Ünsüz Harfler (Sessiz Harfler): Türleri ve Özellikleri

Türkçede b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z olmak üzere 21 ünsüz vardır. Günlük kullanımda sessiz harfler olarak da adlandırılan ünsüzler, çıkarılırken hava akımının ses yolunda bir engelle karşılaşmasıyla oluşur. Türk Dil Kurumu da Türkçedeki ünsüz sayısını 21 olarak verir.

Ünsüzleri yalnızca 21 harflik bir liste olarak öğrenmek yeterli değildir. Bu sesler kendi içinde farklı özellikler taşır. Özellikle sert ve yumuşak ünsüzleri ayırt etmek, [Ses Bilgisi] içinde daha sonra karşılaşacağımız ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşaması gibi konuları anlamayı kolaylaştırır.

İçindekiler

1. Ünsüz Harfler Nedir?
2. Türk Alfabesindeki Ünsüz Harfler Hangileridir?
3. Ünsüz Harfler Nasıl Sınıflandırılır?
   3.1. Sert ve Yumuşak Ünsüzler
   3.2. Sürekli ve Süreksiz Ünsüzler
4. Ünsüzlerin Bütün Özellikleri
5. Sert Ünsüzler Nasıl Kolay Hatırlanır?
6. Bir Sözcükte Ünsüz Harfler Nasıl Bulunur?
7. Ünlü ve Ünsüz Harfler Arasındaki Fark Nedir?
8. Ünsüzlerin Ses Olaylarıyla İlişkisi
9. Ünsüz Harflerde En Çok Karıştırılan Noktalar
10. Ünsüz Harflerle İlgili Çözümlü Örnekler

1. Ünsüz Harfler Nedir?

Ünsüz, çıkarılırken ses yolunda bir engele çarpan sestir. Bu engel; dil, diş, dudak veya damağın aldığı konuma bağlı olarak ortaya çıkabilir. Ünsüzleri ünlülerden ayıran temel özelliklerden biri budur. TDK de ünsüzü ses yolunda bir engele çarparak çıkan ses olarak tanımlar.

Burada ses ile harf arasındaki ayrımı bilmek yararlıdır. Ses, konuşurken oluşturduğumuz ve işittiğimiz dil birimidir; harf ise sesin yazıdaki karşılığıdır.

Bu nedenle daha teknik bir ifadeyle b, c, ç, d… birer ünsüz sesi gösterir; bu seslerin yazıdaki karşılıkları ise harflerdir. Bununla birlikte okul dil bilgisinde ünsüz harfler, günlük kullanımda ise sessiz harfler ifadeleri yaygın olarak kullanılır.

Örneğin “kitap” sözcüğüne bakalım:

k – i – t – a – p

Bu sözcükte:

i, a → ünlü

k, t, p → ünsüz

Ünlüler ve ünsüzler birlikte sözcüklerin ses yapısını oluşturur.

2. Türk Alfabesindeki Ünsüz Harfler Hangileridir?

Türk alfabesinde 29 harf bulunur. Bunların 8’i ünlü, 21’i ünsüzdür.

Türk alfabesindeki ünsüz harfler şunlardır:

b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z

Buna göre:

29 harf = 8 ünlü + 21 ünsüz

Türkçedeki sekiz ünlü ise:

a, e, ı, i, o, ö, u, ü

harfleridir. Bu harflerin kalın-ince, düz-yuvarlak ve geniş-dar özellikleri [Ünlü Harfler] konusunda ayrıca incelenir.

Bir harfin ünsüz olup olmadığı sözcükte bulunduğu yere göre değişmez. Örneğin k, “kalem” sözcüğünün başında da “okul” sözcüğünün ortasında da ünsüzdür.

Ancak bütün ünsüzler aynı ses özelliklerine sahip değildir. Bu nedenle ünsüzleri kendi içinde de sınıflandırmak gerekir.

3. Ünsüz Harfler Nasıl Sınıflandırılır?

Türkçedeki ünsüzler ses özelliklerine göre farklı gruplarda incelenebilir. Okul dil bilgisinde sık karşılaşılan ayrımlardan ikisi şunlardır:

• Sert ve yumuşak ünsüzler
• Sürekli ve süreksiz ünsüzler

Bu iki sınıflandırmayı birbirine karıştırmamak gerekir. Bir ünsüz sert veya yumuşak olmasının yanında sürekli veya süreksiz olma özelliği de taşıyabilir.

Örneğin:

f → sert + sürekli

k → sert + süreksiz

z → yumuşak + sürekli

b → yumuşak + süreksiz

Dolayısıyla “sert ünsüz” ile “süreksiz ünsüz” aynı anlama gelmez.

3.1. Sert ve Yumuşak Ünsüzler

Ünsüzlerin önemli sınıflandırmalarından biri ses tellerinin titreşip titreşmemesine dayanır.

Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak (ötümlü, tonlu), ses telleri titreşmeden oluşanlara ise sert (ötümsüz, tonsuz) ünsüzler denir.

Sert ünsüzler:

ç, f, h, k, p, s, ş, t

Yumuşak ünsüzler:

b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Örneğin “kitap” sözcüğündeki üç ünsüz:

k → sert

t → sert

p → sert

olduğu için sözcükteki ünsüzlerin tamamı serttir.

“balon” sözcüğünde ise:

b, l, n

ünsüzlerinin üçü de yumuşaktır.

Sert-yumuşak ayrımını bilmek özellikle sözcüklerin ek alması sırasında gerçekleşen bazı ses değişimlerini anlamada önem kazanır.

3.2. Sürekli ve Süreksiz Ünsüzler

Ünsüzler, söyleniş sırasında hava akımının devam edip edememesine göre sürekli ve süreksiz olarak da ele alınabilir.

Bazı ünsüzlerin sesi uzatılabilir. Örneğin:

s → ssss…

f → ffff…

ş → şşşş…

Bu tür ünsüzler sürekli ünsüzler olarak adlandırılır.

Bazı ünsüzlerde ise ses yolu bir noktada kapanır ve aynı ses kesintisiz biçimde sürdürülemez. Bunlar süreksiz ünsüzlerdir.

Türkçedeki sürekli ünsüzler:

f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, z

Süreksiz ünsüzler:

b, c, ç, d, g, k, p, t

şeklinde gösterilebilir.

Örneğin:

s → sert + sürekli

k → sert + süreksiz

m → yumuşak + sürekli

b → yumuşak + süreksiz

Bu örnekler iki sınıflandırmanın birbirinden farklı olduğunu gösterir.

4. Ünsüzlerin Bütün Özellikleri

Ünsüzlerin sert-yumuşak ve sürekli-süreksiz özelliklerini tek tabloda görmek sınıflandırmayı kolaylaştırır:

Tabloyu bütünüyle ezberlemek yerine önce sert ünsüzleri öğrenmek daha pratiktir. Daha sonra bir ünsüzün sürekli mi süreksiz mi olduğuna bakılabilir.

Örneğin:

ç → sert + süreksiz

h → sert + sürekli

m → yumuşak + sürekli

d → yumuşak + süreksiz

Bu yöntemle bir ünsüzün temel özellikleri adım adım belirlenebilir.

5. Sert Ünsüzler Nasıl Kolay Hatırlanır?

Türkçedeki sert ünsüzler:

ç, f, h, k, p, s, ş, t

harfleridir.

Bu sekiz ünsüzü hatırlamak için okul dil bilgisinde yaygın olarak “Fıstıkçı Şahap” sözü kullanılır.

Fıstıkçı Şahap

Bu sözdeki ünlüleri çıkardığımızda geriye:

f – s – t – k – ç – ş – h – p

kalır.

Bunlar Türkçedeki sekiz sert ünsüzün tamamıdır.

Harflerin sıralamasının farklı olması önemli değildir. “Fıstıkçı Şahap” bir dil bilgisi kuralı değil, sert ünsüzleri hatırlamayı kolaylaştıran bir kodlamadır.

Sert ünsüzlerin bazı eklerin başındaki sesler üzerindeki etkisi ise [Ünsüz Benzeşmesi] konusunda ayrıca ele alınır.

6. Bir Sözcükte Ünsüz Harfler Nasıl Bulunur?

Bir sözcükteki ünsüzleri bulmanın pratik yollarından biri önce sekiz ünlüyü belirlemektir:

a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Sözcükte bunların dışında kalan harfler ünsüzdür.

Örneğin:

kalem

Ünlüler: a, e

Ünsüzler: k, l, m

Toplam 3 ünsüz vardır.

öğretmen

Ünlüler: ö, e, e

Ünsüzler: ğ, r, t, m, n

Toplam 5 ünsüz vardır.

Türkçe

Ünlüler: ü, e

Ünsüzler: t, r, k, ç

Toplam 4 ünsüz vardır.

Bir soru yalnızca ünsüzleri bulmayı değil, bu ünsüzlerin özelliklerini belirlemeyi de isteyebilir.

Örneğin “kitap” sözcüğünde:

k → sert + süreksiz

t → sert + süreksiz

p → sert + süreksiz

“masa” sözcüğünde ise:

m → yumuşak + sürekli

s → sert + sürekli

Bu nedenle ünsüz çözümlemelerinde iki aşamalı ilerlemek kullanışlıdır:

1. Sözcükteki ünsüzleri belirle.

2. Soruluyorsa ünsüzleri özelliklerine göre sınıflandır.

7. Ünlü ve Ünsüz Harfler Arasındaki Fark Nedir?

Türkçedeki sesler ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana grupta incelenir. Ünlü ile ünsüz arasındaki temel farklardan biri, ses oluşurken hava akımının ses yolunda bir engelle karşılaşıp karşılaşmamasıdır.

Örneğin:

el

e → ünlü

l → ünsüz

kitap

i, a → ünlü

k, t, p → ünsüz

Ünlülerin özelliklerini ayrıntılı öğrenmek için [Ünlü Harfler] yazısına bakılabilir. Ünlü ve ünsüzlerin birlikte oluşturduğu yapı ise [Hece Yapısı] konusunda daha ayrıntılı ele alınır.

8. Ünsüzlerin Ses Olaylarıyla İlişkisi

Ünsüzlerin özelliklerini bilmek, Türkçedeki bazı [Ses Olayları] konularını anlamak için temel oluşturur.

Sözcükler ek aldığında veya yapılarında çeşitli değişiklikler meydana geldiğinde ünsüzlerde de farklı ses olayları görülebilir:

• Sert ünsüzlerin bazı eklerin başındaki sesleri etkilemesi → [Ünsüz Benzeşmesi]
• Bazı ünsüzlerin ünlüyle başlayan ek aldığında değişmesi → [Ünsüz Yumuşaması]
• Sözcük yapısında bir ünsüzün ortadan kalkması → [Ünsüz Düşmesi]
• Sözcükte yeni bir ünsüzün ortaya çıkması → [Ünsüz Türemesi]

Bu noktada ünsüzün özelliği ile ses olayını birbirinden ayırmak gerekir.

Örneğin p harfinin sert olması, ünsüzün kendi özelliğidir. Bir sözcük ek aldığında p sesinin belirli koşullarda değişmesi ise bir ses olayıdır.

Bu nedenle önce ünsüzlerin temel özelliklerini öğrenmek, ardından her ses olayını kendi kural ve örnekleriyle incelemek daha doğru bir sıra oluşturur.

9. Ünsüz Harflerde En Çok Karıştırılan Noktalar

Ünsüzlerle ilgili kavramların bir kısmı birbirine benzediği için özellikle sınıflandırma sırasında bazı noktalar karıştırılabilir.

Ünsüz harf ile sessiz harf aynı şey midir?

Okul dil bilgisinde ünsüz harf için günlük kullanımda sessiz harf ifadesi de kullanılır.

Her iki kullanımda da Türk alfabesindeki 21 ünsüz kastedilir.

Türkçede kaç ünsüz harf vardır?

Türkçede 21 ünsüz vardır.

Türk alfabesindeki toplam 29 harfin diğer sekizi ünlüdür:

21 ünsüz + 8 ünlü = 29 harf

Sert ünsüzler hangileridir?

Sert ünsüzler:

ç, f, h, k, p, s, ş, t

harfleridir.

Bu harfler Fıstıkçı Şahap sözüyle hatırlanabilir.

Sert ünsüz ile süreksiz ünsüz aynı şey midir?

Hayır. Bunlar farklı özellikleri gösterir.

Örneğin:

f → sert + sürekli

k → sert + süreksiz

Hem f hem k serttir ancak süreklilik bakımından farklı gruplardadır.

Benzer şekilde:

m → yumuşak + sürekli

b → yumuşak + süreksiz

olduğu için yumuşak ünsüzlerin tamamı da sürekli değildir.

“ğ” ünlü müdür, ünsüz müdür?

ğ (yumuşak g) bir ünsüz harftir.

Türk alfabesindeki 21 ünsüz arasında yer alır.

Adında “yumuşak” sözcüğünün bulunması onun ünlü olduğu anlamına gelmez.

“Fıstıkçı Şahap” neyi gösterir?

“Fıstıkçı Şahap”, Türkçedeki sekiz sert ünsüzü hatırlamak için kullanılan bir kodlamadır.

Sözdeki ünlüler çıkarıldığında:

f, s, t, k, ç, ş, h, p

kalır.

10. Ünsüz Harflerle İlgili Çözümlü Örnekler

Ünsüzleri yalnızca liste olarak ezberlemek yerine sözcükler üzerinde çözümlemek konunun daha kolay anlaşılmasını sağlar.

1. “Kalem” sözcüğündeki ünsüz harfleri bulun.

Cevap: k, l, m

Açıklama: Sözcükteki a ve e ünlüdür. Geriye kalan k, l, m harfleri ünsüzdür.

2. f, k, m ve ş harflerinden hangileri sert ünsüzdür?

Cevap: f, k ve ş

Açıklama: Sert ünsüzler ç, f, h, k, p, s, ş, t harfleridir. m bu grupta yer almaz.

3. “s” ünsüzünün özelliklerini belirleyin.

Cevap: Sert ve süreklidir.

Açıklama: s sert ünsüzlerden biridir. Ses “ssss” biçiminde sürdürülebildiği için aynı zamanda sürekli ünsüzdür.

4. “Kitap” sözcüğündeki ünsüzleri sınıflandırın.

Cevap:

k → sert + süreksiz

t → sert + süreksiz

p → sert + süreksiz

Sözcükteki üç ünsüz de sert ve süreksizdir.

5. “Deniz” sözcüğündeki ünlü ve ünsüz harfleri ayırın.

Cevap:

Ünlüler: e, i

Ünsüzler: d, n, z

Ünsüzleri ayrıca sınıflandırırsak:

d → yumuşak + süreksiz

n → yumuşak + sürekli

z → yumuşak + sürekli

Ünsüzleri öğrenirken önce Türkçedeki 21 ünsüzü, ardından ç, f, h, k, p, s, ş, t sert ünsüzlerini ayırt etmek iyi bir başlangıçtır. Daha sonra sürekli-süreksiz ayrımı eklenerek ünsüzlerin özellikleri daha ayrıntılı biçimde belirlenebilir. Bu temel oturduğunda ünsüzlerle ilgili ses olaylarını anlamak da kolaylaşır.

Kaynaklar

Türk Dil Kurumu, Ses, Harf ve Alfabe

Türk Dil Kurumu, Ünsüzlerin Nitelikleri