalnızca ekleri bilmek yeterli değildir. Ekmek, … Devamını oku
“Bahçede oynayan çocuk eve koştu.” cümlesinde oynayan ve koştu sözcüklerinin ikisi de bir hareket bildirir. Ancak bu iki sözcüğün cümledeki görevi aynı değildir. Koştu kip ve kişi anlamı taşıyan çekimli bir fiildir; oynayan ise “çocuk” sözcüğünü niteleyen bir fiilimsidir. Fiilimsi, fiil kök veya gövdelerinden belirli eklerle türeyen; fiilin hareket anlamını korumakla birlikte cümlede isim, sıfat … Devamını oku
“Ali öğrenciydi.” ve “Ali ders çalışıyordu.” cümlelerinde ek fiil iki farklı görev üstlenir. İlk cümlede isim soylu bir sözcüğün yüklem olmasını sağlarken ikinci cümlede çekimli bir fiili birleşik zamanlı hâle getirir. Ek fiili öğrenirken asıl önemli nokta da budur: Eki ezberlemekten önce hangi sözcüğe geldiğini ve cümlede ne yaptığını belirlemek gerekir. Ek fiil, Türkçede isim … Devamını oku
“Öğrenci metni okudu.” ve “Öğretmen metni öğrenciye okuttu.” cümlelerinde aynı eylemin iki farklı kuruluşu vardır. İlkinde öğrenci okuma işini kendisi yaparken ikincisinde öğretmen okumaz; bu işi öğrenciye yaptırır. Üstelik okumak fiili daha ilk hâlinde “neyi?” sorusuna cevap verebildiği için geçişlidir. Ettirgen fiil, geçişli bir fiilin “-r”, “-t”, “-dır” ve bunların ses uyumuna giren biçimlerinden uygun … Devamını oku
“Bebek uyudu.” cümlesindeki uyumak fiiline “neyi?” veya “kimi?” sorularını yönelttiğimizde cevap alamayız. “Anne bebeği uyuttu.” dediğimizde ise durum değişir: Kimi uyuttu? Bebeği. Geçişsiz olan uyumak fiili, aldığı ekle nesne alabilir hâle gelmiştir. İşte bu dönüşüm oldurgan fiilin temelini oluşturur. Oldurgan fiil, geçişsiz bir fiilin -r, -t, -dır ve bunların ses uyumuna giren biçimlerinden uygun olanını … Devamını oku
“Deniz bütün akşam okudu.” cümlesinde nesne kullanılmamıştır. Buna rağmen okumak fiiline geçişsiz diyemeyiz; çünkü “Deniz kitabı okudu.” denilebilir. Buna karşılık “Deniz bütün akşam uyudu.” cümlesindeki uyumak fiiline bir nesne ekleyemeyiz. İşte geçişsiz fiili belirlerken dikkat edilmesi gereken temel ayrım budur: Cümlede nesnenin bulunmaması ile fiilin nesne alamaması aynı şey değildir. Geçişsiz fiil, belirtili veya belirtisiz … Devamını oku
“Öğrenci kitabı okudu.” cümlesindeki okumak ile “Öğrenci eve gitti.” cümlesindeki gitmek fiillerinin nesneyle ilişkileri aynı değildir. İlk cümlede “Neyi okudu?” sorusuna kitabı cevabı verilebilir; ikinci cümlede ise “Neyi gitti?” sorusu anlamlı değildir. Bu ayrım, geçişli fiili anlamanın temelidir. Geçişli fiil, nesne alabilen fiildir. Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Bir fiilin geçişli sayılması için nesnenin … Devamını oku