Türk Edebiyatı Editörlüğü“Dün akşam kardeşim odasında yeni kitabını sessizce okuyordu.” Bu cümlede her söz aynı görevi üstlenmez. Okuyordu yargıyı bildirir, kardeşim okuyan kişiyi gösterir, yeni kitabını yapılan işten etkilenir, odasında yer bildirir; dün akşam ve sessizce ise okumayı zaman ve durum bakımından tamamlar. Cümledeki sözcük veya sözcük gruplarının yüklemle kurdukları ilişkiye göre üstlendikleri bu görevlere cümlenin ögeleri … Devamını oku
“Bu kitabı bana verir misin?” cümlesindeki bana sözcüğünün kökü bendir. Sözcük yönelme hâline girdiğinde beklenen bene biçimi ortaya çıkmaz: ben + e → bana Kökte bulunan e ünlüsü a ünlüsüne dönüşür. Aynı değişim sen sözcüğünde de görülür: sen + e → sana Türkçede ben ve sen kişi zamirlerinin yönelme hâlinde köklerindeki e sesinin a sesine … Devamını oku
“Dün akşam erken uyudum.” cümlesini sesli okurken sözcüklerin arasında her zaman belirgin bir kesinti yapmayız. “Dün” sözcüğünün sonundaki n sesi, ardından gelen “akşam” sözcüğünün a sesiyle; “akşam”ın sonundaki m sesi de “erken” sözcüğünün e sesiyle bağlantılı söylenebilir. dün‿akşam‿erken Yazıda ayrı duran sözcüklerin söyleyişte bu şekilde birbirine bağlanmasına ulama denir. Daha açık bir ifadeyle ulama, ünsüzle … Devamını oku
masa + a Bu iki parçayı birleştirdiğimizde arada bir y sesi ortaya çıkar: masa + y + a → masaya Peki bu y nereden geldi? Masa sözcüğünde yok, yönelme eki -anın da bir parçası değil. Sözcük ile ekin birleşmesi sırasında ikisinin arasına girmiş durumda. Benzer yapılar ş, s ve n sesleriyle de karşımıza çıkar. Okul … Devamını oku
Hak sözcüğüne “-ı” eki getirildiğinde hakı değil, hakkı deriz. Buna karşılık kitap aynı eki aldığında kitappı olmaz; kitabı biçimine dönüşür: hak + ı → hakkıkitap + ı → kitabı İki sözcük de ünlüyle başlayan bir ek almıştır ancak gerçekleşen ses olayı aynı değildir. Hakkı sözcüğünde son ünsüz ikizleşirken kitabı sözcüğünde mevcut ünsüz başka bir ünsüze … Devamını oku
“Küçük” sözcüğünden küçücük, “ufak” sözcüğünden ufacık türetilirken sözcüklerin sonunda bulunan k sesi ortadan kalkar: küçük + cük → küçücükufak + cık → ufacık Ancak aynı durum her sözcükte gerçekleşmez. Örneğin “kulak” sözcüğüne küçültme eki geldiğinde kulakçık biçimi ortaya çıkar ve sözcüğün sonundaki k korunur. kulak + cık → kulakçık Üstelik ünsüz düşmesi yalnızca küçültme eki … Devamını oku
“Kitap” sözcüğüne -ı eki geldiğinde kitapı değil, kitabı deriz. “Ağaç” sözcüğü de ağaçı değil, ağacı olur. Buna karşılık “bulut” aynı türden bir ek aldığında buludu değil, bulutu biçiminde kullanılır. kitap + ı → kitabıağaç + ı → ağacıbulut + u → bulutu İlk iki örnekte sözcüğün sonundaki sert ünsüz değişirken üçüncü örnekte t korunmuştur. Bu … Devamını oku
“Kitap satan kişi” için neden kitabcı değil de kitapçı deriz? “Ağaçdan düştü” yerine neden ağaçtan düştü biçimini kullanırız? Bu örneklerde sözcüğün sonundaki sert ünsüz, ardından gelen ekin nasıl başlayacağını etkiler: kitap + cı → kitapçıağaç + dan → ağaçtanseç + di → seçti Türkçede sert ünsüzle biten sözcüklere, sert ünsüzle başlayan uygun ek biçimlerinin gelmesine … Devamını oku
“Az” sözcüğüne -cık eki getirildiğinde ortaya çıkan biçime dikkat edelim: az + cık → azıcık Kök az, ek ise -cıktır. Buna rağmen azıcık sözcüğünde bu iki parçanın arasında bir ı sesi bulunur. Benzer bir değişiklik başka sözcüklerde de görülür: dar + cık → daracık Buradaki a da sözcüğün kökünde veya ekin başlangıç biçiminde yoktur. Sözcük … Devamını oku
“Burun” sözcüğüne birinci tekil kişi iyelik eki getirildiğinde burunum değil, burnum deriz. “Gönül” sözcüğünde de benzer bir değişiklik vardır: burun + um → burnumgönül + üm → gönlüm Her iki örnekte de sözcüğün ikinci hecesindeki bir ünlü, ek geldikten sonra ortadan kalkmıştır. Türkçedeki Ses Olayları arasında yer alan bu değişime ünlü düşmesi denir. Fakat ünlüyle … Devamını oku