Ünlü Düşmesi Nedir, Nasıl Gerçekleşir?

“Burun” sözcüğüne birinci tekil kişi iyelik eki getirildiğinde burunum değil, burnum deriz. “Gönül” sözcüğünde de benzer bir değişiklik vardır:

burun + um → burnum
gönül + üm → gönlüm

Her iki örnekte de sözcüğün ikinci hecesindeki bir ünlü, ek geldikten sonra ortadan kalkmıştır. Türkçedeki [Ses Olayları] arasında yer alan bu değişime ünlü düşmesi denir.

Fakat ünlüyle başlayan bir ek alan her sözcükte aynı olay gerçekleşmez. Burun → burnu derken bir ünlü düşer, kalem → kalemi derken sözcüğün ünlüleri korunur. Bu yüzden ünlü düşmesini anlamanın en sağlam yolu, yalnızca son biçime bakmak değil, sözcüğün değişmeden önceki hâliyle yeni hâlini karşılaştırmaktır.

İçindekiler

1. Ünlü Düşmesi Nedir?
2. Ünlü Düşmesi Hangi Sözcüklerde Görülür?
3. Ünlüyle Başlayan Ek Geldiğinde Ünlü Düşmesi
4. Yapım Eki Alan Sözcüklerde Ünlü Düşmesi
5. Birleşik Sözcüklerde Ünlü Düşmesi
6. Ünlü Düşmesi Örnekleri
7. Hangi Durumlarda Ünlü Düşmesi Olmaz?
8. Ünlü Düşmesi ile Ünlü Daralması Arasındaki Fark
9. Bir Sözcükte Ünlü Düşmesi Nasıl Bulunur?
10. Ünlü Düşmesinde Sık Yapılan Hatalar
11. Ünlü Düşmesini Ayırt Etme
12. Sık Sorulan Sorular

1. Ünlü Düşmesi Nedir?

Ünlü düşmesi, bir sözcüğün yapısında bulunan ünlülerden birinin belirli bir ses ortamında ortadan kalkmasıdır. Türkçede en bilinen ünlü düşmesi, iki heceli bazı sözcüklerin ünlüyle başlayan bir ek alması sırasında görülür.

Örneğin:

ağız + ı → ağzı

“Ağız” sözcüğünün ikinci hecesindeki ı, sözcük ek aldığında düşmüştür.

Benzer şekilde:

burun + u → burnu

Burada da ikinci hecedeki u artık yeni biçimde bulunmaz.

TDK, bu temel kuralı iki heceli bazı kelimelerin ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlülerin düşmesi şeklinde verir. Ağız → ağzı, alın → alnı, boyun → boynu, burun → burnu, gönül → gönlü bu durumun tipik örnekleridir.

Bu olay [Ses Bilgisi] kapsamında incelenir. Temel kuraldaki düşen sesler ı, i, u, ü gibi dar [Ünlü Harfler]dir.

2. Ünlü Düşmesi Hangi Sözcüklerde Görülür?

Temel örneklerin yapısına baktığımızda üç özellik dikkat çeker:

• Sözcük iki hecelidir.
• İkinci hecesinde dar bir ünlü bulunur.
• Sözcük ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu dar ünlü düşer.

Örneğin:

ağız → ağzı
alın → alnı
bağır → bağrım
beniz → benzi
beyin → beynimiz
boyun → boynu
böğür → böğrüm
burun → burnu
geniz → genzi
göğüs → göğsü
gönül → gönlü
karın → karnı
oğul → oğlu

Bunların tamamında sözcüğün ikinci hecesindeki dar ünlü yeni biçimde yer almaz. TDK’nin verdiği örnek dizisi de bu yapıyı açık biçimde gösterir.

Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır:

Her iki heceli sözcükte ünlü düşmesi olmaz.

Örneğin:

gelin + i → gelini

Sözcük iki hecelidir ve ikinci hecesinde dar ünlü vardır. Buna rağmen i düşmez.

Bu nedenle “iki heceli + dar ünlü + ünlüyle başlayan ek” yapısını gördüğümüzde otomatik olarak ünlü düşmesi var diyemeyiz. Kural bazı sözcüklerde gerçekleşir.

3. Ünlüyle Başlayan Ek Geldiğinde Ünlü Düşmesi

Ünlü düşmesinin temel biçimini sözcüğün ek almadan önceki ve sonraki hâlini yan yana getirerek daha kolay görebiliriz.

Örneğin karın sözcüğüne iyelik eki getirildiğinde:

karın + ım → karnım

olur. İkinci hecedeki ı düşer.

Benzer biçimde:

alın + ım → alnım
burun + um → burnum
gönül + üm → gönlüm

örneklerinde de aynı ses olayı görülür.

Burada belirleyici nokta yalnızca ekin adı değildir. Sözcüğün ünlüyle başlayan bir ek aldıktan sonra ses yapısında meydana gelen değişime bakmak gerekir.

4. Yapım Eki Alan Sözcüklerde Ünlü Düşmesi

Ünlü düşmesi yalnızca sözcüklerin çekim eki alması sırasında görülmez. MEB/OGM’nin TYT Türkçe materyalinde bazı sözcüklerin yapım eki aldığında da ünlü düşürebildiği belirtilir.

Örneğin:

beniz + e- → benze-

Burada beniz sözcüğündeki i yeni yapıda bulunmaz.

Bir başka örnek:

koku + la- → kokla-

Bu kez koku sözcüğündeki ikinci u düşmüştür.

Bu örnekler, ünlü düşmesini yalnızca burun → burnu gibi çekim sırasında ortaya çıkan örneklerle sınırlandırmamamız gerektiğini gösterir.

Bununla birlikte temel kuralı öğrenirken önce ek alma sırasında görülen ağız → ağzı, burun → burnu, gönül → gönlü gibi örnekleri kavramak daha kolaydır. Yapım ekiyle ortaya çıkan örnekler, konunun ikinci aşaması olarak düşünülebilir.

5. Birleşik Sözcüklerde Ünlü Düşmesi

MEB/OGM’nin öğretim materyalinde iki sözcüğün birleştiği bazı durumlarda da ünlü düşmesi görülebileceği belirtilir.

Verilen örneklerden ikisi şunlardır:

kahır + olmak → kahrolmak
cuma + ertesi → cumartesi

Bu örneklerdeki oluşum, burun → burnu örneğinden farklı bir ortamda gerçekleşir.

burun + u → burnu

örneğinde bir sözcük ek alırken;

cuma + ertesi → cumartesi

örneğinde sözcüklerin birleşmesi sırasında ünlü kaybı vardır.

Bu nedenle örnekleri tek bir kurala sıkıştırmak yerine oluşum ortamlarını ayırmak daha açıklayıcıdır:

Çekim sırasında:
karın + ım → karnım

Türeme sırasında:
koku + la- → kokla-

Birleşme sırasında:
cuma + ertesi → cumartesi

MEB/OGM materyalinde ünlü düşmesi bu üç durum üzerinden örneklendirilmektedir.

6. Ünlü Düşmesi Örnekleri

Ünlü düşmesi örneklerini uzun bir kelime listesi hâlinde ezberlemek yerine, oluşumlarına göre gruplandırmak hangi sesin neden kaybolduğunu görmeyi kolaylaştırır.

Ek Alma Sırasında

ağız + ı → ağzı
alın + ı → alnı
bağır + ım → bağrım
beniz + i → benzi
beyin + imiz → beynimiz
boyun + u → boynu
burun + u → burnu
geniz + i → genzi
göğüs + ü → göğsü
gönül + ü → gönlü
karın + ı → karnı
oğul + u → oğlu

Bu grubun geniş bir örnek dizisi TDK’nin Ünlü Düşmesi maddesinde de yer alır.

Türeme Sırasında

beniz + e- → benze-
koku + la- → kokla-

TDK ayrıca fiillerde:

çevir- → çevril-
devir- → devril-

örneklerini de ünlü düşmesi kapsamında verir.

Birleşme Sırasında

kahır + olmak → kahrolmak
cuma + ertesi → cumartesi

Bu sınıflandırmada önemli olan yalnızca bir ünlünün kaybolduğunu görmek değil, bu kaybın hangi oluşum sırasında meydana geldiğini de fark etmektir.

7. Hangi Durumlarda Ünlü Düşmesi Olmaz?

Ünlü düşmesini doğru kullanabilmek için düşmenin gerçekleştiği örnekler kadar gerçekleşmediği durumları da bilmek gerekir.

İkilemelerde Ünlü Korunur

Örneğin:

ağız → ağzı

olmasına rağmen:

ağız ağıza

denir.

Benzer biçimde:

burun → burnu
burun buruna

omuz → omzu
omuz omuza

TDK, ünlüyle başlayan ek aldığında vurgusuz orta hecesindeki dar ünlüsü düşen sözcüklerle kurulan bu tür ikilemelerde ikinci sözcüğün dar ünlüsünün düşürülmediğini belirtir. Verilen örnekler arasında ağız ağıza, burun buruna, koyun koyuna, omuz omuza, devirden devire, nesilden nesile gibi kullanımlar bulunur.

Bu nedenle:

burun buruna ✓

doğru kullanımdır.

Konuşmadaki Her Ses Kaybı Yazıya Geçmez

Günlük konuşmada:

burda
orda
ilerde

gibi söyleyişlerle karşılaşmak mümkündür.

Ancak standart yazımda ilgili ünlüler korunur:

burada ✓
orada ✓
ileride ✓
içeride ✓
dışarıdan ✓
yukarıda ✓
aşağıda ✓

TDK; içeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı gibi sözcüklerin ek aldıklarında sonlarındaki ünlülerin düşürülmemesi gerektiğini belirtir.

Bu nedenle:

burda ✗ → burada ✓
orda ✗ → orada ✓
ilerde ✗ → ileride ✓
yukarda ✗ → yukarıda ✓

biçiminde yazılmalıdır.

Konuşma dilinde bir sesin zaman zaman duyulmaması, o sesin standart yazımda da düşürüleceği anlamına gelmez.

8. Ünlü Düşmesi ile Ünlü Daralması Arasındaki Fark

Ünlü düşmesi ile [Ünlü Daralması] farklı ses olaylarıdır.

Bunu iki örnek üzerinden kolayca görebiliriz:

burun → burnu

ve

bekle → bekliyor

İlk örnekte bir ünlü ortadan kalkmıştır. İkinci örnekte ise ünlü başka bir ünlüye dönüşmüştür.

TDK’ye göre a, e ile biten fiillerin şimdiki zaman çekiminde bu ünlüler ı, i, u, üye dönüşebilir. Örneğin başla-yor → başlıyor ve izle-yor → izliyor biçimlerinde ses ortadan kalkmaz; daralır.

Kısa bir ayrım yapmak gerekirse:

Ünlü tamamen kayboluyorsa → ünlü düşmesi

Ünlü başka bir ünlüye dönüşüyorsa → ünlü daralması

9. Bir Sözcükte Ünlü Düşmesi Nasıl Bulunur?

Bir sözcükte ünlü düşmesini bulmanın en kullanışlı yolu, değişmiş biçimden geriye gitmektir.

Örneğin burnu sözcüğünü inceleyelim.

Önce sözcüğün ek almadan önceki biçimini buluruz:

burun

Ardından iki biçimi karşılaştırırız:

burun → burnu

burun sözcüğünün ikinci hecesindeki u, burnu biçiminde yoktur.

Dolayısıyla:

Ünlü düşmesi vardır.

Şimdi aynı işlemi kalemi sözcüğüne uygulayalım:

kalem + i → kalemi

Sözcüğün kendi yapısındaki hiçbir ünlü kaybolmamıştır.

Dolayısıyla:

Ünlü düşmesi yoktur.

Bir sözcüğü incelerken şu sırayı kullanabiliriz:

1. Sözcüğün ek almadan veya türemeden önceki biçimini bul.
2. İlk biçimle yeni biçimi karşılaştır.
3. Sözcüğün kendi yapısındaki bir ünlünün kaybolup kaybolmadığını belirle.
4. Bir değişiklik varsa bunun düşme mi, başka bir [Ses Olayı] mı olduğunu kontrol et.

Bu yöntem, yalnızca ezberlenmiş örneklere bağlı kalmadan yeni sözcükleri değerlendirmeyi kolaylaştırır.

10. Ünlü Düşmesinde Sık Yapılan Hatalar

Ünlü düşmesinde en sık yapılan yanlışlardan biri kuralı gereğinden fazla genişletmektir.

Örneğin ünlüyle başlayan ek alan her sözcükte ünlü düşmesi olmaz:

kalem + i → kalemi

Ek ünlüyle başlamasına rağmen sözcüğün yapısındaki hiçbir ünlü kaybolmamıştır.

Bir başka hata, konuşma dilindeki söyleyişi standart yazıma aktarmaktır:

burda ✗
burada ✓

Söyleyişte bir sesin duyulmaması, o sesin yazıda da düşürülmesi gerektiği anlamına gelmez.

Ünlü düşmesi ile ünlü daralmasını birbirine karıştırmak da sık rastlanan bir durumdur:

gönül → gönlü = ünlü düşmesi

bekle → bekliyor = ünlü daralması

İlkinde ünlü ortadan kalkar, ikincisinde başka bir ünlüye dönüşür.

Son olarak, yalnızca sözcüğün son biçimine bakarak karar vermek yanıltıcı olabilir. Ağzı sözcüğünde neden ünlü düşmesi bulunduğunu görebilmek için sözcüğün ağız biçimini de bilmek gerekir.

11. Ünlü Düşmesini Ayırt Etme

Şimdi benzer görünen birkaç sözcüğü yan yana getirelim:

burnu – kalemi – gönlü – burada – ağzı – masası – boynu – ileride

Bunların yalnızca bazılarında ünlü düşmesi vardır.

burnu → ünlü düşmesi var

burun + u → burnu

İkinci hecedeki u düşmüştür.

kalemi → ünlü düşmesi yok

kalem + i → kalemi

Sözcüğün ünlüleri korunmuştur.

gönlü → ünlü düşmesi var

gönül + ü → gönlü

İkinci hecedeki ü düşmüştür.

burada → ünlü düşmesi yok

Standart yazımda ilgili ünlü korunur.

ağzı → ünlü düşmesi var

ağız + ı → ağzı

İkinci hecedeki ı düşmüştür.

masası → ünlü düşmesi yok

masa + sı → masası

Sözcüğün kendi yapısındaki bir ünlü kaybolmamıştır.

boynu → ünlü düşmesi var

boyun + u → boynu

İkinci hecedeki u düşmüştür.

ileride → ünlü düşmesi yok

Standart yazım ileride biçimindedir; ünlü korunur.

Bu örneklerde görüldüğü gibi, sözcüğün yalnızca son biçimine bakmak yerine nereden geldiğini ve değişim sırasında hangi sesin kaybolduğunu incelemek gerekir.

12. Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Türk Dil Kurumu (TDK) – Ünlü Düşmesi
2. Millî Eğitim Bakanlığı / OGM – TYT Türkçe Konu Özetleri, Ses Bilgisi