“Babam, evimizin en sabırlı insanı, yine herkesi sakinleştirdi.”
Bu cümlede “evimizin en sabırlı insanı” sözü, “babam” hakkında ek bilgi veriyor. Bu bölüm çıkarıldığında “Babam yine herkesi sakinleştirdi.” cümlesinin temel yapısı bozulmuyor.
Bir de şuna bakalım:
“Bu sokaklar, sen de hatırlarsın, eskiden çok daha sakindi.”
İkinci örnekte araya giren bölüm artık yalnızca bir ad veya söz grubu değildir; “sen de hatırlarsın” biçiminde ayrı bir yargı taşır.
İlk örnekte ara söz, ikincisinde ara cümle vardır. Ancak bu iki yapıyı ayırırken yalnızca virgüllere veya “cümleden çıkarma” yöntemine bakmak yeterli değildir. Araya giren bölümün yapısını ve ana cümleyle kurduğu ilişkiyi de incelemek gerekir.
İçindekiler
- Ara Söz Nedir?
- Ara Cümle Nedir?
- Ara Söz ile Ara Cümle Arasındaki Fark Nedir?
- Ara Söz Nasıl Bulunur?
- Ara Söz Hangi Ögelerin Açıklayıcısı Olabilir?
- Her Ara Söz Bir Ögeyi Açıklamak Zorunda mıdır?
- Ara Cümle Cümlede Nasıl Değerlendirilir?
- Ara Söz ve Ara Cümlede Noktalama
- Cümleden Çıkarma Yöntemi İşe Yarar mı?
- Ara Söz ve Ara Cümle Örnekleri
- En Çok Karıştırılan Durumlar
1. Ara Söz Nedir?
Ara söz, cümlede bir ögeyi ya da anlatılan düşünceyi açıklamak, belirginleştirmek veya ek bilgi vermek amacıyla kullanılan söz ya da söz grubudur.
Örneğin:
“Mert, sınıfın en sessiz öğrencisi, bugün sunum yaptı.”
Cümlenin temel yapısını inceleyelim:
- Mert → özne
- sınıfın en sessiz öğrencisi → öznenin açıklayıcısı
- bugün → zarf tümleci
- sunum yaptı → yüklem
“Sınıfın en sessiz öğrencisi” sözü, Mert’in kim olduğunu biraz daha açıklamaktadır.
Bu bölüm çıkarıldığında:
“Mert bugün sunum yaptı.”
cümlesi kalır.
Buradan ara sözün “gereksiz söz” olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Cümlenin temel yargısı onsuz kurulabilse de ara söz, anlatıma açıklık, ayrıntı veya ek bilgi kazandırır.
2. Ara Cümle Nedir?
Cümlenin arasına giren bölüm kendi içinde bir yargı oluşturuyorsa ara cümle ile karşılaşabiliriz.
Örneğin:
“Bu dükkân, sen de bilirsin, yıllardır burada.”
Ana cümle:
“Bu dükkân yıllardır burada.”
Araya giren bölüm:
“sen de bilirsin”
Bu bölümde “bilirsin” çekimli bir fiildir ve kendi yargısını oluşturur. Bu nedenle yapı yalnızca bir söz grubundan ibaret değildir.
Başka bir örnek:
“O gün, çok iyi hatırlıyorum, yağmur hiç durmamıştı.”
Ana yargı “O gün yağmur hiç durmamıştı.” biçimindedir. “Çok iyi hatırlıyorum” ise konuşanın araya eklediği ayrı bir yargıdır.
Bu tür yapılar ana cümlenin ögelerini belirlerken ayrıca değerlendirilir.
3. Ara Söz ile Ara Cümle Arasındaki Fark Nedir?
İkisi de ana anlatımın arasına girerek açıklama veya ek bilgi sağlayabilir. Fakat yapıları aynı değildir.
| Özellik | Ara söz | Ara cümle |
|---|---|---|
| Yapısı | Sözcük veya söz grubu olabilir. | Cümle niteliğinde bir yapıdır. |
| Yargı | Kendi başına çekimli bir yargı oluşturmaz. | Kendi yargısını taşır. |
| Öge ilişkisi | Bir ögenin açıklayıcısı olabilir. | Ana cümlenin öge dizilişine katılmayabilir. |
| İşlevi | Açıklama, belirginleştirme, ek bilgi | Açıklama, yorum veya ek yargı |
| Ana cümleyle ilişkisi | Çoğu zaman belirli bir ögeyle doğrudan ilişkilidir. | Daha bağımsız bir yapı gösterebilir. |
İki örnek farkı daha açık gösterir:
“Ece, çocukluk arkadaşım, yarın geliyor.”
“çocukluk arkadaşım” → Ece’yi açıklıyor.
Ara söz
“Ece, bunu sana daha önce söylemiştim, yarın geliyor.”
“bunu sana daha önce söylemiştim” → ayrı bir yargı oluşturuyor.
Ara cümle
Bu nedenle “kaç kelimeden oluşuyor?” veya “iki virgül arasında mı?” sorularından önce yapının ne anlattığına ve nasıl kurulduğuna bakmak gerekir.
4. Ara Söz Nasıl Bulunur?
Bir cümlede ara sözü bulmanın en güvenilir yolu noktalama işaretlerini ezberlemek değil, önce ana cümlenin yapısını çözmektir.
Şu örneği inceleyelim:
“Annem, evimizin en erken kalkanı, mutfakta kahvaltı hazırlıyordu.”
Önce Yüklem bulunur:
hazırlıyordu
Kim hazırlıyordu?
Annem
Böylece “annem”in Özne olduğu anlaşılır.
Şimdi aradaki bölüme bakalım:
evimizin en erken kalkanı
Bu söz grubu “annem” hakkında açıklama yapmaktadır. Dolayısıyla öznenin açıklayıcısıdır.
Benzer sorularda şu sıra işe yarar:
- Ana cümlenin yüklemini belirle.
- Temel ögeleri bul.
- Araya giren bölümü ayır.
- Bu bölümün neyi açıkladığını kontrol et.
- Kendi başına bir yargı taşıyıp taşımadığına bak.
- Gerekirse ara bölümü çıkarıp temel cümlenin durumunu kontrol et.
Bu yaklaşım özellikle Cümlenin Ögeleri sorularında yalnızca virgüllere bakmaktan daha güvenlidir.
5. Ara Söz Hangi Ögelerin Açıklayıcısı Olabilir?
Ara sözlerin önemli özelliklerinden biri, cümlenin farklı ögeleriyle açıklama ilişkisi kurabilmeleridir. MEB’in çalışma materyallerinde de ara sözlerin farklı ögelerin açıklayıcısı olduğu örnekler kullanılır. Örneğin “Sivas’a, memleketine, dönüyordu.” cümlesinde “memleketine” ifadesi dolaylı tümlecin açıklayıcısı olarak gösterilir.
Bunu farklı ögeler üzerinde görelim.
Öznenin açıklayıcısı
“Deniz, takımın en genç oyuncusu, maça ilk on birde başladı.”
Kim başladı?
Deniz
“takımın en genç oyuncusu” ise Deniz’i açıklamaktadır.
→ Öznenin açıklayıcısı
Burada açıklayıcı sözün hangi ögeyle ilişkili olduğunu görmek için Özne konusundaki “kim/ne?” mantığından yararlanabiliriz.
Nesnenin açıklayıcısı
“Eski öğretmenimi, bana okumayı sevdiren insanı, dün ziyaret ettim.”
Kimi ziyaret ettim?
Eski öğretmenimi
“bana okumayı sevdiren insanı” sözü, bu kişinin kim olduğunu açıklamaktadır.
→ Nesnenin açıklayıcısı
Burada iki ayrı Nesne yoktur. İkinci bölüm, ilk bölüm hakkında açıklama yapmaktadır.
Dolaylı tümlecin açıklayıcısı
“Bolu’ya, çocukluğumun geçtiği şehre, yıllar sonra döndüm.”
Nereye döndüm?
Bolu’ya
“çocukluğumun geçtiği şehre” ifadesi Bolu’yu açıklamaktadır.
→ Dolaylı tümlecin açıklayıcısı
Bu nedenle cümleyi çözerken açıklayıcı bölümü ikinci bir Dolaylı Tümleç gibi göstermek yerine bağlı olduğu ögeyle ilişkisini belirtmek gerekir.
Zarf tümlecinin açıklayıcısı
“Geçen yaz, temmuzun son haftasında, köye gitmiştik.”
Ne zaman gitmiştik?
Geçen yaz
“temmuzun son haftasında” sözü bu zamanı daha belirgin hâle getirir.
→ Zarf tümlecinin açıklayıcısı
MEB’e ait başka bir çalışma kâğıdında da “12 Şubat’ta, doğum gününde” biçimindeki yapı zarf tümleci ilişkisi üzerinden sorgulanmaktadır.
6. Her Ara Söz Bir Ögeyi Açıklamak Zorunda mıdır?
Ara yapıları yalnızca “öznenin açıklayıcısı”, “nesnenin açıklayıcısı” gibi kalıplarla değerlendirmek doğru değildir. Cümle arasına giren bazı ifadeler, belirli bir ögeden çok anlatılan düşüncenin bütününe yönelik yorum veya açıklama getirebilir.
Örneğin:
“Bu iş, bana sorarsanız, bugün bitmeli.”
“bana sorarsanız” belirli bir öznenin veya nesnenin kim olduğunu açıklamaz. Konuşanın ana yargıya ilişkin değerlendirmesini araya sokar.
Böyle örneklerde şu soru daha yararlıdır:
Araya giren bölüm belirli bir ögeyi mi açıklıyor, yoksa ana yargıya ilişkin ayrı bir yorum mu getiriyor?
Bu kontrol, özellikle ara söz ile ara cümleyi birbirinden ayırırken işe yarar.
7. Ara Cümle Cümlede Nasıl Değerlendirilir?
Şu cümleyi ele alalım:
“O yıllarda, sen henüz burada değildin, mahalle çok sakindi.”
Ana cümle:
“O yıllarda mahalle çok sakindi.”
Araya giren:
“sen henüz burada değildin”
bölümünün ise kendi yargısı vardır.
Ana cümlenin yüklemi “sakindi”, araya giren yapının yüklemi **“değildin”**dir. İkinci yargı, ana cümlenin öznesi, nesnesi veya tümleci değildir.
MEB’in Ordu Ölçme Değerlendirme Merkezi materyalinde de bir ara cümle örneği “öge açıklayıcısı değil, cümle dışı unsur” biçiminde değerlendirilmiştir.
Bu nokta önemlidir: ara sözün bir ögeyi açıklaması ile ara cümlenin ana cümleye ek bir yargı getirmesi aynı şey değildir.
Bağlaç, ünlem, hitap ve benzeri yapıların ana cümlede nasıl değerlendirildiği ise Cümle Dışı Unsurlar başlığının konusudur.
8. Ara Söz ve Ara Cümlede Noktalama
Bu yapıları ana cümleden ayırmada özellikle virgül ve kısa çizgi kullanılır.
Virgülle kullanım
“Bursa’ya, doğduğum şehre, yeniden taşındım.”
Kısa çizgiyle kullanım
“Bursa’ya — doğduğum şehre — yeniden taşındım.”
Güncel MEB 8. sınıf Türkçe programında virgülün cümle içindeki ara sözleri ve ara cümleleri ayırma görevi açıkça belirtilir. Aynı programın sonraki temasında kısa çizginin de bu amaçla kullanılması ele alınır.
Fakat burada önemli bir uyarı var:
İki virgül görmek, tek başına ara söz bulunduğunu kanıtlamaz.
Örneğin:
“Mert, Ece ve Selin toplantıya katıldı.”
Bu cümlede virgül bulunmasına rağmen “Ece ve Selin” bir ara söz değildir.
Noktalama işaretleri yapıyı görmemizi kolaylaştırır; dil bilgisel görevi tek başına belirlemez.
9. Cümleden Çıkarma Yöntemi İşe Yarar mı?
Evet, fakat tek başına yeterli değildir.
Örneğin:
“Dedem, ailemizin en iyi hikâye anlatıcısı, yine eski günlerden söz etti.”
Aradaki açıklamayı çıkaralım:
“Dedem yine eski günlerden söz etti.”
Temel cümle hâlâ anlamlı ve dil bilgisi bakımından kuruludur.
Bu yöntem araya giren açıklayıcı bölümü fark etmek için yararlı bir kontroldür. Ancak:
“Cümleden çıkarılabiliyorsa kesin ara sözdür.”
şeklinde bir kural kurulamaz.
Cümlede anlamı bozmadan çıkarılabilecek başka yapılar da bulunabilir. Bu nedenle çıkarma işleminden sonra yapının neyi açıkladığı ve kendi yargısının bulunup bulunmadığı da kontrol edilmelidir.
10. Ara Söz ve Ara Cümle Örnekleri
Artık farklı yapıdaki cümleleri birlikte inceleyebiliriz.
Örnek 1
“Mehmet, yan komşumuzun oğlu, üniversiteyi bu yıl bitirdi.”
“yan komşumuzun oğlu” Mehmet’i açıklamaktadır.
Sonuç: Öznenin açıklayıcısı olan ara söz.
Örnek 2
“Yeni müdürü, geçen hafta tanıştığımız kişiyi, toplantıda tekrar gördüm.”
“geçen hafta tanıştığımız kişiyi” ifadesi “yeni müdürü” sözünü açıklar.
Sonuç: Nesnenin açıklayıcısı olan ara söz.
Örnek 3
“Eskişehir’e, öğrencilik yıllarımın şehrine, uzun zaman sonra gittim.”
“öğrencilik yıllarımın şehrine” ifadesi “Eskişehir’e” bölümünü açıklar.
Sonuç: Dolaylı tümlecin açıklayıcısı olan ara söz.
Örnek 4
“Geçen hafta, daha doğrusu cuma akşamı, onunla yeniden konuştuk.”
“daha doğrusu cuma akşamı” zaman bilgisini daha belirgin hâle getirir.
Sonuç: Zaman bildiren ögenin açıklayıcısı olan ara söz.
Örnek 5
“Kardeşim, evin en küçüğü, bu yıl liseye başladı.”
“evin en küçüğü” kardeşim hakkında ek bilgi verir ve kendi başına çekimli bir yargı oluşturmaz.
Sonuç: Öznenin açıklayıcısı olan ara söz.
Örnek 6
“Bu bina, yanlış hatırlamıyorsam, doksanlı yıllarda yapılmış.”
“yanlış hatırlamıyorsam” kendi yüklemine sahip bir ara yargıdır.
Sonuç: Ara cümle.
Örnek 7
“Onu yarın — bunu sana daha önce de söyledim — mutlaka arayacağım.”
“bunu sana daha önce de söyledim” kendi başına yargı oluşturur.
Sonuç: Ara cümle.
Örnek 8
“Bu yol, sen de fark etmişsindir, eskisine göre çok kalabalık.”
“sen de fark etmişsindir” bölümünün kendi yüklemi vardır ve ana cümlenin herhangi bir ögesinin açıklayıcısı değildir.
Sonuç: Ara cümle.
Örneklerde görüldüğü gibi en güvenilir çözüm, virgüllerin arasındaki kelimeleri saymak değil; araya giren yapının neyi açıkladığını ve ayrı bir yargı oluşturup oluşturmadığını anlamaktır.
11. En Çok Karıştırılan Durumlar
İki virgül arasındaki her bölüm ara söz değildir
Virgülün Türkçede çok sayıda görevi vardır. Bu nedenle noktalama işaretini görmek yalnızca ilk ipucudur.
Ara söz ikinci bir öge gibi sayılmaz
“Ayşe’yi, eski sınıf arkadaşımı, dün gördüm.”
“Kimi gördüm?” sorusunun cevabı “Ayşe’yi”dir. “Eski sınıf arkadaşımı” bu nesnenin açıklayıcısıdır.
Cümlede iki bağımsız nesne varmış gibi çözüm yapılmamalıdır.
Ara söz ile ara cümle aynı yapı değildir
Karşılaştırma yapalım:
“Ahmet, eski komşumuz, bizi ziyarete geldi.”
“eski komşumuz” → Ahmet’i açıklayan söz grubu.
“Ahmet, sen de tanıyorsun, bizi ziyarete geldi.”
“sen de tanıyorsun” → kendi yargısını taşıyan ara cümle.
Farkı belirlerken yargı taşıma özelliği güçlü bir ipucudur, fakat cümlenin bütünüyle kurulan ilişki de değerlendirilmelidir.
Açıklanan öge yalnızca özne olmak zorunda değildir
Ara söz; özne dışında Nesne, Dolaylı Tümleç ve Zarf Tümleci gibi farklı ögelerin açıklayıcısı olabilir.
Bu nedenle araya giren yapının hemen önündeki kelimeye bakıp karar vermek yerine hangi ögeyle anlam ilişkisi kurduğunu belirlemek gerekir.
Cümleden çıkarma testi kesin kural değildir
Çıkarma yöntemi yararlı bir kontroldür, fakat son karar değildir.
Bir soruda kararsız kaldığınızda üç noktayı birlikte kontrol edin:
Aradaki bölüm neyi açıklıyor?
Kendi yargısını taşıyor mu?
Ana cümlenin öge yapısıyla nasıl bir ilişki kuruyor?
Bu üç kontrol, ara söz ve ara cümleyi yalnızca noktalama işaretlerine bakarak ayırmaya çalışmaktan çok daha güvenilir bir yöntemdir.
Kaynaklar
- MEB – Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı → MEB – Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı
- MEB – 8. Sınıf Türkçe Dersi Öğretim Programı → MEB – 8. Sınıf Türkçe Programı