Edat Tümleci Nedir? Nasıl Bulunur? Soruları ve Örnekleri

“Otobüsle geldik.” cümlesindeki “otobüsle” ile “Senin için geldim.” cümlesindeki “senin için” aynı türden bir görev üstlenebilir mi?

İlk yapı gelme eyleminin hangi araçla gerçekleştiğini, ikincisi ise eylemin kimin için yapıldığını bildirir. Geleneksel cümle çözümlemesinde bu tür yapılar edat tümleci ya da diğer adıyla ilgeç tümleci olarak gösterilebilir.

Fakat konunun önemli bir ayrıntısı vardır: Edat tümleci, bütün kaynaklarda zarf tümlecinden tamamen ayrı bir yardımcı öge olarak değerlendirilmez. Güncel MEB/OGM materyallerinde edat tümleci terimi kullanılmakla birlikte bu yapıların zarf tümleci kapsamında da kabul edildiği belirtilmektedir.

Bu nedenle konuyu yalnızca birkaç soru ezberleyerek değil, edat grubunun yüklemle kurduğu anlam ilişkisini anlayarak öğrenmek gerekir.

İçindekiler

1. Edat Tümleci Nedir?
2. İlgeç Tümleci Nedir?
3. Edat Tümleci Nasıl Bulunur?
4. Edat Tümleci Hangi Sorularla Bulunur?
5. Edat Tümleci Hangi Anlamları Bildirir?
6. Edat Tümleci Hangi Yapılarla Kurulur?
7. “ile” ile Kurulan Edat Tümleçleri
8. “için” ile Kurulan Edat Tümleçleri
9. Edat Tümleci ile Zarf Tümleci Aynı Şey midir?
10. Edat ile Edat Tümleci Aynı Şey midir?
11. Her Edat Grubu Edat Tümleci midir?
12. Edat Tümleci Örnekleri: Cümleleri Birlikte Çözelim
13. Edat Tümleci Bulurken En Çok Yapılan Hatalar

1. Edat Tümleci Nedir?

Edat tümleci, bir edatın kurduğu söz grubuyla yüklemi özellikle araç, birliktelik, amaç, özgülük veya görelik gibi anlamlar bakımından tamamlayan öge için kullanılan terimdir. İlgeç tümleci adıyla da bilinir.

Örneğin:

Mektubu kalemle yazdı.

Yüklem: yazdı

Ne ile yazdı? → kalemle

“Kalemle”, yazma işinin hangi araç kullanılarak gerçekleştirildiğini bildirir.

Bir başka örnek:

Bu hediyeyi annem için aldım.

Yüklem: aldım

Kim için aldım? → annem için

“Annem için” söz grubu, alma eyleminin kime yönelik gerçekleştirildiğini gösterir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, edat tümlecinin bir cümle ögesi terimi, edatın ise bir sözcük türü olmasıdır.

Bu nedenle Cümlenin Ögeleri incelenirken cümlede yalnızca edat aramak yerine önce Yüklem bulunmalı ve söz grubunun yüklemle kurduğu ilişki belirlenmelidir.

2. İlgeç Tümleci Nedir?

İlgeç tümleci, edat tümleci için kullanılan diğer addır.

“Edat” ve “ilgeç” aynı sözcük türünü ifade ettiğinden “edat tümleci” ve “ilgeç tümleci” iki farklı cümle ögesi değildir.

Örneğin:

Dedem bastonla yürüyor.

Ne ile yürüyor? → bastonla

“Bastonla” araç bildirir.

Benzer biçimde:

Bana göre bu karar doğru.

Kime göre? → bana göre

Burada “göre” edatıyla kurulan söz grubu, yargının hangi bakış açısına göre değerlendirildiğini belirtir.

Dolayısıyla “ilgeç tümleci nedir?” sorusu farklı bir dil bilgisi konusuna değil, edat tümlecinin diğer adlandırmasına yöneliktir.

3. Edat Tümleci Nasıl Bulunur?

Edat tümlecini bulmak için cümlede önce “ile” veya “için” sözcüklerini aramak güvenilir bir yöntem değildir. Cümlenin ögelerini belirlerken başlangıç noktası yüklemdir.

Şu cümleyi inceleyelim:

Ece arkadaşıyla otobüsle okula gitti.

Önce yüklemi bulalım:

gitti

Ardından yükleme sorular yöneltelim:

Kim ile gitti? → arkadaşıyla

Ne ile gitti? → otobüsle

Nereye gitti? → okula

“Arkadaşıyla” birliktelik, “otobüsle” araç bildirir. “Okula” ise “nereye?” sorusunun cevabıdır ve Dolaylı Tümleç görevindedir.

Bu nedenle çözümde şu sıra daha güvenlidir:

Yüklemi bul → edat grubunu belirle → uygun soruyu sor → grubun yüklemle kurduğu anlam ilişkisini kontrol et.

Bu sıra aynı zamanda cümledeki Özne, Nesne ve diğer yardımcı ögelerin birbirine karıştırılmasını önlemeye yardımcı olur.

Özellikle son adım önemlidir. Çünkü aynı edat, kullanıldığı cümleye göre farklı anlam ilişkileri kurabilir.

4. Edat Tümleci Hangi Sorularla Bulunur?

Edat tümlecini buldurabilecek sorular, kullanılan edata ve kurulan anlam ilişkisine göre değişebilir.

En sık karşılaşılan soru biçimleri şunlardır:

Örneğin:

Bu kitabı kardeşim için aldım.

Kim için aldım? → kardeşim için

Ancak:

Seni görmek için geldim.

Ne için / niçin geldim? → seni görmek için

Bu nedenle soruları ezberlemek yararlı olsa da tek başına yeterli değildir. Asıl belirleyici, verilen cevabın yükleme hangi anlamı kattığıdır.

5. Edat Tümleci Hangi Anlamları Bildirir?

Edatlı yapılar yüklemi tek bir yönden tamamlamaz. Cümlenin anlamına göre farklı ilişkiler kurulabilir.

Araç Bildiren Kullanımlar

Eylemin hangi araç kullanılarak gerçekleştirildiğini gösterir.

İstanbul’a trenle gittik.

Ne ile gittik? → trenle

Notlarını kurşun kalemle yazdı.

Ne ile yazdı? → kurşun kalemle

Her iki örnekte de eylemin gerçekleştirilmesinde kullanılan araç belirtilmiştir.

Birliktelik Bildiren Kullanımlar

Eylemin kiminle birlikte gerçekleştirildiğini gösterebilir.

Akşam kardeşimle sinemaya gittim.

Kim ile gittim? → kardeşimle

Burada “kardeşimle” birliktelik bildirirken “sinemaya” yönelme anlamı taşır. Bu nedenle “sinemaya” dolaylı tümleçtir.

Amaç Bildiren Kullanımlar

Bir eylemin hangi amaçla gerçekleştirildiğini belirten yapılar da yüklemi tamamlayabilir.

Yeni bir bilgisayar almak için para biriktiriyor.

Ne için / niçin para biriktiriyor? → yeni bir bilgisayar almak için

Söz grubu, para biriktirme eyleminin amacını açıklar.

Özgülük ve Yarar Bildiren Kullanımlar

Eylemin kimin için gerçekleştirildiğini gösterebilir.

Bu koltuğu dedem için ayırdık.

Kim için ayırdık? → dedem için

Burada eylemin yöneldiği veya yararına gerçekleştirildiği kişi öne çıkar.

Görelik Bildiren Kullanımlar

“Göre” edatıyla kurulan söz grupları bir yargının hangi bakış açısına ya da ölçüte dayandığını gösterebilir.

Bana göre filmin sonu başarılıydı.

Kime göre? → bana göre

Kurallara göre hareket etmeliyiz.

Neye göre? → kurallara göre

İlk cümlede kişisel bakış açısı, ikincisinde bir ölçüt söz konusudur.

Karşı Olma İlişkisi Bildiren Kullanımlar

“Karşı” ile kurulan yapılar da yüklemle anlam ilişkisi kurabilir.

Takım rakibine karşı iyi mücadele etti.

Kime karşı mücadele etti? → rakibine karşı

Burada söz grubunu yalnızca “karşı” şeklinde ayırmak doğru değildir. “Rakibine karşı” bütünü birlikte değerlendirilir.

6. Edat Tümleci Hangi Yapılarla Kurulur?

Ders materyallerinde edat tümleci anlatılırken en sık ile ve için üzerinde durulur. Bunların yanında göre ve karşı ile kurulan yapılar da karşımıza çıkabilir.

Örneğin:

Otobüsle geldik. → araç

Arkadaşımla görüştüm. → birliktelik

Senin için hazırladım. → özgülük / yarar

Bana göre haklısın. → görelik

Rakibine karşı mücadele etti. → karşı olma

Bununla birlikte gibi, kadar, doğru, beri gibi başka edatlar da cümlede çeşitli söz grupları oluşturabilir. Bu yapıların tamamını otomatik olarak “edat tümleci” şeklinde etiketlemek doğru değildir.

Örneğin:

Sabaha kadar çalıştık.

“Sabaha kadar” çalışma eyleminin zaman sınırını bildirir ve zarf tümleci olarak değerlendirilebilir.

Eve doğru yürüdük.

“Eve doğru” ise yön ilişkisi kurmaktadır.

Dolayısıyla:

Edat var → edat tümleci vardır.

şeklinde değişmez bir kural oluşturulmamalıdır.

Ögenin görevi, edatın adına değil söz grubunun cümlede üstlendiği işleve göre belirlenmelidir.

7. “ile” ile Kurulan Edat Tümleçleri

“İle”, edat tümleci örneklerinde en sık karşılaşılan yapılardan biridir. Özellikle araç ve birliktelik anlamları kurabilir.

Karşılaştıralım:

İşe otobüsle gittim.

Ne ile gittim? → otobüsle

Araç anlamı vardır.

İşe kardeşimle gittim.

Kim ile gittim? → kardeşimle

Birliktelik anlamı vardır.

Biçim bakımından iki yapı benzerdir:

otobüs + ile → otobüsle

kardeşim + ile → kardeşimle

Fakat yükleme kattıkları anlam aynı değildir.

Burada başka bir ayrıntıya da dikkat edilmelidir. “İle” her kullanımında edat değildir.

Ayşe ile Ece yarışmaya katıldı.

Bu cümlede “ile”, “Ayşe ve Ece” biçiminde düşünülebilir ve iki unsuru birbirine bağlar.

Buna karşılık:

Ayşe, Ece ile yarışmaya katıldı.

cümlesinde “Ece ile” birliktelik ilişkisi kurar.

Bu yüzden “ile” sözcüğünü görmek tek başına edat tümlecinin bulunduğunu kanıtlamaz.

8. “için” ile Kurulan Edat Tümleçleri

“İçin” edatı, anlam ilişkilerinin değişebildiğini göstermek için oldukça iyi bir örnektir.

Karşılaştıralım:

Seni görmek için buraya geldim.

Niçin geldim? → seni görmek için

Burada amaç vardır.

Yoğun kar yağdığı için yollar kapandı.

Neden kapandı? → yoğun kar yağdığı için

Burada sebep vardır.

Bir başka cümle:

Bu çiçekleri annem için aldım.

Kim için aldım? → annem için

Bu kullanımda ise eylemin kime yönelik gerçekleştirildiği öne çıkar.

Üç cümlede de “için” kullanılmasına rağmen yüklemle kurulan anlam ilişkileri farklıdır.

Bu nedenle:

“için” = her zaman amaç

şeklinde bir ezber doğru değildir.

Cümledeki anlam ilişkisi ayrıca belirlenmelidir.

9. Edat Tümleci ile Zarf Tümleci Aynı Şey midir?

Bu, konunun en çok karıştırılan noktasıdır.

Edat tümleci terimi kullanılmaktadır; ancak edat tümleci olarak adlandırılan yapıların zarf tümleci kapsamında da değerlendirildiği kaynaklar vardır.

Güncel OGM materyallerinde edat tümleci başlığı kullanılmakta, bununla birlikte bu yapıların zarf tümleci olarak da kabul edildiği belirtilmektedir.

Örneğin:

Bu yıl memlekete uçakla gideceğiz.

Ne zaman gideceğiz? → bu yıl

Nereye gideceğiz? → memlekete

Ne ile gideceğiz? → uçakla

“Bu yıl” zaman bildiren zarf tümlecidir. “Memlekete” yönelme anlamı taşıdığı için dolaylı tümleçtir. “Uçakla” ise geleneksel sınıflandırmada edat tümleci olarak adlandırılabilir; edat tümlecini ayrı yardımcı öge kabul etmeyen sınıflandırmada Zarf Tümleci kapsamında değerlendirilebilir.

Bu nedenle soru çözerken kullanılan sınıflandırmaya ve seçeneklere dikkat etmek gerekir.

Kısaca:

Edat tümleci ayrı bir terim olarak kullanılabilir; fakat bu yapıların zarf tümleci kapsamında değerlendirilmesi de MEB materyallerinde karşılığı bulunan bir yaklaşımdır.

İki kavramı birbirinden kesin ve değişmez bir sınırla ayırmak doğru değildir.

10. Edat ile Edat Tümleci Aynı Şey midir?

Hayır.

Edat bir sözcük türüdür; edat tümleci ise bir söz grubunun cümlede üstlendiği görev için kullanılan terimdir.

Örneğin:

Senin için bekledim.

Burada “için” sözcüğü edattır.

Ancak öge çözümlemesinde yalnızca:

için

alınmaz.

Kim için bekledim? → senin için

Dolayısıyla söz grubunun tamamı birlikte değerlendirilir.

Benzer şekilde:

Arkadaşımla geldim.

“İle” edatı -la biçiminde sözcüğe ekleşmiştir. Buna rağmen öge yalnızca -la değildir:

Kim ile geldim? → arkadaşımla

Bu ayrım, sözcük türü incelemesi ile cümlenin ögelerini birbirine karıştırmamak açısından önemlidir.

11. Her Edat Grubu Edat Tümleci midir?

Hayır.

Cümlede bir edatın bulunması, onun oluşturduğu söz grubunun otomatik olarak edat tümleci sayılacağı anlamına gelmez.

Örneğin:

Sabaha kadar çalıştık.

“Sabaha kadar” bir edat grubudur.

Ne zamana kadar çalıştık? → sabaha kadar

Bu yapı çalışma eyleminin zaman sınırını belirlediği için zarf tümleci kapsamında değerlendirilebilir.

Başka bir örnek:

Çocuk babası gibi konuşuyor.

Nasıl konuşuyor? → babası gibi

“Babası gibi” söz grubu konuşma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir. İşlev bakımından zarf tümleci olarak değerlendirilebilir.

Bu örnekler önemli bir ayrımı ortaya çıkarır:

Sözcük türü ile cümledeki öge görevi aynı şey değildir.

Bir yapı edat grubu olabilir; fakat cümlede üstlendiği görev belirlenirken yükleme kattığı anlam esas alınır.

12. Edat Tümleci Örnekleri: Cümleleri Birlikte Çözelim

Şimdi farklı anlam ilişkilerini aynı çözüm yöntemiyle inceleyelim.

Örnek 1

Babam işe arabayla gitti.

Yüklem: gitti

Ne ile gitti? → arabayla

“Arabayla”, eylemin hangi araçla gerçekleştirildiğini bildirir.

Örnek 2

Akşam arkadaşlarımla buluşacağım.

Yüklem: buluşacağım

Kim ile buluşacağım? → arkadaşlarımla

Burada birliktelik ilişkisi vardır.

Örnek 3

Çocuklar için yeni kitaplar aldık.

Yüklem: aldık

Kim için aldık? → çocuklar için

Ne aldık? → yeni kitaplar

Burada “çocuklar için” eylemin kime yönelik gerçekleştirildiğini gösterirken “yeni kitaplar” Nesne görevindedir.

Örnek 4

Sınava hazırlanmak için her gün iki saat çalışıyor.

Yüklem: çalışıyor

Niçin çalışıyor? → sınava hazırlanmak için

Ne zaman çalışıyor? → her gün

Ne kadar çalışıyor? → iki saat

“Sınava hazırlanmak için” amaç bildirirken “her gün” zaman, “iki saat” ise süre/miktar bakımından yüklemi tamamlar.

Bu örnek aynı cümlede birden fazla tamamlayıcı yapının bulunabileceğini gösterir.

Örnek 5

Bana göre bu sorunun iki doğru cevabı var.

Kime göre? → bana göre

Söz grubu yargının hangi bakış açısından dile getirildiğini belirtir.

Örnek 6

Takım rakibine karşı büyük bir sabırla oynadı.

Yüklem: oynadı

Kime karşı oynadı? → rakibine karşı

Nasıl oynadı? → büyük bir sabırla

Burada yalnızca edatları bulmak yerine iki söz grubunun da yüklemle kurduğu anlam ilişkisini incelemek gerekir.

Örnek 7

Yağmur yağdığı için otobüsle eve döndük.

Yüklem: döndük

Neden döndük? → yağmur yağdığı için

Ne ile döndük? → otobüsle

Nereye döndük? → eve

“Yağmur yağdığı için” sebep, “otobüsle” araç bildirir. “Eve” ise yönelme ilişkisi kurduğu için dolaylı tümleç görevindedir.

Buradaki “eve” sözcüğünün aldığı yönelme eki, Hâl Ekleri konusu ile doğrudan ilişkilidir. Ancak bir sözcüğün aldığı eke bakarak ögesine karar vermek yerine yüklemle kurduğu anlam ilişkisini kontrol etmek gerekir.

13. Edat Tümleci Bulurken En Çok Yapılan Hatalar

Bu konuda yapılan yanlışların çoğu edatları bilmemekten değil, edat görülen her cümleye aynı çözüm yöntemini uygulamaktan kaynaklanır.

Edatı tek başına öge kabul etmek:
“Senin için geldim.” cümlesinde yalnızca “için” değil, “senin için” söz grubu birlikte değerlendirilir.

“ile” görüldüğünde doğrudan edat tümleci demek:
“Ayşe ile Ece geldi.” cümlesindeki “ile”, “ve” anlamında bağlama görevi üstlenebilir.

Ekleşmiş “ile”yi gözden kaçırmak:
“Otobüsle geldim.” cümlesindeki -le, “ile”nin ekleşmiş biçimidir. Ayrı yazılmaması araç anlamını ortadan kaldırmaz.

“için” sözcüğünün her zaman amaç bildirdiğini düşünmek:
“Seni görmek için geldim.” cümlesinde amaç, “Hastalandığı için gelemedi.” cümlesinde sebep, “Bu hediyeyi annem için aldım.” cümlesinde ise özgülük/yarar anlamı öne çıkar.

Edat grubunu parçalamak:
“Güçlü rakibine karşı mücadele etti.” cümlesinde yalnızca “karşı” değil, “güçlü rakibine karşı” bütünü değerlendirilmelidir.

Her edat grubuna otomatik olarak edat tümleci demek:
“Sabaha kadar çalıştık.” ve “babası gibi konuşuyor” gibi yapılarda söz grubunun yükleme kattığı zaman veya durum anlamı dikkate alınmalıdır.

Edat tümleci ile zarf tümlecini kesin biçimde birbirinden ayırmak:
Kaynakların kullandığı sınıflandırma aynı değildir. Güncel OGM yaklaşımında edat tümleci terimi kullanılırken bu yapıların zarf tümleci olarak da kabul edildiği belirtilmektedir.

Yalnızca soruyu ezberlemek:
“Ne ile, kim ile, ne için, kim için?” soruları yararlıdır; fakat “göre” ve “karşı” gibi edatlarla farklı soru biçimleri de ortaya çıkar.

Bu nedenle konuyu çözerken en güvenilir yol:

Yüklemi bul → edat grubunu bütün olarak belirle → uygun soruyu sor → yüklemle kurduğu anlam ilişkisini kontrol et → kullanılan sınıflandırmayı dikkate al.

Böylece hem edat grubunu yanlış parçalama hem de edat tümleci ile zarf tümleci arasındaki terminoloji farkından kaynaklanan hatalar büyük ölçüde önlenebilir.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, Cümlenin Ögeleri
OGM Materyal – Cümlenin Ögeleri

Millî Eğitim Bakanlığı – Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe Materyali
MEB ORGM – Türkçe Materyali