“Ankara’ya” yazarken kesme işareti kullanılır da “Türk Dil Kurumuna” yazarken neden kullanılmaz? İki örnekte de özel ad bulunmasına rağmen kural aynı değildir. Kesme işaretini doğru kullanabilmek için yalnızca “özel adlara gelen ekleri ayırır” bilgisini bilmek bu nedenle yeterli olmaz.
Kesme işareti, özel adlara, kısaltmalara ve sayılara getirilen bazı ekleri ayırmanın yanı sıra belirli tarihlerde, harf ve eklerle kurulan yapılarda ve söyleyişte düşen sesleri göstermede de kullanılır. Bunun yanında kesmenin özellikle kullanılmaması gereken durumlar vardır. Noktalama İşaretleri içinde sık karıştırılan konulardan biri olmasının temel nedeni de bu kullanım sınırlarıdır.
İçindekiler
- Kesme İşareti Nedir?
- Kesme İşareti Nerelerde Kullanılır?
2.1. Özel Adlara Getirilen Ekleri Ayırmada
2.2. Kişi Adlarından Sonraki Unvanlara Gelen Eklerde
2.3. Kısaltmalara Getirilen Ekleri Ayırmada
2.4. Sayılara Getirilen Ekleri Ayırmada
2.5. Belirli Tarihlere Getirilen Ekleri Ayırmada
2.6. Harf ve Eklere Getirilen Ekleri Ayırmada
2.7. Söyleyişte Düşen Sesleri Göstermede - Kesme İşareti Nerelerde Kullanılmaz?
3.1. Kurum ve Kuruluş Adlarına Gelen Eklerde
3.2. Özel Adlara Gelen Yapım ve Çokluk Eklerinde
3.3. Özel Ad Yerine Kullanılan “o” Zamirinde - Kesme İşaretinde En Çok Karıştırılan Durumlar
- Kesme İşareti Örnekleri ve Örnek Cümleler
1. Kesme İşareti Nedir?
Kesme işareti ('), özel adlara, kısaltmalara, sayılara ve bazı özel yapılara getirilen ekleri ayırmak ya da söyleyişte düşen sesleri göstermek için kullanılan bir noktalama işaretidir.
En bilinen kullanımlarına şu örnekler verilebilir:
Bursa’ya
Elif’in
Türkiye’den
Ancak bir kelimenin özel ad olması, kendisinden sonra gelen her ekin mutlaka kesmeyle ayrılacağı anlamına gelmez. Hangi ekin getirildiği ve özel adın nasıl kullanıldığı da önemlidir.
Kesme işareti kendisinden önceki kelime, harf veya sayıya bitişik yazılır:
Doğru: Ankara’ya
Yanlış: Ankara ‘ya
2. Kesme İşareti Nerelerde Kullanılır?
Kesmenin kullanım alanlarının önemli bir bölümü eklerle ilgilidir. Özel adlar en çok bilinen örnek olsa da kısaltmalardan sayılara kadar farklı yapılarda bu işarete ihtiyaç duyulur.
2.1. Özel Adlara Getirilen Ekleri Ayırmada
Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesmeyle ayrılır.
Örnekler:
Ayşe’nin kitabı masada kaldı.
Yarın İzmir’e gideceğiz.
Türkiye’nin farklı bölgelerinde iklim özellikleri değişir.
Toplantının Bursa’da yapılmasına karar verildi.
Bu kullanım yalnızca kişi ve şehir adlarıyla sınırlı değildir. Ülke, millet, devlet ve din adları; coğrafi adlar; gök bilimiyle ilgili özel adlar; eser, gazete ve dergi adları ile belirli kanun, tüzük ve yönetmelik adları gibi çeşitli özel adlara getirilen ilgili ekler de kesmeyle ayrılabilir.
Örnekler:
Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı’na
Resmî Gazete’de
Çanakkale Boğazı’nın
Özel adın yanında yay ayraç içinde bir açıklama bulunuyorsa ek, açıklamanın sonuna taşınmaz; özel ada getirilir:
Doğru: Yunus Emre’nin (13. yüzyıl) şiirleri
Yanlış: Yunus Emre (13. yüzyıl)’nin şiirleri
Parantezin kendi kullanım kuralları Yay Ayraç konusunda ayrıca ele alınmaktadir.
Özel adlarla ilgili bir başka ayrıntı da söyleyişle ilgilidir. Sonunda p, ç, t, k ünsüzlerinden biri bulunan bazı özel adlar ünlüyle başlayan ek aldığında, yazıda kesme kullanılmasına rağmen söyleyişte son ses yumuşayabilir. Örneğin Sinop’u yazılır ancak “Sinobu” biçiminde söylenir. Bu ayrıntı kesme işaretinin yazımdaki yerini değiştirmez.
2.2. Kişi Adlarından Sonraki Unvanlara Gelen Eklerde
Kişi adlarından sonra kullanılan saygı ve unvan sözlerine getirilen ekler kesmeyle ayrılır.
Örnekler:
Ayşe Hanım’ın odası ikinci kattadır.
Kemal Bey’e haber verildi.
Hasan Hoca’yla öğleden sonra görüşeceğiz.
Bu örneklerde ek doğrudan kişi adına değil, adın ardından gelen unvan veya saygı sözüne bağlanmıştır.
2.3. Kısaltmalara Getirilen Ekleri Ayırmada
Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanılır.
Örnekler:
TDK’nin sözlüğüne baktım.
TBMM’nin yeni çalışma dönemi başladı.
ABD’de farklı saat dilimleri kullanılır.
TV’ye yeni bir bağlantı kablosu takıldı.
Burada yalnızca kesmenin kısaltmalardaki görevi ele alınmaktadır. Kısaltmalara getirilecek ekin nasıl belirlendiği, noktalı ve noktasız kısaltmalar ile diğer yazım ayrıntıları Kısaltmaların Yazımı konusunda incelenir.
2.4. Sayılara Getirilen Ekleri Ayırmada
Rakamla yazılmış sayılara getirilen ekler kesmeyle ayrılır.
Örnekler:
Toplantı 14.00’te başlayacak.
Yarışmada 3’üncü oldu.
Binanın 5’inci katına çıktık.
2005’te bu mahalleye taşındılar.
Sıra sayılarında özellikle şu ayrım önemlidir:
Doğru: 8’inci
Yanlış: 8.’inci
Sıra sayısı ekle gösterildiğinde rakamdan sonra hem nokta hem de kesme kullanılmaz. Rakamdan sonra yalnızca kesme ve sıra sayısı eki yazılır.
Sayıların harfle veya rakamla gösterilmesi, sıra sayıları, üleştirme sayıları ve diğer ayrıntılar Sayıların Yazımı konusunda ele alınır.
2.5. Belirli Tarihlere Getirilen Ekleri Ayırmada
Belirli bir tarihi bildiren ay ve gün adlarına getirilen ekler kesmeyle ayrılır.
Örnekler:
Başvurular 17 Ekim’e kadar devam edecek.
Toplantı 6 Mayıs’ta yapılacak.
29 Ekim’de Cumhuriyet Bayramı’nı kutlayacağız.
Burada ay veya gün adı belirli bir tarihi göstermektedir. Ay ve gün adlarının hangi durumlarda büyük harfle başlayacağı ise Büyük Harflerin Kullanımı ile ilgili ayrı bir yazım kuralıdır.
2.6. Harf ve Eklere Getirilen Ekleri Ayırmada
Bir harfin veya ekin kendisinden söz edildiğinde ona getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
Örnekler:
Alfabeyi a’dan z’ye tekrar etti.
Bu sözcükteki k’nin görevini inceleyelim.
Türkçede -lık‘la türetilmiş pek çok sözcük vardır.
Burada kesmenin görevi, söz konusu harf veya eki kendisine getirilen ekten ayırmaktır.
2.7. Söyleyişte Düşen Sesleri Göstermede
Kesme işaretinin başka bir görevi de ölçü veya söyleyiş gereği düşürülen sesleri göstermektir. Bu kullanıma özellikle şiirlerde ve konuşma dilini yansıtan metinlerde rastlanabilir.
Örnekler:
n’olur
n’eyleyim
Bu örneklerde kesme, özel ada getirilen bir eki ayırmaz; söyleyiş sırasında bir sesin düştüğü yeri gösterir.
Bu kullanım, Ses Olayları konusundaki genel ses değişmelerinin anlatımından farklıdır. Burada odak, düşen sesin yazıda kesmeyle gösterilmesidir.
3. Kesme İşareti Nerelerde Kullanılmaz?
Kesme işaretini doğru kullanmanın önemli bir tarafı da hangi durumlarda kullanılmayacağını bilmektir. “Özel ad varsa kesme konur.” biçimindeki genelleme birçok yazım yanlışına yol açar.
3.1. Kurum ve Kuruluş Adlarına Gelen Eklerde
Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.
Doğru:
Türk Dil Kurumuna başvuru yapıldı.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin gündemi açıklandı.
Bakanlar Kurulunun kararı görüşüldü.
Yanlış:
Türk Dil Kurumu’na başvuru yapıldı.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin gündemi açıklandı.
Bu kural ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir; çünkü kurumun adı bir özel addır. Buna rağmen kurum ve kuruluş adları açık biçimde yazıldığında ek kesmeyle ayrılmaz.
Kısaltmada ise durum değişir:
Türk Dil Kurumuna ✓
TDK’ye ✓
TDK’nin ✓
İlk örnekte kurumun açık adı, diğerlerinde kısaltması kullanılmıştır. Kısaltmalara getirilen ekler kesmeyle ayrılır.
Bu kuralın dikkat çeken özel durumlarından biri Avrupa Birliği adıdır. TDK’ye göre bu ada getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır:
Avrupa Birliği’ne
Dolayısıyla kurum ve kuruluş adlarıyla ilgili kuralı bütün yapılara istisnasız uygulanabilecek bir genelleme olarak düşünmemek gerekir.
3.2. Özel Adlara Gelen Yapım ve Çokluk Eklerinde
Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz.
Doğru:
Türkçe
Türklük
Bursalı
Avrupalı
Ahmetler
Türklerin
Atatürkçülüğün
Yanlış:
Türk’çe
Bursa’lı
Ahmet’ler
Türk’lerin
Örneğin Bursa’ya yazımında durum eki bulunduğu için kesme kullanılırken Bursalı sözcüğündeki -lı yapım eki kesmeyle ayrılmaz.
Bu ayrımı kavramak için ekin sözcükteki görevini belirlemek gerekir. Yapım eklerinin özellikleri Yapım Ekleri konusunda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
3.3. Özel Ad Yerine Kullanılan “o” Zamirinde
Bir özel adın yerine kullanılan o zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesmeyle ayrılmaz.
Doğru:
Onu dün okulda gördüm.
Ona haberi ben vereceğim.
Onunla daha önce konuşmuştuk.
Yanlış:
O’nu dün okulda gördüm.
O’na haberi ben vereceğim.
Sözcüğün cümlede belirli bir kişiyi karşılaması bu kuralı değiştirmez.
4. Kesme İşaretinde En Çok Karıştırılan Durumlar
Kesme işaretiyle ilgili yanlışların önemli bir bölümü, birbirine benzeyen yapıların aynı kurala bağlı olduğunun düşünülmesinden kaynaklanır. Aşağıdaki karşılaştırmalar temel farkları daha açık gösterir.
Şehir adına durum eki gelir:
Ankara’ya gideceğiz. ✓
Şehir adından yapım ekiyle yeni bir sözcük türetilir:
Ankaralı bir arkadaşım var. ✓
Ankara’lı bir arkadaşım var. ✗
Kurumun açık adına ek gelir:
Türk Dil Kurumundan açıklama yapıldı. ✓
Türk Dil Kurumu’ndan açıklama yapıldı. ✗
Kurumun kısaltmasına ek gelir:
TDK’nin açıklamasını okudum. ✓
Sayıya ek gelir:
1998’de doğdu. ✓
Sıra sayısı ekle gösterilir:
5’inci sırada yer aldı. ✓
5.’inci sırada yer aldı. ✗
Özel ad yerine “o” zamiri kullanılır:
Onunla daha önce tanışmıştım. ✓
O’nunla daha önce tanışmıştım. ✗
Kesme işareti ile Tırnak İşareti de birbirine karıştırılmamalıdır. İki işaret bazı yazı tiplerinde benzer görünebilse de görevleri farklıdır.
Özellikle tırnak içine alınmış bir sözden sonra gelen ekte ayrıca kesme kullanılmaz. Örneğin eser adı tırnak içinde verilmişse ek, kapanış tırnağından sonra doğrudan yazılır. Bu kullanımın ayrıntıları Tırnak İşareti konusunda ele alınır.
Kesmenin kullanılıp kullanılmayacağını belirlerken şu kısa kontrol çoğu örnekte işe yarar: Önce sözcüğün özel ad olup olmadığına, ardından gelen ekin türüne ve adın açık ad mı yoksa kısaltma mı olduğuna bakın. Yalnızca büyük harf görmek, kesme kullanmak için yeterli değildir.
5. Kesme İşareti Örnekleri ve Örnek Cümleler
Farklı kuralları bir arada görmek, kesmenin görevini daha kolay ayırt etmeyi sağlar.
Özel ada gelen ek:
Elif’in hazırladığı sunumu birlikte inceledik.
Yer adına gelen ek:
Hafta sonu Eskişehir’e gideceğiz.
Unvana gelen ek:
Murat Bey’e dosyayı teslim ettim.
Kısaltmaya gelen ek:
Toplantıyla ilgili duyuru TBMM’nin sitesinde yayımlandı.
Sayıya gelen ek:
Otobüs 9.30’da hareket edecek.
Belirli tarihe gelen ek:
Etkinlik 23 Nisan’da başlayacak.
Harfe gelen ek:
Listeyi a’dan z’ye yeniden düzenledi.
Yapım eki nedeniyle kesme kullanılmayan örnek:
Bursalı öğrenciler yarışmada derece aldı.
Kurum adına gelen ekte kesme kullanılmayan örnek:
Türk Dil Kurumuna bir soru gönderildi.
Özel ad yerine kullanılan zamirde kesme kullanılmayan örnek:
Onun bu toplantıya katılacağını bilmiyordum.
Bu örneklerin ortak noktası, kesme işaretinin kullanımını yalnızca kelimenin özel ad olup olmamasına göre belirlememektir. “Ankara’ya” ile “Ankaralı”, “Türk Dil Kurumuna” ile “TDK’nin” arasındaki farkı belirleyen şey yapının ve ekin niteliğidir. Bu ayrım kavrandığında kesme işaretinin kullanıldığı ve kullanılmadığı yerleri birbirinden ayırmak çok daha kolaylaşır.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu – Kesme İşareti
Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)
Türk Dil Kurumu – Sayıların Yazılışı