Ünlü Türemesi Nedir? Sözcükte Yeni Bir Ünlü Nasıl Ortaya Çıkar?

“Az” sözcüğüne -cık eki getirildiğinde ortaya çıkan biçime dikkat edelim:

az + cık → azıcık

Kök az, ek ise -cıktır. Buna rağmen azıcık sözcüğünde bu iki parçanın arasında bir ı sesi bulunur.

Benzer bir değişiklik başka sözcüklerde de görülür:

dar + cık → daracık

Buradaki a da sözcüğün kökünde veya ekin başlangıç biçiminde yoktur. Sözcük oluşturulurken ortaya çıkmıştır.

Türkçedeki [Ses Olayları] arasında, sözcüğün yapısında daha önce bulunmayan bir ünlünün sonradan ortaya çıkmasına ünlü türemesi denir.

Fakat her ek alma veya pekiştirme sırasında ünlü türemesi gerçekleşmez. Olayı doğru belirleyebilmek için sözcüğün önceki ve sonraki biçimlerini karşılaştırmak gerekir.

İçindekiler

1. Ünlü Türemesi Nedir?
2. Ünlü Türemesi Nasıl Anlaşılır?
3. -cık/-cik Ekiyle Ünlü Türemesi
4. Pekiştirmelerde Ünlü Türemesi
5. Ünlü Türemesi Örnekleri
6. Her Ek Alan Sözcükte Ünlü Türemesi Olur mu?
7. Ünlü Türemesi ile Ünlü Düşmesi Arasındaki Fark
8. Ünlü Türemesi ile Ünlü Daralması Karıştırılır mı?
9. Ünlü Türemesini Ayırt Etmenin Kolay Yolu
10. Sık Karıştırılan Örnekler

1. Ünlü Türemesi Nedir?

Ünlü türemesi, bir sözcüğün yapısında daha önce bulunmayan bir ünlünün sonradan ortaya çıkmasıdır.

Konuyu en kolay şu örnek üzerinden görebiliriz:

az + cık → azıcık

Başlangıçta az ve -cık vardır. Sözcük oluşturulduğunda ise azıcık biçimi ortaya çıkar.

Aradaki ı sesi kökte bulunmaz. -cık ekinin de parçası değildir. Bu nedenle ı, sözcüğün oluşumu sırasında türemiştir.

Benzer şekilde:

bir + cik → biricik

örneğinde sonradan ortaya çıkan ses idir.

Ünlü türemesini [Ses Bilgisi] içindeki bazı diğer değişikliklerden ayıran temel özellik buradadır: Var olan bir ünlünün kaybolması veya başka bir ünlüye dönüşmesi yerine yeni bir ünlü ortaya çıkar.

2. Ünlü Türemesi Nasıl Anlaşılır?

Bir sözcükte ünlü türemesi olup olmadığını anlamak için yalnızca son biçimdeki ünlülere bakmak yeterli değildir.

Daha güvenilir yöntem, sözcüğün önceki ve sonraki biçimlerini karşılaştırmaktır.

Örneğin:

daracık

sözcüğünü parçalarına ayıralım:

dar + cık

Şimdi ortaya çıkan biçimle karşılaştıralım:

dar + cık → daracık

Başlangıçtaki iki parçada bulunmayan a, son biçimde ortaya çıkmıştır.

Bu nedenle:

daracık → ünlü türemesi vardır.

Şimdi aynı eki alan başka bir sözcüğe bakalım:

ev + cik → evcik

Burada kökle ek arasına yeni bir ünlü girmemiştir.

Dolayısıyla:

evcik → ünlü türemesi yoktur.

Bu karşılaştırma önemli bir noktayı gösterir: Bir sözcüğün belirli bir eki alması, tek başına ünlü türemesi olduğunu göstermez. Gerçekleşen ses değişikliğine bakmak gerekir.

3. -cık/-cik Ekiyle Ünlü Türemesi

Okul dil bilgisinde ünlü türemesini anlatırken en sık kullanılan örneklerden bazıları -cık/-cik ekiyle oluşturulur.

MEB’in resmî öğretim materyallerinde bu grupta dört temel örnek verilir: daracık, biricik, azıcık ve gencecik.

Bunları parçalarına ayıralım:

az + cık → azıcık
bir + cik → biricik
dar + cık → daracık
genç + cik → gencecik

Ortaya çıkan ünlüler ise şöyledir:

Tabloya bakıldığında türeyen ünlünün her sözcükte aynı olmadığı görülür.

-cık/-cik burada sözcük türeten bir [Yapım Eki]dir. Ancak bu eki alan her sözcükte ünlü türemesi görülmez.

Örneğin:

dar + cık → daracık

sözcüğünde a ortaya çıkarken:

ev + cik → evcik

sözcüğünde yeni bir ünlü oluşmaz.

Bu nedenle yalnızca eki görmek yerine kök + ek ile ortaya çıkan sözcüğü karşılaştırmak gerekir.

4. Pekiştirmelerde Ünlü Türemesi

Ünlü türemesi yalnızca -cık/-cik ekiyle oluşturulan sözcüklerde görülmez. Bazı pekiştirilmiş sözcüklerde de yeni bir ünlü ortaya çıkabilir.

MEB’in öğretim materyallerinde sapasağlam ve yapayalnız bu duruma örnek gösterilir.

Örneğin:

sapasağlam

sözcüğünün pekiştirilmiş yapısında a ünlüsü ortaya çıkar.

Benzer şekilde:

yapayalnız

sözcüğünde de pekiştirme sırasında a sesi görülür.

Fakat burada dikkat edilmesi gereken önemli bir ayrım vardır:

Her pekiştirilmiş sözcükte ünlü türemesi olmaz.

Örneğin:

masmavi

sözcüğü pekiştirilmiştir ancak yapıya yeni bir ünlü eklenmemiştir.

Dolayısıyla:

sapasağlam → ünlü türemesi var

yapayalnız → ünlü türemesi var

masmavi → ünlü türemesi yok

şeklinde değerlendirilir.

Kısacası bir sözcüğün pekiştirilmiş olması, onda mutlaka ünlü türemesi bulunduğu anlamına gelmez.

5. Ünlü Türemesi Örnekleri

Ünlü türemesini uzun bir sözcük listesi ezberleyerek öğrenmek yerine, ünlünün nerede ortaya çıktığını görmek daha kullanışlıdır.

-cık/-cik Ekiyle Oluşan Örnekler

az + cık → azıcık

Türeyen ünlü: ı

bir + cik → biricik

Türeyen ünlü: i

dar + cık → daracık

Türeyen ünlü: a

genç + cik → gencecik

Türeyen ünlü: e

Bu dört örneğin ortak özelliği, kök ile ekin arasında başlangıçta bulunmayan bir ünlünün ortaya çıkmasıdır.

Pekiştirmede Görülen Örnekler

sapasağlam

Türeyen ünlü: a

yapayalnız

Türeyen ünlü: a

Bazı kaynaklarda güpegündüz, düpedüz, çepeçevre gibi başka pekiştirme örnekleriyle de karşılaşılabilir. Konunun temel mantığı değişmez: Yeni bir ünlünün ortaya çıkıp çıkmadığı incelenir.

Ünlü türemesini belirlerken sözcükleri ezberlemekten çok, ilk biçim ile son biçim arasındaki farkı görmek önemlidir.

6. Her Ek Alan Sözcükte Ünlü Türemesi Olur mu?

Hayır.

Bir sözcüğün ek alması, ünlü türemesinin gerçekleşmesi için yeterli değildir.

İki örneği karşılaştıralım:

dar + cık → daracık

Burada başlangıçta bulunmayan a ortaya çıkar.

Buna karşılık:

ev + cik → evcik

sözcüğünde yeni bir ünlü yoktur.

Dolayısıyla:

daracık → ünlü türemesi var

evcik → ünlü türemesi yok

Aynı nedenle bir soruda yalnızca kullanılan eke bakarak karar vermek doğru değildir.

Ünlü türemesinden söz edebilmek için sözcüğün başlangıçtaki yapısında bulunmayan bir ünlünün gerçekten ortaya çıkmış olması gerekir.

7. Ünlü Türemesi ile Ünlü Düşmesi Arasındaki Fark

Ünlü türemesi ile [Ünlü Düşmesi] birbirinin tersi yönünde gerçekleşen ses olaylarıdır.

Şu iki örnek farkı açıkça gösterir:

dar + cık → daracık

Başlangıçta bulunmayan a ortaya çıkmıştır.

burun + u → burnu

Bu kez burun sözcüğündeki ikinci u ortadan kalkmıştır.

Aradaki farkı şu şekilde hatırlayabiliriz:

Önceden olmayan bir ünlü ortaya çıkıyorsa → ünlü türemesi

Önceden bulunan bir ünlü kayboluyorsa → ünlü düşmesi

Bu karşılaştırma özellikle benzer ses olayı adlarının birbirine karıştırılmasını önler.

8. Ünlü Türemesi ile Ünlü Daralması Karıştırılır mı?

Ünlü türemesi ile [Ünlü Daralması] da farklı ses olaylarıdır.

Karşılaştıralım:

az + cık → azıcık

Burada yeni bir ı sesi ortaya çıkar.

Bu nedenle:

azıcık → ünlü türemesi

Şimdi:

bekle + yor → bekliyor

örneğine bakalım.

Burada sözcüğe fazladan bir ünlü eklenmemiştir. Fiilin sonundaki e, -yor ekinin etkisiyle iye dönüşmüştür.

Bu nedenle:

bekliyor → ünlü daralması

olarak değerlendirilir.

Üç ses olayını yan yana koyduğumuzda ayrım daha belirgin hâle gelir:

dar → daracık: yeni ünlü ortaya çıkar → türeme

burun → burnu: bir ünlü kaybolur → düşme

bekle → bekliyor: bir ünlü başka bir ünlüye dönüşür → daralma

Bu üçlü karşılaştırma [Ses Olayları] konusunda karşılaşılan örnekleri sınıflandırmayı kolaylaştırır.

9. Ünlü Türemesini Ayırt Etmenin Kolay Yolu

Bir sözcükte ünlü türemesi olup olmadığını anlamak için sözcüğün oluşumunu geriye doğru inceleyebiliriz.

Örneğimiz:

gencecik

Önce temel sözcüğü bulalım:

genç

Ardından kullanılan eki belirleyelim:

-cik

Şimdi karşılaştıralım:

genç + cik → gencecik

Başlangıçtaki parçalarda bulunmayan e ortaya çıkmıştır.

Sonuç:

gencecik sözcüğünde ünlü türemesi vardır.

Aynı yöntemi:

evcik

sözcüğüne uygulayalım:

ev + cik → evcik

Yeni bir ünlü yoktur.

Sonuç:

evcik sözcüğünde ünlü türemesi yoktur.

Bir sözcüğü incelerken şu sırayı kullanabiliriz:

1. Sözcüğün kökünü veya temel biçimini belirle.
2. Aldığı eki ya da geçirdiği yapısal değişikliği bul.
3. İlk biçim ile son biçimi karşılaştır.
4. Son biçimde başlangıçta bulunmayan bir ünlü olup olmadığına bak.
5. Gördüğün ünlünün ekin zaten sahip olduğu bir ses olmadığından emin ol.

Son madde özellikle önemlidir. Bir ekin kendi ünlüsü, türemiş ünlü olarak değerlendirilmez.

10. Sık Karıştırılan Örnekler

Şimdi birkaç sözcüğü aynı yöntemle inceleyelim.

Azıcık

az + cık → azıcık

Başlangıçta bulunmayan ı ortaya çıkmıştır.

Sonuç: Ünlü türemesi vardır.

Daracık

dar + cık → daracık

Arada a ortaya çıkmıştır.

Sonuç: Ünlü türemesi vardır.

Biricik

bir + cik → biricik

Arada i ortaya çıkmıştır.

Sonuç: Ünlü türemesi vardır.

Gencecik

genç + cik → gencecik

Arada e ortaya çıkmıştır.

Sonuç: Ünlü türemesi vardır.

Evcik

ev + cik → evcik

Yeni bir ünlü ortaya çıkmamıştır.

Sonuç: Ünlü türemesi yoktur.

Sapasağlam

Pekiştirme sırasında a ünlüsü ortaya çıkmıştır.

Sonuç: Ünlü türemesi vardır.

Masmavi

Sözcük pekiştirilmiştir ancak yeni bir ünlü ortaya çıkmamıştır.

Sonuç: Ünlü türemesi yoktur.

Burnu

burun + u → burnu

Yeni bir ünlü ortaya çıkmamış, sözcüğün yapısındaki u düşmüştür.

Sonuç: [Ünlü Düşmesi] vardır.

Bekliyor

bekle + yor → bekliyor

Yeni bir ünlünün türemesi yerine e → i değişimi gerçekleşmiştir.

Sonuç: [Ünlü Daralması] vardır.

Bu örneklerin tamamında aynı soruyu sorabiliriz:

“Son biçimde, başlangıçtaki yapıda bulunmayan yeni bir ünlü ortaya çıkmış mı?”

Evetse ünlü türemesi araştırılır. Hayırsa gerçekleşen değişiklik başka bir ses olayı olabilir.

Kaynaklar

1. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB/OGM) → TYT Türkçe Konu Özetleri – Ses Bilgisi
2. Türk Dil Kurumu / Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu → Dil Bilimi, Dil Bilgisi ve Dil Eğitimi Kaynağı