Açıklık Nedir ve Nasıl Bulunur? Açık Anlatımı Örneklerle Tanıma

“Selin, Derya’ya onun hazırladığı sunumu çok beğendiğini söyledi.”

İlk bakışta sıradan görünen bu cümlede küçük bir belirsizlik vardır: Sunumu kim hazırladı? “Onun” sözcüğünün Derya’yı mı yoksa daha önce sözü edilen başka bir kişiyi mi gösterdiği bağlamdan anlaşılmıyorsa okuyucu tek bir anlama ulaşamaz.

Cümleyi şöyle kurduğumuzda durum değişir:

“Selin, Derya’ya Derya’nın hazırladığı sunumu çok beğendiğini söyledi.”

Artık kastedilen kişi bellidir.

Açıklık; bir sözün, cümlenin ya da metnin anlam belirsizliğine yol açmadan kolayca anlaşılmasını sağlayan anlatım özelliğidir. Okuyucu, anlatılmak istenen düşünceyi farklı ihtimaller arasında kalmadan kavrayabiliyorsa anlatım açıktır.

Açıklık, Anlatım Özellikleri içinde özellikle anlamın netliği ve anlaşılabilirliğiyle ilgilidir. Duruluk ve yalınlıkla yakın görünmesine rağmen bu kavramların ölçütleri birbirinden farklıdır.

İçindekiler

1. Açıklık Nedir?
2. Açık Anlatım Nedir?
3. Açıklığı Bozan Durumlar Nelerdir?
4. Açıklık Nasıl Bulunur?
5. Açıklık Örnekleri
6. Paragrafta Açıklık Nasıl Anlaşılır?
7. Açıklık ile Duruluk Arasındaki Fark
8. Açıklık ile Yalınlık Arasındaki Fark
9. Açıklık, Duruluk ve Yalınlık Nasıl Ayırt Edilir?
10. Açıklık Mini Test

1. Açıklık Nedir?

Açıklık, anlatılmak istenen düşüncenin okuyucuya net, anlaşılır ve belirsizliğe yol açmayacak biçimde aktarılmasıdır. Açık bir anlatımda okuyucu, söylenmek isteneni çözmek için farklı ihtimaller arasında seçim yapmak zorunda kalmaz.

Başka bir ifadeyle bu anlatım özelliğinin temelinde anlamın belirgin olması vardır.

Örneğin:

“Sınav sonuçları cuma günü okulun internet sitesinde yayımlanacak.”

Cümlenin verdiği bilgi nettir. Sonuçların ne zaman ve nerede yayımlanacağı kolayca anlaşılmaktadır.

Şimdi şu cümleye bakalım:

“Mert, Kaan’a onun önerisini kabul ettiğini söyledi.”

Buradaki “onun” sözcüğünün kimi gösterdiği bağlamdan anlaşılmıyorsa cümlede belirsizlik ortaya çıkar.

Dolayısıyla bir cümlenin dil bilgisi bakımından doğru kurulmuş görünmesi, anlamının mutlaka açık olduğu anlamına gelmez.

Açık bir anlatımda genel olarak şu özellikler görülür:

• Verilmek istenen düşünce kolayca kavranır.
• Sözcükler anlam ilişkisini belirsizleştirmeyecek biçimde kullanılır.
• Zamirlerin ve diğer gönderimlerin kimi ya da neyi karşıladığı anlaşılır.
• Noktalama işaretleri anlamın doğru kurulmasını destekler.
• Cümle yapısı düşüncenin izlenmesini gereksiz yere güçleştirmez.
• Okuyucu metnin temel iletisine ulaşmak için tahminde bulunmak zorunda kalmaz.

Açıklık; duruluk, yalınlık, akıcılık ve diğer niteliklerle birlikte Anlatım Özellikleri konusunda bütün olarak ele alınmaktadır.

2. Açık Anlatım Nedir?

Açık anlatım, okuyucunun verilmek istenen mesajı kolayca kavrayabildiği anlatımdır. Cümlenin ya da paragrafın temel anlamına ulaşmak için sürekli geriye dönmek, sözcüklerin neyi karşıladığını tahmin etmek veya birkaç ihtimal arasında seçim yapmak gerekmez.

Örneğin:

“Gezi otobüsü cumartesi sabahı saat sekizde okulun önünden hareket edecek.”

Hareket günü, saati ve yeri bellidir. Okuyucunun tamamlaması gereken belirsiz bir bilgi yoktur.

Açık anlatımın mutlaka kısa olması gerektiği düşünülmemelidir. Uzun bir cümle ilişkileri doğru kurulmuşsa rahatlıkla anlaşılabilir. Buna karşılık birkaç sözcükten oluşan kısa bir cümle bile bağlama göre birden fazla anlama gelebilir.

Bu nedenle temel ölçüt cümle uzunluğu değil, anlamın netliğidir.

3. Açıklığı Bozan Durumlar Nelerdir?

Bir cümlenin anlaşılmasını güçleştiren durumlar farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Bazen sorun bir zamirde, bazen sözcüğün cümledeki yerinde, bazen de noktalama işaretinde ortaya çıkar.

Burada önemli olan, her anlatım bozukluğunu doğrudan açıklık sorunu olarak görmemektir. Anlamın netliğini ve anlaşılabilirliğini etkileyen kullanımlar bu başlık açısından önem taşır.

3.1. Anlam Belirsizliği

Bir ifade, bağlamın da yardımı olmadan iki veya daha fazla biçimde yorumlanabiliyorsa anlatımın açıklığı zarar görebilir.

“Emre, arkadaşına onun kararını desteklediğini söyledi.”

Buradaki “onun” sözcüğünün arkadaşını mı yoksa daha önce sözü edilen başka bir kişiyi mi gösterdiği belli değildir.

Anlatılmak istenen düşünceye göre kişi açıkça belirtilmelidir:

“Emre, arkadaşına arkadaşının kararını desteklediğini söyledi.”

Anlamın birden fazla yoruma açık hâle geldiği kullanımlar Anlam Belirsizliği konusunda ayrıntılı olarak incelenmektedir.

3.2. Zamir ve İyelik Belirsizliği

Zamirler, gereksiz tekrarları önleyebilir. Ancak hangi kişi veya varlığı karşıladıkları belli değilse anlamın anlaşılmasını güçleştirebilir.

Örneğin:

“Can, Burak’a onun hazırladığı raporu okuduğunu söyledi.”

“Onun” kimdir?

Cümlenin bağlamı bunu göstermiyorsa ifade daha belirgin hâle getirilmelidir:

“Can, Burak’a Burak’ın hazırladığı raporu okuduğunu söyledi.”

Her zamir kullanımı belirsizlik oluşturmaz. Sorun, zamirin gönderdiği kişi veya varlığın birden fazla ihtimale açık olmasıdır.

3.3. Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması

Türkçede sözcüğün cümlede bulunduğu yer, hangi unsurla ilişkilendirildiğini etkileyebilir. Yanlış konumlandırılan bir sözcük, anlatılmak istenenden farklı bir anlamın ortaya çıkmasına yol açabilir.

Örneğin:

“İlk defa dün bu müzeyi gezdim.”

Bu cümlede “ilk defa” ifadesinin vurgusu, anlatılmak istenen düşünceye göre daha belirgin kurulabilir:

“Bu müzeyi ilk defa dün gezdim.”

Sözcüğün konumundan kaynaklanan anlatım sorunları Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması konusunda ayrıntılı olarak incelenmektedir.

3.4. Noktalama Eksikliği veya Yanlışlığı

Noktalama işaretleri yalnızca metnin görünüşünü düzenlemez. Bazı durumlarda sözcükler arasındaki ilişkiyi ve dolayısıyla anlamı doğrudan etkiler.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

“Genç doktora seslendi.”

“Genç, doktora seslendi.”

İkinci cümlede virgül, “genç” sözcüğünün doktora ait bir niteleme olmadığını; seslenen kişiyi gösterdiğini belirginleştirir.

Bu nedenle noktalama işaretlerinin yanlış veya eksik kullanılması bazı cümlelerde anlam karışıklığına neden olabilir.

Bu tür kullanımlar Noktalama Kaynaklı Anlatım Bozukluğu konusunda ayrıca incelenmektedir.

3.5. Gereğinden Fazla Karmaşık Yapılar

Uzun cümle tek başına açıklık sorunu değildir. Ancak çok sayıda düşüncenin zayıf bağlantılarla tek cümlede birleştirilmesi, gönderimlerin belirsizleşmesi veya ögeler arasındaki ilişkinin güçlükle kurulması anlamın izlenmesini zorlaştırabilir.

Bu nedenle:

Uzun cümle = kapalı anlatım

şeklinde bir kural yoktur.

Asıl ölçüt, cümlenin uzunluğuna rağmen anlam ilişkisinin rahatlıkla takip edilip edilemediğidir.

4. Açıklık Nasıl Bulunur?

Bir cümlede veya paragrafta açıklığı belirlemek için yalnızca “Ben bunu anladım.” demek yeterli değildir. Daha sistemli bir kontrol yapılabilir.

1. Temel yargıyı belirleyin

Önce cümlenin hangi bilgiyi veya düşünceyi aktardığını bulun.

“Kütüphane hafta sonu saat beşe kadar açık olacak.”

Temel bilgi kolayca belirlenmektedir.

2. Birden fazla anlam çıkıp çıkmadığını kontrol edin

Cümle farklı biçimlerde yorumlanabiliyorsa bunun nedenini araştırın.

“Ayşe, Elif’e çantasını getirdi.”

Kimin çantası?

Bağlam bunu göstermiyorsa okuyucu iki farklı ihtimalle karşılaşabilir.

3. Zamir ve iyelik eklerine dikkat edin

“o, onun, kendi” gibi sözcüklerin ve iyelik eklerinin hangi kişi ya da varlığa gönderimde bulunduğunu belirleyin.

Gönderim net değilse anlam da belirsizleşebilir.

4. Sözcüklerin cümledeki yerini kontrol edin

Bir sözcüğün bulunduğu yer, hangi ögeyle ilişkilendirildiğini değiştiriyor mu?

Özellikle sıfat, zarf ve vurgu taşıyan ifadelerin konumu bu açıdan önemlidir.

5. Noktalamanın anlamı etkileyip etkilemediğine bakın

Virgül başta olmak üzere bazı noktalama işaretleri, sözcük ve ögeler arasındaki ilişkinin belirginleşmesini sağlar.

İşaretin kullanılması veya kullanılmaması anlamı değiştiriyorsa noktalama, açıklık açısından belirleyici hâle gelmiştir.

6. Okuyucunun ulaşacağı anlamı düşünün

Son olarak şu soruyu sorun:

“Bu ifadeyi okuyan kişiler, bağlam içinde aynı temel düşünceye ulaşabiliyor mu?”

Cevap evetse anlatımın açık olma ihtimali yüksektir.

Pratik olarak şu formül kullanılabilir:

Belirgin anlam + açık gönderim + doğru sözcük ilişkisi + anlamı destekleyen noktalama → açık anlatım

5. Açıklık Örnekleri

Kavramı daha iyi anlamanın yollarından biri, belirsiz ifadelerle bunların daha açık biçimlerini karşılaştırmaktır.

Bu örneklerde yapılan işlem cümleleri yalnızca kısaltmak değildir. Amaç, okuyucunun kastedilen anlama daha doğrudan ulaşmasını sağlamaktır.

Bir cümlede farklı anlatım özelliklerinin aynı anda değerlendirilebileceği de unutulmamalıdır. Bir ifade açık olduğu hâlde gereksiz sözcük içerebilir veya sanatlı bir söyleyiş taşıyabilir.

6. Paragrafta Açıklık Nasıl Anlaşılır?

Açıklık yalnızca tek tek cümlelerde aranmaz. Bir paragrafın bütünü de anlam ilişkileri bakımından değerlendirilebilir.

Şu parçaya bakalım:

Okul yönetimi gezi tarihini değiştirdi. Daha önce çarşamba günü yapılacağı duyurulan gezi, hava koşulları nedeniyle cuma gününe alındı. Öğrenciler yeni program hakkında sınıf öğretmenleri aracılığıyla bilgilendirildi.

Bu paragrafı okuyan biri temel bilgileri kolayca belirleyebilir:

• Değiştirilen etkinlik gezidir.
• Gezinin önceki tarihi çarşambadır.
• Yeni tarih cumadır.
• Değişikliğin nedeni hava koşullarıdır.
• Öğrencilerin nasıl bilgilendirildiği bellidir.

Okuyucu olaylar arasındaki ilişkiyi tahmin etmek zorunda kalmaz.

Paragrafta açıklığı değerlendirirken şu sorular işe yarar:

• Parçanın temel düşüncesi anlaşılabiliyor mu?
• Cümleler arasındaki ilişkiler belirgin mi?
• Zamirlerin neyi veya kimi gösterdiği belli mi?
• İfadeler istenmeyen birden fazla anlama yol açıyor mu?
• Okuyucu temel mesaja gereksiz bir çözümleme yapmadan ulaşabiliyor mu?

Bu kontrol, özellikle Paragraf Konuları kapsamında karşılaşılan anlatım özelliği sorularında yakın kavramları birbirinden ayırmayı kolaylaştırır. Güncel site mimarisinde Anlatım Özellikleri, Paragraf Konuları altında ayrı bir cluster olarak konumlanmaktadır.

7. Açıklık ile Duruluk Arasındaki Fark

Açıklık ve duruluk sık karıştırılır; ancak aynı özelliği ölçmez.

Açıklık, anlamın net ve anlaşılır olup olmadığıyla; duruluk ise anlatımda gereksiz sözcük veya unsurların bulunup bulunmamasıyla ilgilidir.

Şu cümleye bakalım:

“Bu konuyu tekrar yeniden değerlendireceğiz.”

Cümlenin ne anlattığı bellidir. Dolayısıyla temel sorun anlamın kapalı olması değildir. Buna karşılık “tekrar” ve “yeniden” aynı anlam alanında kullanıldığı için gereksiz tekrar ortaya çıkmıştır.

Ayrımı iki soruyla hatırlamak mümkündür:

Açıklık: Ne anlatıldığı belli mi?

Duruluk: Anlatımda gereksiz bir unsur var mı?

Gereksiz sözcük ve eklerin anlatım üzerindeki etkisi Duruluk konusunda ayrıntılı olarak incelenmektedir. Duruluk, mimarimizde Açıklık ile aynı cluster altında yer alan kardeş sayfadır.

8. Açıklık ile Yalınlık Arasındaki Fark

Bu iki özellik de aynı değildir.

Açıklık anlamın netliğiyle, yalınlık ise anlatımın sade ve gösterişsiz olmasıyla ilgilidir.

Örneğin:

“Gün batarken gökyüzü, ufka serilmiş kızıl bir ipek gibi parlıyordu.”

Cümlede benzetmeye dayalı sanatlı bir söyleyiş vardır. Buna rağmen anlatılan görüntünün ne olduğu anlaşılmaktadır.

Bu nedenle:

Açık olmak, mutlaka yalın olmak anlamına gelmez.

Bir metin sanatlı bir anlatıma sahip olduğu hâlde anlaşılır olabilir.

Sade ve gösterişsiz söyleyişin özellikleri Yalınlık konusunda ayrıntılı olarak incelenmektedir.

9. Açıklık, Duruluk ve Yalınlık Nasıl Ayırt Edilir?

Bu üç kavramı tanımları ezberleyerek değil, her biri için farklı bir soru sorarak ayırmak daha kolaydır.

Bir cümle:

• açık fakat duru olmayabilir,
• açık fakat yalın olmayabilir,
• hem açık hem duru hem yalın olabilir.

Bu nedenle bir soruda önce hangi anlatım niteliğinin ölçüldüğünü belirlemek gerekir.

Açıklık, duruluk ve yalınlığın yanı sıra akıcılık, özlülük, doğallık ve tutarlılık da aynı konu ailesi içinde yer almaktadır. Bu özelliklerin birbirleriyle ilişkisi Anlatım Özellikleri konusunda toplu olarak incelenmektedir. Site mimarimizde bu yedi konu aynı cluster altında yapılandırılmıştır.

Metnin okuma sırasında takılmadan ilerlemesini sağlayan özellikler ise [ Akıcılık ] konusunda ayrıca incelenmektedir.

10. Açıklık Mini Test

Aşağıdaki sorularda yalnızca anahtar sözcüklere değil, cümlenin taşıdığı anlama dikkat edin.

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam belirsizliği vardır?

A) Toplantı yarın saat onda başlayacak.
B) Otobüsümüz akşam Ankara’ya ulaştı.
C) Ceren, Melis’e onun kalemini bulduğunu söyledi.
D) Öğrenciler kitaplarını masanın üzerine bıraktı.
E) Babam sabah erkenden işe gitti.

Cevap: C

Açıklama: “Onun kalemi” ifadesinin Melis’e mi yoksa daha önce sözü edilen başka bir kişiye mi ait olduğu bağlamdan anlaşılmamaktadır.

2. Açıklıkla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Her açık cümle mutlaka kısadır.
B) Açık anlatımda sanatlı söyleyiş bulunamaz.
C) Açıklık yalnızca noktalama işaretlerine bağlıdır.
D) Açık anlatımda verilmek istenen düşünce belirgindir.
E) Açıklık ile duruluk aynı anlatım özelliğidir.

Cevap: D

Açıklama: Temel ölçüt, verilmek istenen düşüncenin okuyucu tarafından net biçimde anlaşılabilmesidir.

3. “Bu konuyu tekrar yeniden değerlendireceğiz.” cümlesinde öncelikle hangi anlatım özelliğiyle ilgili sorun vardır?

A) Açıklık
B) Duruluk
C) Yalınlık
D) Akıcılık
E) Doğallık

Cevap: B

Açıklama: “Tekrar” ve “yeniden” sözcükleri aynı anlamı karşılayacak biçimde kullanılmıştır. Cümlenin ne anlattığı ise bellidir. Bu nedenle temel sorun durulukla ilgilidir.

4. Bir cümlede açıklığı değerlendirirken aşağıdakilerden hangisine bakmak en uygundur?

A) Cümlenin beş sözcükten kısa olmasına
B) Bütün sözcüklerin günlük dilden seçilmesine
C) Okuyucunun verilmek istenen temel anlamı net biçimde kavrayabilmesine
D) Cümlede hiçbir sıfat kullanılmamasına
E) Cümlenin benzetme içermemesine

Cevap: C

Açıklama: Sözcük sayısı veya belirli bir söz sanatının bulunması tek başına belirleyici değildir. Önemli olan, kastedilen anlamın okuyucu tarafından net biçimde kavranabilmesidir.

5. “Akşam güneş, denizin üzerine altın bir örtü gibi serildi.” cümlesi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Benzetme bulunduğu için cümle kesinlikle kapalıdır.
B) Sanatlı söyleyiş bulunması anlamın anlaşılmasını zorunlu olarak engellemez.
C) Cümlede gereksiz sözcük bulunduğu kesindir.
D) Cümle yalnızca yalınlık örneğidir.
E) Benzetme bulunan cümlelerde açıklık değerlendirilemez.

Cevap: B

Açıklama: Bir cümlenin sanatlı olması ile anlamının belirsiz olması aynı şey değildir. Benzetme kullanılmasına rağmen verilmek istenen anlam kolayca kavranabilir.

Açıklığı değerlendirirken yalnızca cümlenin kısa, sade veya akıcı olup olmadığına bakmak yeterli değildir. Temel soru şudur:

“Burada anlatılmak istenen düşünce net biçimde anlaşılabiliyor mu?”

Bu soru cevaplandığında açıklığı Duruluk ve Yalınlık gibi yakın kavramlardan ayırmak kolaylaşır. Konuyu daha geniş çerçevede değerlendirmek isteyenler Anlatım Özellikleri sayfasından diğer anlatım niteliklerine ulaşabilir.

Türkçe konularının tamamının yer aldığı ana yapı ise Türkçe Konuları sayfasında düzenli biçimde ele alınmaktadır.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli

OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri