Deyim ve Atasözü Yanlışları Nedir? Örnekleri ve Nasıl Bulunur?

Bir deyimi doğru söylemek, onu doğru kullanmak için her zaman yeterli değildir. Kalıp eksiksiz olabilir ama deyimin anlamı cümlede anlatılan durumla uyuşmayabilir. Bunun tersi de mümkündür: Ne anlatılmak istendiği doğru anlaşılmıştır fakat deyimin veya atasözünün yerleşik biçimindeki bir sözcük değiştirilmiştir.

Örneğin güzel bir haber alan kişinin “etekleri zil çalabilir”; çünkü bu deyim büyük bir sevinci anlatır. Aynı deyimi uçağını kaçırmaktan korkan birinin telaşını anlatmak için kullanmak ise uygun değildir. Burada sorun deyimin kalıbında değil, anlamıyla bağlam arasındaki uyumsuzluktadır.

Deyim ve atasözü yanlışlarını bulmanın en kullanışlı yolu bu nedenle üç aşamalı bir kontroldür:

KALIP → ANLAM → BAĞLAM

İfade yerleşik biçimiyle mi kullanılmış? Gerçek anlamı doğru biliniyor mu? Kullanıldığı cümlenin anlamına uyuyor mu?

Bu üç sorunun cevabı, deyim ve atasözlerinden kaynaklanan anlatım bozukluklarının önemli bir bölümünü ortaya çıkarır.

İçindekiler

1. Deyim ve Atasözü Yanlışları Nedir?
2. Deyim ve Atasözlerinin Yanlış Kullanılması Nasıl Ortaya Çıkar?
3. Deyim ve Atasözleri Neden Değiştirilemez?
4. Deyim ve Atasözü Yanlışları Nasıl Bulunur?
5. Deyim ve Atasözü Yanlışları Örnekleri
6. Yanlış Kullanılan Deyimler ve Doğruları
7. Atasözü Yanlışları ve Doğruları
8. Deyim ve Atasözü Yanlışları Nasıl Düzeltilir?
9. Deyim ve Atasözü Yanlışları ile Benzer Anlatım Bozuklukları Arasındaki Fark
10. En Çok Karıştırılan Durumlar
11. Deyim ve Atasözü Yanlışları Mini Test

1. Deyim ve Atasözü Yanlışları Nedir?

Deyim ve atasözü yanlışları, kalıplaşmış bir sözün yerleşik biçiminin bozulması veya deyim ve atasözünün taşıdığı anlama uygun olmayan bir durumda kullanılması sonucu ortaya çıkan anlatım bozukluklarıdır.

Bu konu Anlatım Bozukluğu ana yapısı altında yer alan Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları‘ndan biridir.

MEB’in güncel 11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı ders kitabında konu “Deyim ve Atasözlerinin Yanlış Kullanılması” başlığıyla ele alınır. Kitapta, anlamı yanlış bilinen deyim ve atasözlerinin cümlede kullanılmasının anlatım bozukluğu oluşturduğu belirtilir.

OGM materyali ise başka bir önemli noktayı öne çıkarır: Deyim ve atasözleri kalıplaşmış ifadelerdir. Bu nedenle kalıptaki sözcüklerin yerlerinin veya kendilerinin gelişigüzel değiştirilmesi doğru değildir.

Böylece iki temel hata biçimi ortaya çıkar:

Kalıp yanlıştır: Yerleşik ifade değiştirilmiştir.

Kullanım yanlıştır: Kalıp doğru olsa bile ifade anlamına uygun olmayan bir bağlamda kullanılmıştır.

Bu ayrım konunun temelini oluşturur.

2. Deyim ve Atasözlerinin Yanlış Kullanılması Nasıl Ortaya Çıkar?

Deyim ve atasözleri günlük konuşmada sık kullanıldığı için yanlış biçimleri de zamanla kulağa tanıdık gelebilir. Ancak bir sözün sık duyulması, onun yerleşik biçiminin veya kullanıldığı bağlamın doğru olduğunu göstermez.

2.1. Deyim veya Atasözünün Kalıbının Bozulması

Deyim ve atasözleri, dil içinde belirli bir biçim kazanmış kalıplaşmış sözlerdir. OGM materyalinde sözcüklerinin yerlerinin değiştirilemeyeceği, bir sözcüğün yerine başka bir sözcük veya ek getirilemeyeceği ve eş anlamlıların gelişigüzel kullanılamayacağı belirtilir.

Örneğin:

Yanlış: Bu kadar sorunun arasında pirincin taşını seçmek sana kaldı.

Yerleşik deyim:

Doğru: Bu kadar sorunun arasında pirincin taşını ayıklamak sana kaldı.

Burada “seçmek” sözcüğünün kendi başına yanlış olmasından söz etmiyoruz. Problem, yerleşik deyimde “ayıklamak” fiilinin bulunmasıdır.

2.2. Deyim veya Atasözünün Yanlış Anlamda ve Bağlamda Kullanılması

İkinci durumda kalıpla ilgili hiçbir problem olmayabilir.

Örneğin:

Yanlış: Uçağın kalkmasına birkaç dakika kaldığını görünce etekleri zil çaldı.

“Etekleri zil çalmak” çok sevinmek anlamındadır. Cümlede ise kişinin telaşı veya endişesi anlatılmak istenmektedir.

Bu nedenle deyim bağlama uygun değildir.

Anlatılmak istenen duruma göre:

Doğru: Uçağın kalkmasına birkaç dakika kaldığını görünce etekleri tutuştu.

denebilir.

MEB’in güncel ders kitabında da aynı temel ilke vurgulanır: anlamı yanlış bilinen deyim ve atasözlerinin cümlede kullanılması anlatım bozukluğuna yol açar.

3. Deyim ve Atasözleri Neden Değiştirilemez?

Deyim ve atasözlerinin bu konu açısından ortak özelliği kalıplaşmış sözler olmalarıdır.

Bir deyimin anlamı çoğu zaman içindeki sözcüklerin sözlük anlamlarının basit toplamından oluşmaz.

Örneğin:

etekleri zil çalmak

ifadesinin “çok sevinmek” anlamı, “etek”, “zil” ve “çalmak” sözcüklerinin tek tek anlamlarına bakılarak açıklanamaz. Anlam, kalıbın bütününe aittir.

Atasözleri de toplumun uzun süreli kullanımı sonucunda belirli bir söz dizimi ve sözcük kadrosuyla yerleşmiştir.

Bu nedenle kalıplaşmış ifadelerde “yaklaşık aynı şeyi söylüyor” düşüncesi yeterli değildir.

3.1. Sözcüğün Değiştirilmesi

Yerleşik kalıptaki temel bir sözcüğün değiştirilmesi ifadeyi bozabilir.

Yanlış: Pirincin taşını seçmek
Doğru: Pirincin taşını ayıklamak

Buradaki ölçüt, yeni sözcüğün cümlede anlamlı olup olmaması değil, yerleşik kalıbın korunup korunmamasıdır.

3.2. Eş veya Yakın Anlamlı Sözcük Kullanılması

Öğrencilerin en kolay yanıldığı noktalardan biri şudur:

“Sözcükler yakın anlamlıysa değiştirebilirim.”

Kalıplaşmış sözlerde bu yaklaşım güvenilir değildir.

OGM materyalinde deyim ve atasözlerindeki sözcüklerin yerine eş anlamlılarının kullanılamayacağı açıkça belirtilir.

Dolayısıyla sorulması gereken soru:

“Yeni sözcük aynı anlama geliyor mu?”

değil,

“Bu deyim veya atasözü Türkçede gerçekten bu biçimde mi kalıplaşmış?”

olmalıdır.

3.3. Sözcüklerin Yerini veya Kalıbın Yapısını Değiştirmek

Kalıplaşmış ifadenin yapısını değiştirmek de hataya yol açabilir.

Ancak burada dikkatli olmak gerekir: Deyimin cümle içinde kişi, zaman veya kip bakımından çekimlenmesi ile deyimin temel kalıbının bozulması aynı şey değildir.

Örneğin bir deyimin fiili:

havlu attı

havlu atacak

havlu atmış

biçimlerinde cümlenin gerektirdiği zaman ve kişi özelliklerine göre çekimlenebilir.

Bu, kalıbın bozulduğu anlamına gelmez.

Korunması gereken şey deyimin yerleşik söz varlığı ve temel yapısıdır.

4. Deyim ve Atasözü Yanlışları Nasıl Bulunur?

Bir cümlede deyim veya atasözü gördüğünüzde doğrudan hata aramak yerine üç aşamada ilerlemek daha güvenlidir.

4.1. KALIP: İfade Doğru Kurulmuş mu?

Önce yerleşik biçimi kontrol edin:

• Bir sözcük değiştirilmiş mi?
• İki farklı ifade birbirine karıştırılmış mı?
• Kalıbın temel yapısı bozulmuş mu?
• Sözcüklerden biri yanlış hatırlanmış mı?

Kalıp yanlışsa anlatım bozukluğunun kaynağı büyük ölçüde belirlenmiş olur.

4.2. ANLAM: İfade Gerçekte Ne Anlama Geliyor?

Kalıp doğruysa ikinci aşamaya geçin.

Deyimin veya atasözünün gerçek anlamını belirleyin.

Örneğin:

etekleri zil çalmak → çok sevinmek

etekleri tutuşmak → çok telaşlanmak

havlu atmak → mücadeleden vazgeçmek

Birbirine yakın bağlamlarda duyulabilen deyimlerin anlamları aynı değildir.

4.3. BAĞLAM: Bu Cümleye Uygun mu?

Son olarak deyimin anlamıyla cümlenin anlattığı durumu karşılaştırın.

Örneğin:

Sınavı kazandığını öğrenince etekleri zil çaldı.

Kalıp doğru.
Anlam doğru.
Bağlam uygun.

Buna karşılık:

Sınava geç kaldığını görünce etekleri zil çaldı.

Kalıp yine doğru; fakat bağlam uygun değildir.

Bu nedenle en pratik kontrol:

KALIP → ANLAM → BAĞLAM

şeklindedir.

5. Deyim ve Atasözü Yanlışları Örnekleri

Deyim ve atasözü yanlışlarında yalnızca doğru biçimi görmek yeterli değildir. Neden yanlış olduğunu anlamak, yeni örnekleri çözmeyi kolaylaştırır.

Tablodaki ilk, ikinci ve beşinci örneklerde kalıp; üçüncü ve dördüncü örneklerde ise anlam-bağlam ilişkisi sorunludur.

Bu ayrımı yapmak, deyim yanlışlarını yalnızca ezberlenen bir doğru-yanlış listesine dönüşmekten kurtarır.

6. Yanlış Kullanılan Deyimler ve Doğruları

Yanlış kullanılan deyimleri incelerken iki farklı sorunu birbirinden ayırmak gerekir.

Kalıbı Bozulan Deyimler

Yanlış: havlu sallamak
Doğru: havlu atmak

Yanlış: pirincin taşını seçmek
Doğru: pirincin taşını ayıklamak

Burada yapılması gereken, deyimin yerleşik biçimini geri getirmektir.

Doğru Deyim, Yanlış Bağlam

Daha dikkat gerektiren durum budur.

Yanlış: Kardeşinin iyileştiğini öğrenince öfkeden küplere bindi.

“Öfkeden küplere binmek” doğru bir deyimdir ve çok öfkelenmek anlamına gelir. Ancak cümlede kişinin kardeşinin iyileşmesinden dolayı rahatladığı anlatılmak isteniyorsa bu deyim uygun değildir.

Örneğin:

Doğru: Kardeşinin iyileştiğini öğrenince yüreğine su serpildi.

Burada düzeltme yöntemi tamamen farklıdır.

Kalıp yanlışsa → kalıbı düzelt.

Bağlam yanlışsa → uygun deyimi seç.

7. Atasözü Yanlışları ve Doğruları

Atasözlerinde de iki temel kontrol yapılmalıdır:

Atasözü doğru biçimiyle mi aktarılmış?

ve

Anlatılan durum atasözünün verdiği yargıyla uyuşuyor mu?

MEB’in güncel kitabı atasözünün yanlış bilinen bir biçiminin kullanılmasını anlatım bozukluğu örneği olarak gösterirken OGM de atasözlerinin kalıplaşmış yapısının değiştirilemeyeceğini vurgular.

Örneğin yerleşik bir atasözündeki temel sözcüğün yakın anlamlı başka bir sözcükle değiştirilmesi, sözün ana düşüncesi anlaşılmaya devam etse bile doğru kullanım sayılmaz.

Atasözlerinde ikinci sorun ise bağlamdır.

Bir atasözünü doğru söylemek, onu her durumda kullanabileceğimiz anlamına gelmez. Atasözünün taşıdığı genel yargı ile anlatılan olay arasında anlam ilişkisi bulunmalıdır.

Bu nedenle atasözlerinde de:

KALIP → ANLAM → BAĞLAM

kontrolü kullanılabilir.

Bir atasözünün doğru biçiminden emin olunmadığında tahmin yürütmek yerine sözlükten kontrol etmek daha güvenlidir.

8. Deyim ve Atasözü Yanlışları Nasıl Düzeltilir?

Düzeltmeye başlamadan önce hatanın hangi aşamada olduğunu belirlemek gerekir.

Kalıp Yanlışsa → KALIBI DÜZELT

Yanlış: Sonunda havlu salladı.

Doğru: Sonunda havlu attı.

Cümlenin vermek istediği anlam doğrudur; yalnızca deyimin kalıbı bozulmuştur.

Anlam Yanlışsa → DOĞRU İFADEYİ SEÇ

Yanlış: Güzel haberi duyunca öfkeden küplere bindi.

Burada “öfkeden küplere binmek” deyiminin kalıbında sorun yoktur. Problem, sevinç bildiren bir bağlamda öfke anlatan deyimin seçilmesidir.

Anlatılmak istenene göre:

Doğru: Güzel haberi duyunca etekleri zil çaldı.

denebilir.

Bağlam Uyuşmuyorsa → ANLATILMAK İSTENENİ BELİRLE

Bazı cümlelerde tek bir zorunlu düzeltme olmayabilir.

Önce:

Bu cümlede hangi duygu, durum veya düşünce anlatılmak isteniyor?

sorusu cevaplanmalı, ardından uygun deyim veya atasözü seçilmelidir.

Böylece düzeltme yöntemi:

Kalıp yanlış → KALIBI DÜZELT

Anlam yanlış → DOĞRU İFADEYİ SEÇ

Bağlam yanlış → ANLAMA UYGUN KALIP BUL

şeklinde özetlenebilir.

9. Deyim ve Atasözü Yanlışları ile Benzer Anlatım Bozuklukları Arasındaki Fark

Deyim ve atasözü yanlışları, özellikle Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması ile kolayca karıştırılabilir. Her ikisinde de cümlenin anlamı bozulabilir; fakat hatanın kaynağı aynı değildir.

9.1. Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması ile Farkı

Yanlış: Bu işte sonunda havlu salladı.

Buradaki problem yalnızca “sallamak” sözcüğünün sözlük anlamı değildir. “Havlu atmak” bütün hâlinde kalıplaşmış bir deyimdir ve bu kalıp bozulmuştur.

Buna karşılık kalıplaşmış bir ifade bulunmadan tek bir sözcük bağlama uygun olmayan anlamda seçilmişse ayrıntılı değerlendirme Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması konusuna aittir.

Kısa ayrım:

Yanlış sözcük → DEĞİŞTİR

Bozuk deyim → KALIBI DÜZELT

9.2. Gereksiz Sözcük Kullanımı ile Farkı

Gereksiz Sözcük Kullanımı‘nda cümlenin anlamına katkı sağlamayan veya başka bir unsurun anlamını gereksiz yere yineleyen sözcük bulunur.

Deyim yanlışında ise bir sözcüğü çıkarmak çoğu zaman çözüm değildir. Yerleşik kalıbı bilmek gerekir.

Gereksiz sözcük → ÇIKAR

Deyim yanlışı → KALIBI DÜZELT

9.3. Çelişen Anlamlar ile Farkı

Kesinlikle belki yarın gelir.

cümlesinde “kesinlikle” ve “belki” aynı yargıda birbirini dışlayan anlamlar taşır.

Bu tür kullanım Çelişen Anlamlar konusuna aittir.

Deyim ve atasözü yanlışlarında ise temel soru:

Kalıplaşmış ifade doğru biçimde ve doğru anlamda mı kullanılmış?

sorusudur.

Düşünceler arasındaki neden, sonuç, derece veya sıralama ilişkisi bozulmuşsa konu Mantık Hatası kapsamında değerlendirilir.

10. En Çok Karıştırılan Durumlar

Deyim ve atasözü yanlışlarında birkaç ayrıntı özellikle önemlidir.

Her çekim değişikliği kalıbın bozulduğu anlamına gelmez. Deyimin fiili cümlenin kişi ve zamanına göre çekimlenebilir. “Havlu attı”, “havlu atacak” ve “havlu atmış” kullanımlarında temel deyim korunmaktadır.

Yakın anlamlı sözcük kullanmak her zaman serbest değildir. Kalıplaşmış ifadelerde yerleşik sözcük kadrosu önemlidir. OGM de eş anlamlı sözcüklerle gelişigüzel değişiklik yapılamayacağını belirtir.

Doğru kalıp, doğru kullanım demek değildir. “Etekleri zil çalmak” doğru bir deyimdir; fakat korku ve telaş anlatılan bir durumda kullanılırsa bağlam yanlışı ortaya çıkar.

Deyim yanlışı ile yazım yanlışı aynı değildir. Bir kelimenin yanlış yazılması yazım kurallarıyla, deyimin yerleşik biçiminin değiştirilmesi ise kalıplaşmış sözün kullanımıyla ilgilidir.

Deyim ile atasözü aynı kavram değildir. Deyimler çoğunlukla bir durumu veya kavramı kalıplaşmış biçimde anlatırken atasözleri genel bir yargı, deneyim veya öğüt taşır. Bu yazıda ikisini aynı başlık altında buluşturan özellik, her ikisinin de kalıplaşmış sözler olmasıdır.

Her yanlış sözcük deyim yanlışı değildir. Cümlede kalıplaşmış bir ifade yoksa Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması gibi diğer türler değerlendirilmelidir.

Son kontrol sorusu bu nedenle oldukça basittir:

Kalıp doğru mu, anlam doğru mu, bağlam doğru mu?

Üçünün de cevabı “evet” ise deyim veya atasözü kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu yoktur.

11. Deyim ve Atasözü Yanlışları Mini Test

1. Soru

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyimin kalıbı bozulmuştur?

A) Yarışmayı kazanınca etekleri zil çaldı.
B) İşler kötü gidince sonunda havlu salladı.
C) Çocuğunun iyileştiğini öğrenince yüreğine su serpildi.
D) Haksızlığı görünce küplere bindi.
E) Zor gününde arkadaşına kol kanat gerdi.

Cevap: B

Açıklama: Yerleşik deyim “havlu atmak” biçimindedir. “Atmak” yerine “sallamak” kullanıldığı için deyimin kalıbı bozulmuştur.

2. Soru

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim, anlamına uygun olmayan bir bağlamda kullanılmıştır?

A) Sınavı kazandığını öğrenince etekleri zil çaldı.
B) Büyük tehlikeyi atlatınca yüreğine su serpildi.
C) Çok kızınca öfkeden küplere bindi.
D) Uçağı kaçıracağını anlayınca etekleri zil çaldı.
E) Arkadaşına zor günlerinde kol kanat gerdi.

Cevap: D

Açıklama: “Etekleri zil çalmak” çok sevinmek anlamındadır. Uçağı kaçırma tehlikesi ise telaş ve endişe doğuran bir durumdur. Deyimin kalıbı doğru, bağlamı yanlıştır.

3. Soru

Deyim ve atasözlerinin kullanımıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

A) Yakın anlamlı sözcükler kalıptaki sözcüklerin yerine her zaman kullanılabilir.
B) Deyimlerin fiilleri hiçbir durumda çekimlenemez.
C) Kalıplaşmış ifadelerin yerleşik yapısı korunmalıdır.
D) Bir deyimin kalıbı doğruysa her bağlamda kullanılabilir.
E) Atasözlerindeki sözcüklerin sırası istenildiği gibi değiştirilebilir.

Cevap: C

Açıklama: Deyim ve atasözleri kalıplaşmış sözlerdir. Yerleşik yapılarının korunması gerekir. Bununla birlikte deyimin fiili cümlenin gerektirdiği kişi ve zamana göre çekimlenebilir.

4. Soru

Aşağıdakilerden hangisi deyim ve atasözü yanlışını belirlemek için kullanılan KALIP → ANLAM → BAĞLAM kontrolünün “bağlam” aşamasıyla ilgilidir?

A) Deyimin sözcüklerinin doğru olup olmadığını kontrol etmek
B) Deyimin hangi anlamı taşıdığını belirlemek
C) Deyimin cümlede anlatılan duruma uygun olup olmadığını değerlendirmek
D) Deyimin kaç sözcükten oluştuğunu bulmak
E) Deyimdeki fiilin zamanını belirlemek

Cevap: C

Açıklama: Bağlam kontrolünde deyimin biçiminden çok, taşıdığı anlamın cümlede anlatılan durumla uyuşup uyuşmadığı değerlendirilir.

5. Soru

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim hem doğru kalıpla hem de anlamına uygun biçimde kullanılmıştır?

A) Zorlu mücadeleden sonra havlu salladı.
B) Güzel haberi alınca öfkeden küplere bindi.
C) İşin içinden çıkamayınca pirincin taşını seçti.
D) Çocuğunun iyileştiğini öğrenince yüreğine su serpildi.
E) Uçağı kaçıracağını anlayınca etekleri zil çaldı.

Cevap: D

Açıklama: “Yüreğine su serpilmek”, kaygı veren bir durumun ortadan kalkması üzerine rahatlamak anlamında kullanılır. Çocuğunun iyileşmesi karşısında duyulan rahatlamayı anlattığı için deyimin hem kalıbı hem bağlamı uygundur.

Kaynaklar

MEB – Türk Dili ve Edebiyatı 11 Ders Kitabı

OGM Materyal – Türk Dili ve Edebiyatı 11