İlgi (Tamlayan) Eki Nedir? Nasıl Bulunur?

“Evin kapısı” dediğimizde ev ile kapı arasında bir ilişki kurarız. Bu ilişkide “ev” sözcüğüne gelen -in eki, evin tamlayan olduğunu gösterir:

ev + in → evin kapısı

Peki “Ceketin düğmesi koptu.” ve “Ceketin burada kalmış.” cümlelerindeki -in aynı ek midir? Görünüşleri aynı olsa da değildir. İlk cümledeki -in ilgi (tamlayan) eki, ikinci cümledeki -in ise iyelik ekidir. İlgi ekini öğrenirken yalnızca -ın, -in, -un, -ün biçimlerini ezberlemek bu nedenle yeterli olmaz.

İlgi eki; özellikle isim tamlamalarında tamlayanı belirleyen, isimler arasında ilişki kurulmasını sağlayan bir isim çekim ekidir. Tamlayan üzerinde bulunduğu için tamlayan eki adıyla da kullanılır. MEB kaynaklarında da konu “İlgi (Tamlayan) Eki” adıyla ele alınır.

Bu yazıda ilgi ekinin ne olduğunu ve nasıl bulunduğunu öğrenmenin yanında tamlayan–tamlanan ilişkisini, ilgi eki ile iyelik eki arasındaki farkı ve aynı görünen eklerin nasıl ayırt edileceğini örnekler üzerinden inceleyeceğiz.

İçindekiler

1. İlgi (Tamlayan) Eki Nedir?
2. İlgi Ekleri Nelerdir?
3. İlgi Eki İsim Tamlamasında Ne İşe Yarar?
4. İlgi Eki Nasıl Bulunur?
5. İlgi Eki ile İyelik Eki Nasıl Ayırt Edilir?
6. Tamlayan Eki ile Tamlanan Eki Arasındaki Fark
7. “Benim” ve “Bizim” Sözcüklerinde İlgi Eki
8. İlgi Eki Her Zaman İsim Tamlaması mı Kurar?
9. İlgi Eki ile İlgi Zamiri “-ki” Aynı Şey midir?
10. İlgi Eki Alan Sözcüklerde Ses Değişiklikleri
11. Açıklamalı İlgi Eki Örnekleri
12. İlgi Ekinde En Çok Karıştırılan Kullanımlar
13. TYT’de İlgi Eki Soruları Nasıl Çözülür?
14. İlgi Eki Alıştırmaları
15. Sık Sorulan Sorular

1. İlgi (Tamlayan) Eki Nedir?

Bir ismin başka bir isimle ilişkisini kuran ve isim tamlamalarında tamlayan üzerinde bulunan -ın, -in, -un, -ün eklerine ilgi eki denir.

İsim tamlamasında tamlayan olan sözcüğe geldiği için bu ekin diğer adı tamlayan ekidir.

Örneğin:

Kitabın kapağı yırtılmış.

Sözcükleri inceleyelim:

kitap + ın → kitabın

kapak + ı → kapağı

Burada “kitap” ile “kapak” arasında bir ilişki vardır. “Kitabın” sözcüğündeki -ın, tamlayan üzerinde bulunduğu için ilgi ekidir.

Bir başka örnek:

Evin penceresi açıktı.

ev + in → evin

pencere + si → penceresi

Burada:

evin → tamlayan

penceresi → tamlanan

olur.

Dolayısıyla -in, ilgi yani tamlayan ekidir.

İlgi eki yeni bir sözcük oluşturmaz. Sözcükler arasında dil bilgisel ilişki kurduğu için İsim Çekim Ekleri içerisinde değerlendirilir. OGM’nin TYT konu özetlerinde de tamlayan (ilgi hâli) eki isim çekim ekleri kapsamında gösterilir.

2. İlgi Ekleri Nelerdir?

İlgi ekinin temel biçimleri şunlardır:

-ın, -in, -un, -ün

Hangi biçimin kullanılacağını sözcüğün son ünlüsü ve Türkçenin ünlü uyumu belirler.

Sözcük ünlüyle bittiğinde ise araya n sesi girer:

• araba + n + ın → arabanın
• anne + n + in → annenin
• konu + n + un → konunun
• köprü + n + ün → köprünün

Bu nedenle ilgi ekini sözcük üzerinde:

-ın, -in, -un, -ün

ve ünlüyle biten sözcüklerde:

-nın, -nin, -nun, -nün

biçimlerinde görebiliriz. MEB materyallerinde de ilgi eki bu biçimleriyle gösterilir.

Örnekler:

• çocuğun oyuncağı
• okulun bahçesi
• masanın ayağı
• annenin çantası
• köprünün ayakları

Ancak burada önemli bir nokta var: Bir sözcüğün sonunda -ın, -in, -un veya -ün bulunması, o ekin mutlaka ilgi eki olduğu anlamına gelmez. Ekin görevini cümle içinde belirlemek gerekir.

3. İlgi Eki İsim Tamlamasında Ne İşe Yarar?

İlgi ekinin en temel kullanım alanı İsim Tamlamaları‘dır.

Özellikle belirtili isim tamlamasında iki unsur bulunur:

tamlayan + tamlanan

Örneğin:

Okulun bahçesi

Yapıyı ayıralım:

okul + un → okulun

bahçe + si → bahçesi

Burada:

okulun → tamlayan

bahçesi → tamlanan

Tamlayan üzerindeki -un, ilgi ekidir.

Tamlanan üzerindeki -si ise iyelik ekidir.

Bunu bir formülle gösterebiliriz:

Tamlayan + ilgi eki / Tamlanan + iyelik eki

Örneğin:

çocuğ-un / oyuncak-ı

→ çocuğun oyuncağı

ev-in / kapı-sı

→ evin kapısı

ağaç-ın / dal-ı

→ ağacın dalı

OGM materyallerinde belirtili isim tamlamasının yapısı da aynı şekilde açıklanır: tamlayan ilgi hâli eki, tamlanan ise iyelik eki alır.

Bu ilişki, ilgi eki ile İyelik Ekleri arasındaki farkı anlamanın da temelidir.

4. İlgi Eki Nasıl Bulunur?

İlgi ekini bulmak için yalnızca sözcüğün sonundaki harflere bakmak yeterli değildir. Ekin cümlede ne yaptığını belirlemek gerekir.

Şu cümle üzerinden ilerleyelim:

Bahçenin kapısı açıktı.

1. Ek Alan Sözcüğü Belirleyin

bahçenin

2. Sözcüğü Eklerine Ayırın

bahçe + nin

3. Sözcüğün Başka Bir İsimle İlişkisine Bakın

bahçenin → kapısı

Bahçe ile kapı arasında bir tamlama ilişkisi kurulmuştur.

4. Tamlayan ve Tamlananı Belirleyin

bahçenin → tamlayan

kapısı → tamlanan

5. Ekin Görevine Karar Verin

Tamlayan üzerindeki -nin, ilgi ekidir.

Başka bir örnek:

Çocuğun bisikleti bahçedeydi.

çocuk + un → çocuğun

bisiklet + i → bisikleti

çocuğun → tamlayan

bisikleti → tamlanan

Dolayısıyla -un → ilgi ekidir.

İlgi ekini bulurken kullanabileceğimiz temel kontrol şudur:

Ek, bir tamlamada tamlayan olan sözcüğün üzerinde mi?

Cevap evetse ilgi eki olma olasılığı yüksektir. Ancak ilgi ekinin isim tamlaması dışında da bazı kullanımları bulunduğundan bu yöntemi tek başına değişmez bir kural olarak görmemek gerekir.

5. İlgi Eki ile İyelik Eki Nasıl Ayırt Edilir?

İlgi eki konusunda en sık karşılaşılan sorunlardan biri, ilgi eki ile iyelik ekinin karıştırılmasıdır.

Bunun nedeni bazı biçimlerin aynı görünmesidir.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Ceketin düğmesi koptu.

Ceketin burada kalmış.

İlk cümlede:

ceket + in → ceketin düğmesi

“Ceketin”, isim tamlamasının tamlayanıdır.

Dolayısıyla:

-in → ilgi eki

İkinci cümlede ise:

senin ceketin

anlamı vardır.

Buradaki -in, ceketin kime ait olduğunu gösterir:

-in → ikinci tekil kişi iyelik eki

MEB materyallerinde de ilgi eki ile iyelik ekinin bu tür örneklerle birbirinden ayrılması gerektiği gösterilir.

Bir örnek daha:

Kalemin ucu kırılmış.

kalem + in → kalemin ucu

Buradaki -in → ilgi eki

Çünkü “kalemin” tamlayandır.

Şimdi:

Kalemin masada duruyor.

Burada:

senin kalemin

ilişkisi vardır.

Bu nedenle:

-in → iyelik eki

Temel farkı şöyle özetleyebiliriz:

Bu yüzden:

“-in gördüm, ilgi ekidir.”

şeklinde düşünmek doğru değildir.

Önce ekin cümledeki görevini belirlemek gerekir.

6. Tamlayan Eki ile Tamlanan Eki Arasındaki Fark

“Tamlayan eki” ile “tamlanan eki” adlarının birbirine çok benzemesi karışıklığa yol açabilir.

Fakat bunlar aynı ek değildir.

Öğrencinin defteri

örneğini inceleyelim:

öğrenci + nin

→ öğrencinin

→ tamlayan

→ -nin = ilgi (tamlayan) eki

İkinci sözcük:

defter + i

→ defteri

→ tamlanan

→ -i = iyelik (tamlanan) eki

Dolayısıyla:

tamlayan eki = ilgi eki

tamlanan eki = iyelik eki

OGM konu özetlerinde de bu iki ek ayrı başlıklar altında “Tamlayan (İlgi Hâli) Eki” ve “Tamlanan (İyelik / Aitlik / Sahiplik) Eki” olarak gösterilir.

Başka örnekler:

arabanın kapısı

• arabanın → ilgi/tamlayan eki
• kapısı → iyelik/tamlanan eki

kitabın sayfası

• kitapın → kitabın → ilgi/tamlayan eki
• sayfası → iyelik/tamlanan eki

Bu iki ek birlikte kullanıldığında belirtili isim tamlaması meydana gelir.

7. “Benim” ve “Bizim” Sözcüklerinde İlgi Eki

İlgi ekinin önemli bir özel kullanımı ben ve biz kişi zamirlerinde görülür.

Normal biçimlerden bazıları şöyledir:

• sen → senin
• o → onun
• siz → sizin
• onlar → onların

Fakat ben ve biz zamirlerinde ilgi eki -im biçimini alır:

• ben → benim
• biz → bizim

MEB materyallerinde de bu durum özellikle belirtilir.

Şimdi çok önemli bir örneğe bakalım:

Benim kitabım masada.

İlk bakışta “benim” ve “kitabım” sözcüklerinin ikisinde de -im/-ım biçiminde bir ek görülüyor.

Ancak görevleri farklıdır:

ben + im → benim

-im → ilgi (tamlayan) eki

kitap + ım → kitabım

-ım → iyelik (tamlanan) eki

Yani:

benim → tamlayan

kitabım → tamlanan

Aynı durum:

Bizim evimiz oldukça eski.

cümlesinde de görülür.

biz + im → bizim

-im → ilgi eki

ev + imiz → evimiz

-imiz → iyelik eki

Bu örnekler, ekleri yalnızca görünüşlerine göre sınıflandırmanın neden yanlış sonuç verebileceğini açıkça gösterir.

8. İlgi Eki Her Zaman İsim Tamlaması mı Kurar?

İlgi ekinin en bilinen görevi belirtili isim tamlaması kurmaktır:

• evin kapısı
• çocukun oyuncağı
• öğretmenin masası

Ancak ilgi ekinin kullanımı yalnızca bu örneklerle sınırlı değildir.

Edatlarla Birlikte Kullanılabilir

Örneğin:

Senin için bunu hazırladım.

Onun gibi düşünmüyorum.

Sizin kadar hızlı koşamadık.

Burada ilgi eki alan zamirler için, gibi, kadar gibi edatlarla ilişki kurmuştur. MEB’in TYT materyallerinde de ilgi hâli ekinin isimleri, zamirleri ve sıfat-fiilleri edatlara bağlayabildiği belirtilir.

Yüklemle İlişki Kurabilir

Örneğin:

Bu defter senin.

Buradaki:

sen + in → senin

sözcüğü cümlenin yüklemidir.

Benzer biçimde:

Bu koltuk benim.

Başarı hepimizin.

gibi yapılarda da ilgi eki alan sözcükler kullanılabilir.

Bu nedenle “İlgi eki gördüğümüz her yerde mutlaka yanında açıkça yazılmış bir tamlanan bulunur.” şeklinde kesin bir kural koymak doğru değildir.

9. İlgi Eki ile İlgi Zamiri “-ki” Aynı Şey midir?

Hayır. Adları benzediği için bu iki yapı zaman zaman karıştırılır.

İlgi (tamlayan) eki:

-ın, -in, -un, -ün

Örneğin:

Arda’nın defteri

Arda’nın → ilgi/tamlayan eki

Buna karşılık ilgi zamiri olan -ki, daha önce söylenen bir ismin yerini tutabilir:

Arda’nın defteri mavi, seninki kırmızı.

Buradaki:

senin + ki → seninki

-ki, “senin defterin” sözündeki defter sözcüğünün yerini tutmaktadır.

OGM’nin TYT konu özetlerinde de ilgi zamiri -ki ile tamlayan (ilgi hâli) eki ayrı yapılar olarak gösterilir.

Bu nedenle:

ilgi eki → -ın/-in/-un/-ün

ile

ilgi zamiri → -ki

aynı kavram değildir.

10. İlgi Eki Alan Sözcüklerde Ses Değişiklikleri

İlgi eki ünlüyle başlayan bir ek olduğu için bazı sözcüklere getirildiğinde [Ses Olayları] meydana gelebilir.

Örneğin:

kitap + ın → kitabın

Sözcüğün sonundaki p, ünlüyle başlayan ekin etkisiyle b‘ye dönüşmüştür.

Burada:

-ın → ilgi eki

p → b → [Ünsüz Yumuşaması]

Başka örnekler:

çocuk + un → çocuğun

ağaç + ın → ağacın

renk + in → rengin

İlgi eki geldiğinde bazı sözcüklerde ünlü düşmesi de görülebilir:

burun + un → burnun

ağız + ın → ağzın

oğul + un → oğlun

Bu örneklerde ise [Ünlü Düşmesi] meydana gelir.

Burada önemli olan iki olayı birbirine karıştırmamaktır:

Sözcüğün aldığı ek → ilgi eki

Eklenme sırasında gerçekleşen değişiklik → ses olayı

Örneğin:

kitabın

sözcüğünde hem ilgi eki vardır hem de ünsüz yumuşaması gerçekleşmiştir.

11. Açıklamalı İlgi Eki Örnekleri

İlgi ekini farklı kullanımlar üzerinde incelemek, aynı biçimde görünen ekleri ayırmayı kolaylaştırır.

“Evin çatısı geçen yıl yenilendi.”

ev + in → evin

-in → ilgi eki

Çünkü “evin”, evin çatısı tamlamasının tamlayanıdır.

“Annenin çantası masadaydı.”

anne + n + in → annenin

-nin → ilgi eki

çanta + sı → çantası

-sı → iyelik eki

“Çocuğun oyuncağı kırılmış.”

çocuk + un → çocuğun

-un → ilgi eki

Aynı zamanda:

çocuk → çocuğun

değişiminde ünsüz yumuşaması gerçekleşmiştir.

“Senin için bir kitap aldım.”

sen + in → senin

-in → ilgi eki

Bu kullanımda ek alan zamir “için” edatıyla ilişki kurmuştur.

“Bu kalem senin.”

sen + in → senin

-in → ilgi eki

Bu kez “senin” sözcüğü cümlede yüklem görevindedir.

“Kalemin ucu kırılmış.”

kalem + in → kalemin

-in → ilgi eki

Çünkü:

kalemin ucu

bir isim tamlamasıdır.

“Kalemin sıranın üzerinde.”

Bu cümlede ise:

senin kalemin

anlamı vardır.

Buradaki:

kalem + in

yapısındaki -in ilgi eki değil, ikinci tekil kişi iyelik ekidir.

Görüldüğü gibi aynı sözcük biçimi bile farklı cümlelerde farklı görevde kullanılabilir.

12. İlgi Ekinde En Çok Karıştırılan Kullanımlar

İlgi ekinde yapılan hataların çoğu, ekin görevine bakmadan yalnızca biçimine göre karar vermekten kaynaklanır.

Her -ın/-in/-un/-ün Ekini İlgi Eki Sanmak

Defterin kapağı yırtılmış.

Buradaki -in → ilgi eki

Çünkü “defterin” tamlayandır.

Defterin masada kalmış.

Buradaki -in → iyelik eki

Çünkü:

senin defterin

anlamı vardır.

Tamlayan Eki ile Tamlanan Ekini Aynı Sanmak

Arabanın kapısı

arabanın → tamlayan → ilgi eki

kapısı → tamlanan → iyelik eki

İki ek aynı değildir.

“Benim” Sözcüğündeki -im’i İyelik Eki Sanmak

Benim çantam

benim → ilgi eki

çantam → iyelik eki

“Benim” sözcüğündeki -im, burada sahip olunan varlığa değil tamlayana gelmiştir.

İlgi Eki ile İlgi Zamirini Karıştırmak

Ali’nin kitabı

-nin → ilgi eki

Ali’ninki

-ki → ilgi zamiri

Adlarının benzemesi aynı görevde oldukları anlamına gelmez.

13. TYT’de İlgi Eki Soruları Nasıl Çözülür?

TYT Türkçe sorularında ilgi eki yalnızca “Aşağıdakilerden hangisinde ilgi eki vardır?” biçiminde sorulmayabilir. İsim çekim ekleri, tamlamalar, sözcüğün yapısı veya aynı ekin farklı görevleri üzerinden de karşımıza çıkabilir. OGM’nin TYT materyallerinde tamlayan (ilgi hâli) eki ile tamlanan (iyelik) eki ayrı ayrı gösterilmekte; tamlayan ekinin bazı kullanımlarına ayrıca dikkat çekilmektedir.

Soruyu çözerken şu sırayı izlemek daha güvenlidir:

1. Ek alan sözcüğü bulun.

2. Sözcüğü kök ve eklerine ayırın.

3. -ın/-in/-un/-ün biçimindeki ekin görevini kontrol edin.

4. Sözcük bir isim tamlamasının içindeyse tamlayan ve tamlananı belirleyin.

5. Ek tamlayandaysa ilgi eki, tamlananda sahiplik bildiriyorsa iyelik eki olabileceğini düşünün.

6. “Benim, bizim” gibi özel kullanımları unutmayın.

7. İlgi zamiri -ki ile ilgi ekini birbirine karıştırmayın.

Örneğin:

Arkadaşımın kitabının kapağı yırtılmış.

İlk sözcük:

arkadaş + ım + ın

-ım → iyelik eki

-ın → ilgi eki

İkinci sözcük:

kitap + ı + nın

-ı → iyelik eki

-nın → ilgi eki

Üçüncü sözcük:

kapak + ı → kapağı

-ı → iyelik eki

Bu tür örneklerde sözcüğün sonundaki eki tek başına değerlendirmek yerine eklerin birbirleriyle kurduğu ilişkiyi aşamalı olarak çözmek gerekir.

14. İlgi Eki Alıştırmaları

Aşağıdaki cümlelerde koyu gösterilen sözcüklerdeki eklerin görevini belirlemeye çalışın.

1. “Okulun bahçesi hafta sonu düzenlendi.”

Cevap: -un, ilgi ekidir.

Açıklama: “Okulun bahçesi” belirtili isim tamlamasıdır. “Okulun” tamlayan olduğu için üzerindeki -un ilgi/tamlayan ekidir.

2. “Kalemin çalışma masasının üzerinde.”

Cevap: -in, ikinci tekil kişi iyelik ekidir.

Açıklama: Cümlede “senin kalemin” anlamı vardır. “Kalem” sözcüğündeki -in sahiplik bildirmektedir.

3. “Benim odam üst kattadır.”

Cevap: -im, ilgi ekidir.

Açıklama: İlgi eki “ben” zamirine geldiğinde -im biçimini alır. “Benim” tamlayan, “odam” ise tamlanandır.

4. “Bu kitap senin.”

Cevap: -in, ilgi ekidir.

Açıklama: “Senin” sözcüğündeki -in, ilgi ekidir. Burada ilgi eki alan sözcük cümlede yüklem olarak kullanılmıştır.

5. “Çocuğun oyuncağı koltuğun altına düşmüş.”

Cevap: -un, ilgi ekidir.

Açıklama: “Çocuğun oyuncağı” belirtili isim tamlamasıdır. “Çocuğun” tamlayan olduğu için -un ilgi ekidir. Ayrıca “çocuk → çocuğun” değişiminde ünsüz yumuşaması gerçekleşmiştir.

Bu örneklerde görüldüğü gibi ilgi ekini doğru belirlemek için ekin biçiminden çok cümlede üstlendiği göreve bakmak gerekir.

15. Sık Sorulan Sorular

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı Bursa Ölçme Değerlendirme Merkezi, Türkçe 6 – İlgi (Tamlayan) Eki.
• OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri – Tamlayan (İlgi Hâli) Eki.
• OGM Materyal, İsim Tamlamaları – Belirtili İsim Tamlaması.